ताः

रचयिता धैय. रामखरूपशाद्वी

सम्पादकः मन्दनन्दनस्नाटवयः एम० ए०

यालसंस्छृतम्‌ प्रकाशनम्‌ गस रोड, वाटकोषर, बस्व-७७

मूर्यं ६३.न.

कथानां क्रमः

१. लुच्धो दाशः १९१. निर्विरणे मुष्टी २. पूतैः गालः >. षरि्टालस्य गले चरट्‌! ३. दुष्टः काकः १३. याष्टशो देवस्तादशो घलिः १५ ४. परालुकारी खरः ४. माकैरुडेयरिप्यौ १५ ५. च्छो ज्वरकरः १४ सयं जयति (9 ६- खलो वानरः & १६. चतरो देवीदासः 0 ७. मूर्खो घ्रायमः १७. श्रतिबोधकथा ि ८, रटन शुकः १८. वजैमेततादृशं भित्र ६. लो चानः १६ रोमथीनम्य विदवासः , २५ १०. घनपालः प्रष्ठी १९ २०. आलस्यं देहिना रिपुः २१

पुम्तकस्यास्य स््वैऽधिकायः स्वाधीनाः सन्ति - द्वितीय मुद्रणम्‌ ] , { ? मई लिष्टाव्दाः १६९२ , अकाश्क- , वे्यः-रामखरूपशास््री ालसंस्कृतं कार्यालयः, च्रागग गेड, वादकोप, बमबरई-७७

बालनीतिकूथाः

[5 प्रथमो भागः

भ्निपां नाथं नमस्कृत्य नता सुरभारतीम्‌ फयये रिप्यद्रोधाय वालनीतिक्याः प्रियाः

लुब्धो दाशः ->०<<- पुरा धारानग्यईं कथिद्‌ दाशतः श्रासीद्‌ एकां क्रीम्‌ ्रपाल्तयत्‌ परमा श्रद्धवा यासीत्‌ सा इुकछटस्त्री स्रा नित्यं सवर्णम्‌ यणम्‌ ददात्‌ दाशस्ठ तस्य सौवंस्य श्एडस्य विक्रयेण इडम्‌ पुप्पद्‌ सुसं सभ्ध्वा तस्य दष्णां वर्थ ययर्थस्प संग्रहं न्तुः भ्रवत्तः घनसन्छये परसक्कः दासः; कदा यचिन्तयत्‌-- क्रि एकपदे सर्व सुवर्ण इक्टटस्त्ियाः सुचि वदाय सगा &िः स्वन्पेन शः पानैः इति विचिन्त्य इुवङ्व्याः उदरं पायया ऋकार उत्या- च्या पि कवटुटगः उदरात्‌ प्ट्मपि यरणडम्‌ अक्तमत श्वा दुम्पम्‌ ृद्धिमिरयतो नृज्ं मे विनष्टमू इति बह

+

९] बालनोतिवथाः+'

विहतप्य लोभाविष्ट श्रासानं शपन्‌ पिनष्टः अत उच्यते- मातरं पितरं पुत्र भ्रातरं वा सुहृत्तमम्‌ लोभाविष्टो नरो हन्ति खामिनं वा सहोदरम्‌ ,,

धूत; भ्रगालः

एकः शृगालः आसीत्‌ स॒ बनेऽसत्‌ एकदा अलं पातु" भाषम्‌ अगच्छत्‌ ¦ जक्ेऽपतत्‌ तसमिन्नेव कणे कचित्‌ चागः तत्रागच्छत्‌ { सघ यपि पिपासितः आसीत्‌ सतम्‌ अप्र रक्त्‌~हो मित्र } श्रपि वर्ते मधुरं जलम्‌ श्रगा्तः अव दवु-भधुरमिति कगे कथयामि, केवलं पीूपमेवः वारं वारं पीलापि तप्तो नमयामि मये हातु' जक्षमिदम्‌

छागः सरलहूदयः श्राकतीत्‌ दुर्जनस्य ठस्य मधुराणि वचनानि श्रत्वा जतं पातत तां वापिकोम्‌ यग्रातरत्‌ भरगाल्लस्त॒ तस्य पृष्ठे पादं निधाय वाप्याः वहिः निरगच्छत्‌ छागस्तु तौव जसे मनानि उम्म्नाति पनः पनः थदुभूय दुःसेन भ्राणान्‌ अत्यनत्‌ ! यते उच्यते-- दुजैनः प्रियवादी नेतदविश्वापक्ारणम्‌ मधु तिष्टति जिद्लाग्र हृदि हालाहले तरिम्‌

प्रयमो मागः [३

दुष्टः काकः भ<

एकः नृपः मासीत्‌ प्रामादे वसत्‌ तस्य प्राघ्ाद्स्य श्रह्गणो उयानप्‌ श्भवद्‌ तस्मिन्‌ वटवः पादपाः ्ासन्‌ तेषु काकः दस्र ससोयौ आस्ताम्‌ काकः म्वमावेन खलः - श्यात्‌ सर्वे राजङुमाराः तं दंस फं पर्यचिन्वन्‌ ! एकदा खेलतः राजढुमारस्य हारः भूमी श्रपतत्‌ हारः बहुमूल्यैः रत्नैः कृतः श्यासीत्‌ इकः तं भूम्यां पतितम्‌ पश्यत्‌ तृष्णीं तम श्रादाय चगन्छत्‌ चपस्य पुरषाः दारस्य श्रन्वेपणाय तेत्र श्यागच्छन्‌ ते तं हसं हारस्य परिपये वहन्‌ प्रश्नान्‌ पर्य॑च्यन्‌ त~न घहं हीरस्य चौरः इति सत्यम्‌ कव्यम्‌ ययदत्‌

तेऽकथयन्‌-'दे हंस ! त्वं चौरः नानि तव मित्र काकः चौरः श्मासीत्‌ 1 ठयापि भित्रारये खं येन केन प्रकारेण दारम्‌ श्यानय न्यथा नृपस्य यदेरोन वयं स्वां हनिष्यामः दमः श्मयदत्‌-+यं दारं अचोरयम्‌ , दण्डं चर्दामि

तेऽफथयन्‌ सत्यं फथयसि तथापि काकः उव मित्रम्‌ स॒ घौगः। तं तस्य सहचरः ] तं मित्रस्य र्डं सहस्य इति उक्तवाते हंसे पाणम्‌ शरकिपन्‌ दंसः पश्चत्वम्‌ गच्छ्‌ प्रतः उव्यते--

खलः करोति दुष्यत नूं फनति साधुषु 1 दथाननोऽदरद्‌ सोतं यन्धनं महोद्पेः

४] वालनीतविक्याः

परानुकापै खटः --चरद्दः-- एकः वणिग्‌ आसीत्‌ 1 तस्य गृहे गर्दमः वपम पातितो ग्रास्ताम्‌ पशु तौ तस्य वणिज्ञः मारान्‌ थदहतामर एकस्मिन्‌ दिने वणिग्‌ गर्दभे तूलम्‌, षम रवणगोखौं निधाय हट प्रातिष्ठत मामे काचिद्‌ गिरिणदी सीत्‌ चेयां गाधं जलम्‌ श्रमृवत्‌ 1 तां उत्तराम्‌ उच्चत्रचेन मार्गेण गच्छतां तेपां हान्‌ प्रपातः अजायत भाराकान्तः श्रान्तः स्र प्रपभः जले अपतत्‌ जलस्य धारायाः संयोगेन लवणम्‌ द्रवत्‌ तेन धरषमस्य मारः न्यूनः श्रमवत्‌। उत्थाय लघुभिः पदः सुखेन यगच्छत्‌ इति वीय गदमोऽपि भारं लधृकतः मनो दे सोऽपि श्रा्तान जक्ते भपात्तयत्‌ तद्‌ वीर्य वणिक्‌ द्धः अभवत्‌ द्रदेन वेत्र तम्‌ श्रतिशयम्‌ अताडयत्‌ तूलस्य मास्थापि जक्तं धृत्वा परां गुरूं प्राप ! खरः परेण षष्ठेन तं बोम श्मशुक्नोत्‌ ठः मूढः गर्दमः सस्य दुपुद्धि निन्दन्‌ परं पथात्तापमकरोत्‌ श्रव उच्यते -- पराक्रारं यो मृढः द्ुश्ते ष्ट्वा परोदयम्‌ भपत्युपदापताय सन्तापाय कल्पते

वञ्चको जग्वुकः 6 > एकदा करिचत्‌ काकः तोऽपि अपूषस्प शङतमू भलतमत।

सतं चञ्न्या समद्राय केचित्‌ त॒द्ध बकम्‌ उपोविपत्‌। एः 1

प्रथमो भागः [५ श्रा : तम्‌ अप्रयत्‌, यचिन्दयच्च- "हो ! कैनापि प्रकारेण श्रस्मात्‌ मूर्खवायसात्‌ इदमपूपस्य खण्डम्‌ आदेयम्‌ इति परिचार्य तरोः तलम्‌ उपागच्छत्‌, अषदचच तं काकम्‌-पमोः मित्र ! बहोः कालात्‌ दष्टिपथं समायातोऽसि, श्चपि वर्तते तव अनामयम्‌ धन्‌ इव श्यामं चा वीदय नवजलद इव रयामः सगवान्‌ श्रीकृष्णः स्मणपथम्‌ श्रायाति अतिशयं मनोहराणि क्व पत्राणि, सुकोपलं श्यामलं सुन्दरं ठव शरीरम्‌ अहं तत्र वदनकमलं वीचय परमां शुदम्‌ च्लुमवामि नहि भूतले कोऽपि शुकः पिरः सारिका ममूरो बापि सौन्दयं स्एशति श्याृतिवन्तः खलु गुणवन्तः भवन्ति" इति त्वयि एव घटते यथा तव मधुरा श्रतिः, उदाचाः गुणात्व सन्ति तथैव स्वरः अपि ते मधुरः स्यात्‌ इहि तक॑ये

कृपय चणं गातम येन करणात तवर गानं भरा

कृतार्थः भवानि इत्यं स्वस्य स्तुतिं भरू त्वा वायसः परमेण गर्वेण शरदं व्यादाय यावद्‌ गातुम्‌ रमत, तावद्‌ श्रपूपखण्ठं भूमौ ्रपठत्‌ शृगालः ठद्‌ भादाय शाकस्य मौख्यम्‌ उपहन्‌ स्वगृहम्‌ अगच्छत्‌ इत्यं चाडुयराः चक्राः उद्धिमतः शपि व्नाप अन्तम्‌ भ॒ उच्यते--

श्न्तर्पलिनचितचतेन ददिराद्टाद्ारिणा

विषध्टः फलेनेव के खलेन वच्चिताः

६] वालनीततिकथाः

खलो वानरः >< एक धीवरः रासीत्‌ तं जनाः सुजातम्‌ अकथयन्‌ ] सुजातः वानरम्‌ श्रपालयद्‌ वानरः प्रमया भक्त्या सदैव तस्थ आदेशान्‌ अन्विषत्‌ यत्र॒ यत्र धीवरः भगच्छत्‌) वानरः चपि तत्र तत्र तम्‌ अन्वगच्छत्‌ ¡ एकस्मिन्‌ दिने सुजातः दध्योदनं पाथेयम्‌ आदाय ग्रामान्तरं प्रातिष्ठत वानरः श्रपि तस्य सहचरः रभवत्‌ गच्छतोः तयोः मार्गे मोजनस्य वेता अनायत धीरः एकं तडागम्‌ अपश्यत्‌ तडापस्य तदे एकः पृः ्रासीत्‌ तस्य तत्ते वस्त्राणि उतचायं पाथेयं निरिप्य वानरंच तत्र रक्षायां नियुज्य स्नानार्थं तडागम्‌ अगिरत्‌ यमिन्‌ थवसररे वानरः सर्वं॑पायेयं भक्षयिता छख स्वन्छीक्त्य श्रजानानः इव श्तिषठत्‌ तदेष कषिद्र शथजः घल पाठि' तत्र समागच्छ वानरः श्रि्िद्‌ दपि फरंथिद्‌ भक्स्य कणान्‌ तस्य शरे वित्तिष्य वृतम्‌ ध्रारोहत्‌ श्रस्मिन्नन्तरे सुजातः स्नानं छता प्रत्यागच्छत्‌ निम्ोषं गयेयं मितम्‌ अपर्यत्‌ समीवे स्थितस्य श्चजस्य मुखे लग्नं दध्योदनं | विलोक्य, "धनेन एव द्टन मम पाथेयं सितम्‌! इति म्वा | तं दण्डन प्राहरत्‌, ्स्रोनू शवेप्रायम्‌ , एवं दुर्जनाः जनाः स्वयम्‌ श्पराधान्‌ दु्वन्ति, दोषं परपु निचिपन्ति। न्ये दण्डं दन्ते वराकाः श्प णव

| 1

प्रथमो मागः [७ दुर्जनेन सद कदापि तिष्ठेत्‌ श्रत उच्यते- यथा परेपक्रारेषु नित्यं जागति सज्जनः तथा परापकारेएु जगति सततं खलः

मूसा वायः ~<

एकः करकः आ्रापीत्‌ एकं ठडागमर्‌ अगच्छत्‌ त्र देम्‌ अपश्यत्‌ ! अचिन्तयत्‌ दंसः श्येतः यस्ति शदे कृष्णः त्रसिमि वर्णः अस्ति अहं सवर्णः अस्मि 1 वर्णे कः गुणः सवर्य तु बहवः गुणाः सन्ति यदो मदा जना- नापू ते गुणानां परीच्तराः सन्धि ते अवर्णाम्‌ घणेयन्ति ते शश्र कल्पितं वेपं वीचय भृद्यन्ति क्षि जानाति वरा दषः तं जनाः पूजयन्ठि। मांतु कार्येषु कृशएलमपि ते तिर- सन्ति सत्यं जनाः मूर्खस्य हंसम्य शुक्लं नेपथ्य हुयं मन्यन्ते ययोन्पते-

चलादीनोऽप्यवि्योऽपि समायां वस््वेटितः

मूर्खोऽपि शोमते वात्न यायन्‌ किचि मापते

तदू चदमपि गौरः मयामि येन जनाः मां पूजयेयुः। इति परिचिन्त्य तडागस्य तीरे उपयिर्य स्वस्य श॒रीरं पुनः पुनः परिष्टः श्यन्यैदय श्वेतैः वर्यौ मर्दुपित्वा खुद: अलेन स्नानम्‌ घक्योवु सितां विभूतिं ददेतं चन्दनं देहे थचर्ययत्‌। तथापि गौरः मवत्‌ ततः स॒ कालिमां दूरीकतु निजं

च] चालनीतिकयाः

देहम्‌ इकामिः अरपत्‌ एवं चिरं खक्षीय' कायम्‌ श्रपीडः यत्‌ तद्पि स॒ गौरः अमवत्‌ पर्णेन तस्य शरीरे अनेक व्रणाः श्भू्रन्‌ पक्वतां गतेभ्यः तेभ्यः तस्य उरः अभवत्‌ तेन पञ्चत्वम्‌ अगच्छत्‌ तद्वीदय अन्ये खगा अप्रदन्‌- दद्यमानः सुतीव्रोण नीचः परयशोऽग्निना 1 रतरः परनाशाय सनाशराय प्रपद्यते

रटनः शकः -#( ग} कश्‌ केशवः नाम चारणः श्राप्तीत्‌। शकम्‌ श्रपाः लयत्‌ तें संसछृतमर चपाटयत्‌ शुः पठने दचः श्रासीत्‌ समूढः श्रमवत्‌ केशवः तं केवरलप्‌,्त्र कः संदेह” इति याप्यं कण्टे श्रकारयत्‌ यदा कोऽपि श्यागत्य "$ संसृत परति! इति पच्छति, तदा शुकः रत्र कः सदेः इति निरिचतम्‌ उत्तरं ददाति। यदि फोऽपि पृच्छति “रपि फुयलोऽतिः तदापि “त्र फः संदेदः इत्येव तस्य उत्तरं भवति। यदि स्वामी ष्कृतमोजनोऽमि' इति परन्ति तदापि शत्र कः संदेदः त्येवं शु़शाचकः उत्तरं ददाति ववः केशवः तं चिक्र तुम्‌ एच्छत्‌ सतं सोमने पर्जरे नधाप अपरम्‌ थनपत्‌। स्तोमः श्रागत्य तष्य मृग्यम्‌ पृ न्न्‌ \ केशवः “एतरुप्य-्नति गुद्स्यास्य सन्य दत्ययोचनू ! तै ्त्यपिक्म्‌ रस्य मृन्यमू्‌, इत्युक्या श्रगच्छन्‌ ठतः करिये

प्रयमो भागः [ & भूपालः श्यामस्य “मो ! क्षिमत्र शुरशावके वैचिन्यम्‌ , येनास्य मदन्मृन्यप्‌" इति चारणं तमप्च्छत्‌ तदा चतुरः चारणः कमेव पृच्छत मवान्‌ , एप कथयिष्यति खस्य मुन्यम्‌! इति अवादीद्‌ ततः स॒ राजा शुक्मपृच्चत्‌ , रं ते कौर ! शत , सूप्यक्राणि मून्यम्‌ इति शस्त भाटित्पैव “यत्र कः संदेहः इत्ययादीत्‌ तेन राजञा अतिशयं प्रसन्नः अमत्‌ तस्य स्वामिने चारणाय मवहप्यङ्ञायि द्वा वं शुकशावकं गृहीता सग्रहम्‌ थग- च्छत्‌ सौगतः नृपः दस्तेन तं शुकं दादिमयीजामि सलादपत्‌ चष्च्चत्‌ बहूपिधान्‌ प्रश्नान्‌ शुकस्तु॒॒परिरोषप्‌ अजानानः छत्र ङः संदेहः इत्येव रत्यय्रोचत्‌ ! वदा नृपतिः निर्िए्णः इव तमू चणृच्छ्‌ "किमदं तथ कृते शते चा मूर्खोऽ- वपर युकम्त पुनरपि, “अत्र कः सन्देदः' इत्यवादीद्‌ अस्मिन्‌ चारे शुकस्य उचरं समुचितम्‌ रासीत्‌ भूपतिस्तु शु क्वा सहो प्रतारिणोऽस्मि खल्तन चारणेन इच्युक्ला इमं छोकमपाटीत्‌ः-

नौश्च दुर्जनजिठा प्रतिद्धलविसपिंणी परम्रवारणार्वेव दारुणा केन निर्मिता

घ्रलमो बालः एः वालसूः ्रामीत्‌ यनमः श्रमवत्‌ नित्यं पाटए्लाम्‌ भगच्छव्‌ स्वायाः ययं सम्पक्‌ श्रश्रोत्‌

१० ] बालनीतिकथा;

एफप्मिन्‌ दिने-'खच अहं ` पाठशालां गमिष्यामि, उदाने गत्वा कन्दुकेन क्रीदिष्यामिः इति श्मचिन्तयत्‌ ततः सं उनम थगच्छत्‌ उद्याने कः श्रि बालः श्रासी्‌ केन ` सह क्रीडामि, इति श्रचिन्दयत्‌। ततः एवं काकम्‌ परयत श्रवादीत्‌ हे काकं व्यागच्, मया सह रमस्' इति। फा "मम कार्यं वर्तते, श्वकः नास्ति) तमेव खेल इति शवदत्‌ ! ततः सारमेय धपश्यत्‌ तं संबोध्य श्ागच्छ रे सारमेय { मया साफ़ क्रीड! इति वदत्‌ ततः सारमेयः “मम कायं वर्तते, यदम्‌ चलः श्रम, स्वमेव खेल' इति श्चवयोचत्‌ क्वः शकम्‌ थपर्पत्‌ श्रद्थयत्‌ (गच्छ रे कीर ! मया सद रमस्व" इति शुकः मम कायः वर्तते, त्वमेव खेल हत्यवादीव्‌ ततः पिपीलिकाम्‌ यपरयत्‌ ! ताम्‌ प्रच्छत्‌ "एदि पिपीिके ! मया सारे रमः इति} सापि (लमेव रमस्व, मम येला यति- गच्छति, इत्पवादीत्‌ ततः स॒मः वालकः प्रचिन्ठयत्‌- श्मसिमिमू संकारे खमाः मृगाः कीटाः चपि श्रलसाः सन्ति। दमेव श्रिमर्थम्‌ रलस्तः भवामि इवि तद्‌ पाटपतालां गत्वा स्वस्य पादान्‌ थपदद्‌, श्रमयद्‌ पणिटितः। ठतः दमं रोक श्रपटत्‌ 1

पालस्य हि मनुष्याणां शरीरस्य मदान्‌ गुः नाखि उयमषमो यन्पुः यं त्या नावद्ीद्ति !

प्रथमो मागः { ११. धनपालः श्रेष्ठी

करस्मिथिद्‌ ग्रामे धनपाल्ञः नाम भरी च्राषीद्‌ धनादयः अमृ्रत्‌ तस्य गृहे सवर्णम्‌ , रूप्यकम्‌, रतनानि, भूत्याः, दिश सत्राणि, उद्यानानि, दूषाः, गावः थश्चाश्च श्रासन्‌ परन्तु कृपणः मासीत्‌ कदापि दानं ददाति स्म, नापि स्य हिते उपयुनक्ति स्म धनम सदैव तां महतीं धनर प्रणे- म्योऽपि गदीयक्तीं मल्वा दान-मोग-नाशेभ्यः भस््‌त्‌।

प्छदा सः--“दि देवाद्‌ व्यापारे हानिः मवेत्‌, चीसः स्वरणं रत्नानि वा चोरयेयुः, दोयादाः भागमादचय्‌,;, दृः कर- माहरेत्‌ अन्येन वापि केनापि प्रकारेण मे पिपृ धनं नयेत्‌ » तदा तुमे प्रणाशः एव धाप्यत--

धनानामर्जने दुःखमरनितानां रक्षणे श्यामे दुःखं म्पे दुःखं धिनार्थाः कष्टसंश्रयाः

इत्यचिन्नयद्‌ एवं विचार्य ॒सर्वाषि धनानि धान्यानि चेतराणि उद्यानानि पञचूनपि यिक्रीय स्वर्णम्‌ करोत्‌ तस्य एनङम्य एं रित्तामू श्यक्रारयत्‌ 1 तां रिलाम्‌ आदाय सर मयाः; उट एकस्मिन्‌ थदुर्मरे चे न्यखनद्‌ नित्यं नधां स्नाम्दधतेन तव्‌ चेतर गता वां स्वर्णराि दथा दरी मन्ति परमानन्दम्‌ सन्य मवत्‌

एक) रिषत्‌ चौरः तं धनपतिं विजने कत्र विंचरन्तप श्यपरयत्‌ 1 उस्य अमिणयं जञात्वा यानैः ्नलदिवः एव

१२] बालनीतिकंयाः

= ~

तमन्वगच्यै्‌ श्री तु गर्त युक्त तां स्वस्य शिलां द््ट्वा-विपुल मे खर्णमस्तति, इति सुखमनुभवति, इति चौरः अपश्यत्‌ ' ततः धनपालः मर्तस्य एखं पापाणस्य शिल्लया पिधाय गृहं प्रत्यगच्छत्‌

श्रम्यस्यां रात्रौ चौरः तथुदशं गत्था तां सुवणंशिलाम्‌ अचोरयत्‌ भन्यस्मिन्‌ प्रमाते कत्र गत; धनपा्तः तां स्र्णीरालां तत्र श्पर्यत्‌। शिरो गृहीता वषः ताडयन्‌ भृश्‌ भरोदीव्‌ ठतः गृहं गत्वा सर्वान्‌ खस्य पारििशि- कान्‌ तट्‌ पृतं कथयाश्चफार ते प्रोचुः--

दानं.मेोग्मे नाशः विघ्लो गतयो मबन्वि षित्तप्य योन ददाति भुक्ते तस्य दृठीया गतिर्भवति

निविंरणो युगडी ->9<<--

प्रयघारानगरीं कथिन्‌ सुर्डी समागन्दत्‌ नघास्तीरे

टरं त्वा न्पवत्‌ ततः; सः “्रापदरथे धनं रेत्‌! इति

जीतिकचनं हदि निधाय इतस्ततः सुभिचां कृत्या यित घनं

सम्पादय एकस्मिन्‌ दाग्रमाचने निततप्य धरघत्‌। चोर

मयाद्‌ कदाचिच्‌ शत्यां ङटीम्‌ मुत्‌ ठतः फदाचिन्‌ मक्र-

संकान्तौ पृएय्नालः समागच्डन्‌ पदयो धर्मात्मानः पर्वस्नानाथं

दानमाणएडानि गृदीचा उजयिनीं प्राण्षटिन्‌। गवाुगतिकः सोऽपि

शएदी पनपणं ततर ता्रमाजनं सन्ये निघाय तानू भन्वम-

. चत्‌ दिवाराप्र चलन्वः वै 0िप्रादीरं प्रापुः | रप्र पनस्य

प्रथमो मागः [१३

घटस्य वनेन स॒ यतिः ्रान्तोऽमवत्‌ पटस्य तस्य र्णे कस्यापि प्रिचिस्य साधोरपि विरवासमकरोद्‌ 1 प्रमाते पौच- स्नानघमये रजतराशेः ठस्य घटस्य रणे उपायं चिन्तणा- मास्त कते धिप्रातटे बालुक्ायां मत्तं त्वो तदन्तः कलं निधाय पनः सिकताभिः गहै पूरयामास तस्योपरि सैश्तं रिवलिङ्क' निर्माय विन्वपत्रः पुष्पैः पर्त पूनयामास, ततः शौचं स्नात" भगन्छत्‌ 1 एतस्मिन्नन्तरे जनमेलकं दिशं प्रससर्ष गतानुगतिक्नाः जनास्वत्र सैकते शिघलिङ्गम्चितं वीचय, ¶यस्मा- भिरपि थत्र तीर्थे च्णगतैः एवमेव कर्तव्यमिति मत्या वहूनि ते शिवल्िद्धानि निर्मषठः, पूजयामाुथ स्नाने कृत्वा प्रत्यागतः दण्डी स्वे सिप्रातटं शिब

चिद्नमयं दष्ट्वा 4 मे घदामिः पूणं ठतताम्नमाननमू" इति निर्वेठ- मपा्तः परमं नैर्बिएपं गतः इमं श्लोकं पपाट--

यद्यदाचरति श््ठः ज्लोश्स्वदनुवर्ववे )

गवादुगतिको छेके सो कः पारमार्थिकः

शिडालस्य गले धर्टा

॥.

एकस्मिन्‌ गृहे बहो मुपमा ध्रासन्‌ ते गृहस्वामिनो

महसो दानिमङ्कषैन्‌ ते गृहे सच्चितानि धान्यानि अभक्तयस्‌ »

भिचचिषु प्रिलानि श्रङ्र्च्‌ , कोष्ठानां कपाटाय्‌ अच्छिन्दर्‌ , प्हु-

मृल्यामि वल्ञाणि अष्न्न्‌ , धतं तैलं मरिचानि मिष्टान्नानि गद शरदं बहनि वस्तूनि अखादन्‌ ¦!

१४] वालनीत्तिकेयाः

हस्यं प्रत्यहं मृषः कृतया महत्या हान्या गृहस्वामी पर विपाद्मापेदे ततः उपायान्‌ चिन्तयामास विडाल पातयामास भिडालः तान्‌ मृपकान्‌ गृहीत्वा खादित कषग्नः। बहो मृपरकास्तेन भचिगः मृपशास्ते स्ङ्लस्पय चयं वीय पायान्‌ चिन्तितुमारन्धाः एकस्मिन्‌ दिने ते मृपकराः महतीं सभां योजयामासुः तत्र दृरदूरोद्‌ मृपकमदादुमावाः समाजग्ः शरभूनमूपकरानां मशसम्मे्तनम्‌ तत्र तेषां मित्रासि सम्बन्धिनो भान्धवाः मातुलाः शयालाः श्वदयुतश्च सम्मिता श्ासन्‌ महवा समारोहैण तेषां सभाकायं प्रारव्यप्‌ पहवस्तत् दमैकश्रदर्णा मूपक्रमहामटाः, मपितानेफशादचपुस्तकपु्ञाः, बहनिष्कपटद्र - पिणः ठन्दुरमहावीराः, मृपकाचार्याः मौपिकनीतिविशारदाथ पृपु्ललम्बालम्बलांगूलत्वादीन्‌ भेदान्‌ शठाय जाठीयोः ननत्य पिदोसनिज्गयाय मरां समारव्धयन्तः विभिन्नाः ग्रस्वावा अमवन्‌ थनेके बुद्धिमन्तो मपाः पिदास्यावयोधाय युः प्रीया चक्‌: कथिरपफलोपायो निधिवः। चिरं विचार्य किद्‌ पद्धिमतां यरो पृषो युयाऽववीद्‌-श्रदो ! बान्धवाः ! पिरालम्य कणठे यदि पण्डा द्वा स्यात, रदं धस्माकं गा मवेत्‌, यदपणएटं ठमापातं पाया पावधाना ययं पलास्य मः प्राणः रणां स्तु शक्नुमः

ति भरत्या मर्देऽपि मृपद्म दपपरकपेय नर्न लग्नाः। नै मरय प्रस्तावस्य तस्य प्रायाः महती प्र॑ममञ्व॑न-घन्यो- ऽभि) दरनपिवोऽमि चमू, यो रिदात्तप्य परायाय ईव्णान

प्रथमो मागः [१५ उपायान्‌ जानासि, त्वोपदिष्टे उपायेऽनुष्टिते व्रिडालमयात्‌ मोतो नेः भविष्यतीति मन्यामहे बयम्‌

ततः कथित्‌ शद्धो मूषको यः सर्वैस्तैः प्रोहन्‌ प्रस्तावान्‌ शृएवानः आसीत्‌ इदागीषुपदत्योवाच-“यदो ¡ उपायज्ञा भवन्तः, जानन्ति सर्वा वरियोधषिधीन्‌ देवगुरोः बृहस्पतेः श्ङ्ामित्र कोषि युष्माक बुद्धः तलमर्दति मन्त्रालोचनायाम्‌ तथापि फात- रस्य मे मनसि भयं वर्त॑ते इति हेतोः-^को भवत्सु प्रिटाक्लस्य कण्ठे घण्टां बदूधु' प्रभविष्यति, इति ज्ञातुमिच्छामि इतथं वरदधमूपङ्स्प तस्य वचः भ्र त्वा चक्रितास्तोऽन्पोन्यस्य यखं पश्यन्तो किमपि वक्तु" प्राभवन्‌ तदा वृद्धः उन्दुरः 4न जनः निरर्थकानि कार्याणि इर्यात्‌' इत्युवाच-- श्रफलानि दुरन्वानि समव्ययफलानि नारभेत द्शक्यामि वस्तृनि विचकच्तणः

यादृशो देवस्तादशो बलिः >< एकदा कथिद्‌ बकः केचिद्‌ गर्दभं अ्रामोपान्ते चरन्तम पश्यत्‌ "यदरच्छालन्धेनानेन ख॒रहतकेनाद्च यथेच्छं मे भोजनं भविप्यति, इति मनसि अचिन्तयत्‌ गर्दभस्तु वराकः सदसो- पनतं ते धकं चीद्य सयेन क्िवर्चर्यविमूहोऽचवत्‌ ॒पला- -पितुमपि भ्रामयद्‌ तनो छते मर्दभस्प समीपमागत्य--चअपि वर्वततेऽनामयं तव मित्र ! मर्दभयाज इत्यप्च्छन्‌ ! सोऽपि कथं

१६] वालनीतिकया

-१९॥__ _____ __ वालनीततकिषाः चिद्‌ धैय धत्वा कम्पितेन स्वरेण “सरवेथाऽनामयं मे वर्ते प्रमो लगदीश्रस्य कृपया, शआ्गन्छ, स्वागतं ते अतिथिरसि' इत्यवादीत्‌ 1

गर्भोऽपि केवलं गर्दभ एवासीत्‌ कार्यले धीमान्‌ विपदि यशीलथाभवत्‌। सोऽकस्मादागतां विपत्ति बीम धीरेण मनसा उपायमचिन्तयत्‌ स॒ खञ्ज ध्व विफल- गतिमातमाने प्रादर्शयत्‌ पृक पुनस्तस्य सभौषष्पसत्यावादीद्‌- श्यये मित्र ! कथं लु पंमुः सं्रततोऽधि ? केन वा पंमुतां आापि- तोऽपि कसते शब्र्‌.:, येन त्वमिमां दयनीयां दशां गमितः गरदगस्तु-धवने चरो मे वामः पदः करुटकेनापविद्धः, तेनाहं परुसं सतोऽस्मि ¦ यदि भवान्‌ मम करटं निःसायेत्‌ नाहं चिरं परोपकारं विसमरिष्यामि, श्यन्रवीत्‌

ही ! सन्पाव्रघरोऽहमिदानीम्‌ फणएटकनिःपारणच्छले- नास्य पादं खेन गृत्वा पीनमिमं गर्दभं पातयिष्यामि भक्- पिप्यामि सुदेन, इति मनसि विचायं यावत्‌ स॒ गर्दमस्प समीषरपागन्छत्‌ , तायदेव पशिमाम्यां पादाभ्यां वेगेन चरस्य खे लत्तया प्रादर्त्‌ करय तया खरस्य लत्तया धृकस्य सर्वे अदन्ताः विशीणा थभवच्‌ रक्तं वमन्‌ पलायमानो यनम- विशत्‌ गर्दभस्त॒ स्वच्छन्दं शनेः शनैर्गच्डम्‌' नातित्रिलम्बेन स्वामिनो गोष्ट्ारमष्यतिष्ठत्‌

गदुमं हन्तकामस्य वृकस्य दशनाचािः पाटिता लत्तया तैन यथा देवस्तथाच॑नम्‌ 1 [

प्रथमो मागः [१७

माकैरडेयशिष्यो

पुरा माक्षरुडेयस्य नेः उपषन्नोऽतुपपन्नथ शिष्यौ मम- वताम्‌ रोः याश्रमस्य समीपे एव तौ अपि दणङ्करीरयोः न्यवेसतताम्‌

मनोयोगेन अध्ययने व्याप्रतयोः तयोः वहुतिथः कालः न्यतिक्रामत्‌ एकस्मिन्‌ दिने गुरः तयोः परीचाथं ताभ्याम्‌ एककं पणकं दौ अवादीत्‌ मोः श्टा्रौ ! खं ध्वं पणकं गृहीत्वा आपणं गच्छतम्‌, नयतं श्विमपि वाग्‌ वस्तु येन युवयोः इदटीरी शापूरितौ भवेताम्‌" इति यनुपपन्नस्तु यथा नाम तथागुणएः चासीदेव स॒ रित्येव कस्यापि छृषा- णस्य खलात्‌ पणक्रस्य पलालम्‌ श्यानयत्‌ तेन खस्य ङटीरं पूरयित्वा गुरो; पुरस्तात्‌ उपातिष्ठत्‌ यथयच्च सम्बोध्य शुरु बरमू-"रयतु आचार्यः, पूरिति मया इटीटः, इति युः सविपरादं शिएः कम्पयन्‌, समीचीनमसमीचीनं वा इतिन किमपि श्रवादीत्‌

उपपन्नस्तु कणं विचार्य ॒पिपणिम्‌ अगच्छत ठतः दीपे वर्तिकां वैलं समानयत्‌ ! दीपं अन्वाल्य इदीरे न्यदधात्‌ न्यवेदयच्च गुरू" प्रणम्य (र्यतु ध्याचार्यः, पूरितो मया टीरः अस्य दीपस्य प्रदाशयेन इतिः कथं सु मन्यते सान्‌ वदा आचार्यः सानन्दं शिरःकम्पं कृता श्रवादीद्‌- सत्यम्‌ उपपन्नोऽसि, सफलाः सन्तु ते मनोरथाः, वधस ज्ञान सशद्धथा निरयम्‌ 1

१८] वाचनीतिकयाः

1

ततः आरभ्य उपपन्ने पस्मिन्‌ रिष्ये गुरोः प्रीतिः सुतया वर्धत गुरुकप्या अचिरादेव सर्वाणि शाल्नाणि श्धीत्य पण्डितो भूत्या गृहम्‌ गच्छत्‌, अन्वभवत्‌ रिकितानां विद्यानां फ्तम्‌

छत्राः | धुध्ाभिरपि सदैव उपपन्नवुद्धिभिः मान्यम्‌ उपवन्नेषु बालकेषु सर्वेपां प्रीतिः मधति तेपु मौतापिो गुरूणां स्नेहो वर्धते तेषु पराः रपि ग्ीतिमन्तः संजञायन्ते यथोच्यते--

उपपन्नेषु बालेषु श्रीतिः संजायते दृणाम्‌।

गुणं विरोपण ते प्रयान्ति निधानताम्‌

~ ‡-

सत्यं जपति तञ

कसिमिर्चिद्‌ ग्रामे कचिद्‌ मेषपालः श्रापतीत्‌ सचनाः मेषाः यराश्च पालयत तस्य पुत्रः सेत्रपालः नित्यं तान्‌ चारयिततु' यनम्‌ प्ननयत्‌ मध्ये वनं प्त पशुन्‌ चारयत्‌ यनी पकण्टे करपराणां नेत्राणि यासन्‌ ते सदेव तग्र खननं वाहनं चपने लने अङ्वम्‌ (ृखंस्य मस्तिषदमपायानामयमप्‌, इति न्यायेन ण्कदा मेषपः व्याघ्र; समायाः, व्याघ्रः समायाः, इति सधा उन्यः शराकरोरम्‌ अकरोत्‌ वस्य धाकरोतं श्रस्या रेप कार्ये व्यापृताः मर्वे चे्रपाल्लाः ध्रामुधानि गृश्चैत्वा सस्य राथ समागन्दधन्‌ तदा पातिशः तान्‌ वीच्य ष्पदरसदू

प्रथमो भागः [१६

कादीच “नास्ति व्याघ्रः, मया परिहासेन इदं विजनिपित- मिति'। एवं यनेकदा तान्‌ यप्रञ्चयत्‌

एवं गच्छति काले एक्दा परमार्थतः तम॒ व्या्रः समा- गच्छत्‌ 1 सै दृष्ट्वा उच्चैः स्वरेण व्याघ्रः आयातः, न्पाप्रः श्रायातः इति बहन्‌ शाक्रोशान्‌ यकरोत्‌ तदिने शरएवन्तः पि रषाः तद्वचनस्य उपेक्वां चक्र: ते उचुः-एप मेषपान्ञयुवा श्रप्त्यं दति, थस्मान्‌ उपहसति च, अरस्य वचनं श्रीतच्पपरू अस्माभिः इति।

एतं चिन्तयन्तः ते तस्व रक्तां अगच्छन्‌ व्याघ्रः चेप्रपालं तर्य बहून्‌ पशून्‌ अपि व्यापाद्य अम्तयत्‌ 1

छत्राः } कदापि यूयं वदत असत्यम्‌ 1 ये जनाः भ्रषत्यं वदन्ति, तेषं पचने कोऽपि विर्वापं करोति

शन्ततः तदेव च्॑त्यं वक्तुः विनाशाय प्रकल्पते शरत एव उच्यते-

सत्याहत्ये मनुप्पाणां रक्तके भकच्के चते}

सत्यं वदत मोः ! लोकाः ! सार्थरणदेतवे

चतुरो देवीदासः

एकप्तिन्‌ नगरे कथिद्‌ देवीदास साम स्वर्णकारः श्चभवत्‌ सदैव धनिनां इृटम्बिनां गृह्यणि गत्वा मनोहराणि चखर्ण- रजतभूषणानि त्वा इडम्बमरणम्‌ भक्रोत्‌ सोभोदयेन

२० | बालनीतिकथा

स्वर्णवौरः अजायत कस्यापि भूप्णं कारयित धनिनः वलं खर्णमू ददाति स्म स्वलाथवेन पश्यतोऽपि खणं चोरपति स्म दृ्टमात्रमेव खण तस्य दस्तगतम्‌ श्रभवत्‌ स्ये जनाः तं सर्णचौरमू श्राख्यन्‌ हत्थे चोरितेन कनक्षेन धनपतिः अमवत्‌ विशं भवनम्‌ अकारयत्‌ स्वकीयम्‌ श्रापणं

एकदा तस्य गृहे चौरः प्राविशन्‌ तेऽगोपमेव तस्य धनम्‌ अपाहरन्‌ तेन परमां दारिद्रवद्शां प्राप प्रथमे तु खर्ण- चौरः द्वितीये ददिद्िः इति कोऽपि तेन भूषणानि शकरारयत्‌। नित्यं चिम्तातुरः स्वभवनचत्वरे धतिषटत्‌

स्मे धनिनः नागरकाः तस्य परिचिताः श्राषन्‌ एकदा फोऽपि चन्दनदासो नाम धनादयः ठद्धवनघम्धखीनेन मार्गेण गच्छन्‌ तमू श्रपर्यत्‌ श्वादीद्‌-कथं मो देवीदाध ! चिन्ता- तर ह्य लच्त्पसे कथं तव घनानि स्वरणं ताटयम्ति देवी दासः वाह-ध्राम्‌, भरे ्टिन्‌ ! अधुनाऽं चिन्वाततरोऽस्मि भध- नोऽस्मि संजातः कुटम्यमरणमपि पारयामि कोऽपि खर्णमयानि मृपणानि मम दृस्तेन कारयति ! प्ररर्मुरयोऽस्मि संतः $ करोमि कछ गच्छामि अिवर्तव्यविमृदोऽस्मि। नाधुना सर्ण्य दर्शनमपि संजायते ' यदि कथमपि स्वर्णस्य दर्ीनमपि मेत्‌, तर्हिं मम घनानि तेष्णींन छ्ठियुः चन्दन दाप्तोऽपि तस्य वश्चकृस्वमावतां सम्यम्‌ यानात्‌ 1 षत्वं वदति देवीदाये मर्मोक्तेपा वादीद्‌-मोः ! पदि स्वणद्ान- भागर्व मवत्छाप॑सिदिः पवेन्‌ तहि ममापणे श्योगत्य यथेच्छं

प्रथमो मगः [२१

स्वर्णरजवयोः दशोनं करोतु भवान्‌ इति द्वितीये दिने सर पाठेव श्र षिनः चन्दनदासस्य विपरि भ्राप परोऽपि तस्मै सवागतं व्याहृत्य स्वर्णदर्शनाय श्रिपणौ तस्य पेशम्‌ अनुषष्दे ततर हैमानि भूषणानि खर्णशकानां राशि पश्यतः त्प हृदि चोरितु' सोभः उदियाय, परन्तु उपायो नाक्ीदिति विचाराः मन्धरं वि्लोनाः ) यावत्‌ पुनः उपायम्‌ अचिन्तयत्‌ ताषर् फ़लक्स्य श्रधस्तात्‌ चरन्तं नङुलम्‌ पश्यत्‌ तं नृं गीत्वा दस्तलाधवेन तस्य शुखे कतिपयानि खण॑- शकलानि प्ावेणयत्‌ ¦ नङ्लः पत्रं पञ्चताम्‌ गन्छत्‌ 1 देवीदासस्तु तं तथैव विद्य ्द्टे सर्गम्‌ इत्युक्तवा रिक्िपाणिः एव गृहम्‌ थगच्छत्‌ प्रभति मार्जनीं दुर्वा भृत्येन स॒ मृतः मलः श्रं टे दुर्थितः सोऽपि तं त्वरितमेव दूरम्‌ यवक्र- निकरे चेप्तुम्‌ योदिशत्‌ खर्णकरारस्त॒ दूरात्‌ प्रवीचमाणः अाषीदेव ते वेथा करिप्तं मटित्येव स्वगृहं निनाय, तत्र तस्य उदरं भित्वा सर्वाणि वानि घ्वर्णशुक्रलानि च्यात्मसात्‌ कृता शवं भूमौ निचखान 1 तस्मिन्नेव सायंफाल्ते चन्दनदा्तः देयीदासगृहस्य सम्युखे पतता मार्गेण गच्छन्‌ तं नः पूर्वत्‌ धनैः स्वर्णशलानां तेपा निपर्थणएच्धेदमतापतौडनानि इवेन्तम्‌ परयत, सार्यम्‌ अ़- चछच~दअटो ! षयः फलति युष्माक स्वर्ण्षाराणां सर्सदुर्सीनम्‌ दववीदासत उवाच-- सवर्णं तापितं छिन्नं षर्पितं वाहित पुनः! भूषणेषु प्रणीतं चतुरान्‌ हापि नः

२२} वालनीतिकथाः

प्रतिवोधकथा

शासौत्‌ कचिद्‌ बराह्मणः तस्य मार्या पुत्रम्‌ अजीजनत्‌ पिता) प्रतिरोधः इति तस्य नाम यक्रोत्‌ बालः सः पितुः गदे लात्तितः अवर्धत स॒ युवाऽमवत्‌ श्रतिषोधस्य तस्य कलम्बः, मातुलानीव्यसनम्‌ हटधर्मतादुयुणः, कटुवादिता- दोपः, परोकशरवणोपेत्ता वेति सर्वाणि मूखंचिह्धानि अभवन्‌ श्रजञसः उपद्रवकरारी इृदधिमन्यश्च चासीत्‌ तं रष्टूवा जनाः

मूर्खस्य पञ्च चिहानि मीं दर्व्य्तनी तथा हृदी चाप्रियवादी प्रोक्तं तैव मन्यते

इमे रलोदम्‌ पटन्‌ इुटुम्यिनः पणिविशिनश्च तं निर्योच- माहुः षदुधा जनाः तम्‌ उपाहसन्‌ तु, केन देता जना माषटपदसन्ति इत्यपि नाजानात्‌ नित्यं पाटशाक्तामर्‌ उपा- च्छत्‌ एकदा यध्याएकः पाटप्रसंमेन "मम शिरः इत्यस्य पदस्पार्थम्‌ श्रवोधयत्‌ स्रं यात्राः चर्थम्‌ खवागन्छन्‌ 1 शतति- घोधस्हु निबु'द्धितया शुगः णम्‌! इति विपरीतं शाव्दयोधम्‌ श्रध्यग्छत्‌ पार पाठया पार्कः क्न्तायाः यदिरगच्छत्‌ श्यतियोधस्तु स्रव स्थितः मम शिरः" थर्थात्‌ शरेः दरणम्‌" इति एनः पुनः शररत )

हस्प तद्विधं रटनं भ्रू तवा कथित्‌ दत्रः, यरे { “यथुद्र' रमि "मम रिरः' थ्यारथत्तु "मे शण्टम्‌" इत्येवं परते तये फुतोऽशद' जल्पति, इति अमाणीद्‌ तु द्ववन शरु्ला

प्रथमो भागः [२३ क्‌ दध इवावादीत्‌ न्ड रे! भरागरोऽस मां विपरीतं पार- यितुम्‌ ङ्गं मम मत्र स्तः। थष्यापकोऽस्माकं 'मे हण्ट्‌! इति स्पष्टमवादीत्‌ + शत्रोधः खल्वहम्‌, सम्यक्‌ जानामि चार्थान्‌ ! फिलतं मां मसं षिधातुमिव्दक्षि मादम्‌ श्रन्या- रभो मुखः, यः ठव वचनेन (तव युण्डम्‌ इति रटेयम्‌ तव एड कि वेशिष्टयम्‌ गुरोः ण्डं वि वरम्‌ १। बालस्तु कः मुखंमनुरञ्जयेत्‌" इति वदन्‌ निरगच्छत्‌ अतित्रोधस्तु पनरपि ष्मम गिरः" श्र्थात्‌ “रोः रण्ड" इत्यभीच्णं रटितु" प्रवतत

सायं कासे गृहं गतस्य अतिभोधस्य पिति शय त्व परीतनां फरोमि, थानय तव पुस्तस्म्‌ , पठसि. सेक्तस्येव वा सर्व दिनम्‌" इन्यवो चद्‌ यत्तिोधस्तु गर्वेण पूस्तक्मानीय पित्र भ्रायच्छत्‌ “सरवे जानामि, परीं करोतु मवान्‌" इत्यभणत्‌ ततः पिता, कथय-'मम शिरः इत्यस्य पदस्यार्थम्‌ सतु हेक्लया शुतेः ष्वण्डमर' इत्युत्तरमददात्‌ पिता तु, “धरे ङि जल्पिः (मम शिरः हत्यस्यार्थस्त॒ “मम शृएडम्‌" इति मवति, कदा7 शुरोः सुण्डम्‌' इत्यादित

अवियोघस्तु त्वा चक्रान्तरस्य इवामचत्‌ अरहो ! थने- कर्थवचनं पदमिदम्‌ गुरः कथयति "मम अण्डम्‌, छात्रः कथयि मम हएडम्‌ः, पिता कथयति मम घ्ुएडम्‌' कस्य कस्य ्ण्डमिदम्‌ पितुः परो दिता नाग्ति' इहि पितु- चनमेव सत्यमिति सोऽचिन्वयत्‌ ततः पितु॒^ख्डम्‌, पितुष ण्ड, पितु्च'ए्डम रटिनन' भारमव 1

२४] वालनौहिकयाः

अन्यस्मिन्‌ दिनै प्रधानाध्यापकः कक्तायामारंत्य नवा गस्य रस्य पाठस्य छात्राणां परीचां कलं मैज्छतु एत- स्मत्रवसरे अतियोधस्य पिताऽपि प्रघानाध्यापकं द्रष्टुः तता- गच्छत्‌ प्रधानाप्यापकः प्रश्नान्‌ यपृच्छत्‌ छत्राः उपपनानि उत्तराणि अददन्‌ ध्िरोधस्पापि वारः यातः, तु भीतः यदि मम शिरः इत्यस्य पद्यार्थः पृष्टः स्यात्‌, कथष्ठतरं दास्यामि एकतः पिता अ्रन्यतथ गुरुदेवः, कथं कण्ष्यिमिः इत्यचिन्तयत्‌ याद्‌ मनप्ि-हि हनूमन्‌ ! थय संक्टादस्मा द्र, पूजां ते दास्यामि" इति समकल्पत्‌, तावत्‌ प्रधानाध्या- पकः "मम शिर इयस्य कोऽथः इत्यपएच्छत्‌

शरक्चव्यविमृढ आसोद्‌ वराकोऽपिगोधः। किं फथ- येत्‌ § वा कथयेत्‌ स॒ चणं पितरं पर्य।ठ, चणं प्रधा- नाष्यापङृम्‌ मन्ति च) संकटे पतितोऽस्मि, रिं कमि स्फुरति उत्तम्‌, नापि विपत्तिः टलत्ति' शति स्र घारं वारम- चिन्तयत्‌ प्रधानाध्यापकः (मम शिरः इति पुगरणृच्छत्‌ अस्मन्‌ वारे धर्येण सः "पारश्चालायामर्‌ गुरोः प्रण्डम्‌!, गृहे पितुष ण्डम्‌" श्युच्तरमददात्‌ स्वे छात्राः प्रौच्चै॑हसुः शति योघस्तु घतिकरान्त्योष एवासीत्‌ स॒तेषामापतयं बोद्रधुम- चारयत्‌ तदा वेऽस्थयन्‌-

मवा हि जल्पं पुसां शर.त्वा वाचः शुमाश्माः च्मशुमं वाक्यमादत्ते पुरीषमिव शकरः

प्रथमो मागः [ २५

वर्जयेत्तारणं मित्रम्‌

आसीदेकंस्य चनस्य तटे स्स्यचित््‌ इषाणस्य उटजः} तो मृपकोऽवकत्‌ समीपे एव स्थितस्य सरसः परे पारे फोऽपि मेङथानारसीत्‌ द्वावपि तौ छतरिमौ सखायौ अभवेताम्‌ प्रायस्तौ परस्परयोः बहूनि चाटूनि अदाम्‌ भेको नित्यं मप प्य गृहमगच्धत्‌ तत्र खादति पिवति मोदते स्म च। भूपकोऽप वस्य सागवमकरोत्‌ सोऽपि मण्डकेम भित्र समा- नीतानि तदागतटे भवानि बहुविधानि खादूनि खाद्यानि सौस्ये- नामयत्‌ रं तयोरबहूनि दिनानि व्यतीतानि

एदा मूषको मनस्यक्रोत्‌ -'अहो ! यदि केनापि विधिना पिष्टस्यास्य मेशस्य पित्त' मवयेयम्‌, पुनयु वा चं भरेयम्‌ सोऽसरं परसयैचत, भेफोऽपि सावधानो तस्य पारोऽपतत्‌

अय भेको नित्यमागत्य मृष खगृहमनितु'प्राथंयत्‌, परन्तु धूर्तो मुपक्ञो तस्य गृहं गन्तु" कदापि तस्य प्र्थनामन्वमोदत सोऽकयथत्‌- मार्गे सरो वर्त॑ते, नाहं जानामि तरणम्‌, कथंकारं घभित्रस्य तव गृददेदली द्रष्टु" शक्तोऽस्मि दुर्मोग्य; अन्यदा भरार्धितः सोऽवदत्‌ नाद्य मरेऽवकाशः. कृषाणन नयानि वल्ाणि समानीतानि, सामि मया अद्रव दानि सन्ति पुनश प्रोक्रम्‌-

२६] वासनोतिक्थाः

श्र कृपाणस्य सक्ते मवा गोधृमासमयातवाः, मया तेभ्यो पितवा खव संग्रहो विधेयः यन्यथायसरभर्टस्य विनिपातापततः एवं मये समये प्राधितः मुपस्तस्य गृहगमननिपेधाय बहूनि कारणानि निरदिशत्‌ एकदा महवा नि्बन्येन प्रथितो देवहतकः मूप्ो भेकस्य निमन्त्रणं स्वीचद्मर सोपि लब्धावसरस्तस्य चथाय मनति, निधचित्याबदत्‌-मिन्र } लं तरणं लानाति मम पादेन तव पादौ बद्ध्वा लां मम गृहं नेष्यामि तथः न्रा मृप- कमगाधे जके निमञ्ञयितु' तहागमवातरत्‌ ' सोचिन्तयत्‌-थदि मूपकरोऽयं भ्रियेत, शरस्य परिलस्थः मर्वोपि धान्यररिः ममोपमो- गाय भवेत्‌ इति मध्ये मध्ये तां रञजू' शिथिततां विधाय निष्क पटद्रोहिणे तस्म मूषकाय बहूनि मजनोन्मजनानि अन्व भावयत्‌ मूपकस्तु प्राणत्राणा्षच्चराक्रोशत्‌ तडागस्य तटे स्थितस्य कप्य शाखायां स्थितः कचिद्‌ युष्रो दुष्टमित्रयोस्तयोराचरित- मपर्यत्‌ वेगेन धीय मण्डुक चञ्ुपेदंगोन गृहीता विदा- यपत सष्ठदपत्त्‌ भेकेन सह बद्धो मृपक्नोपि तैन गृहीतः, मितौ तौ द्वावपि प्विधं तयोस्ताच्शोमिंग्रयोरचसितं विलोक्य तत्र जलेचर मकरोऽबादीत्‌--

पोच कार्यहन्तारं प्रत्ये प्रियवादिनम्‌

यजेयेत्ताथ्शं मित्र विपकृम्भं पयोष्टखम्‌

प्रथमो साः [२७

रामाधीनस्य विश्वाः नड

श्राप्तीत्‌ पुरा गोदावरीतटे सजनपुरं नाम प्रामः तसन्‌ कथित्‌ रामाभीनो नाम ज्तौहकारः अवसत्‌ रामस्य म्रः आसीत्‌ नित्यं ध्रानः उत्थाय स्नानं पिधाय मन्दिरं गला गन्धाचतपुष्वनवेद्यादिमी रमम धपूज्यत्‌ वदः यत्‌ सायं श्मापशे स्वकं करता धनः सन्ध्यासमये मातां गृहीता शमस्य नामानि जपह्‌ एवं ङव॑तः तस्य बहूनि वर्पीि व्यतीतानि तोकाः तं मक्कसनम्‌ आहुः! कदापि थन्यस्य देवस्य नामापि यगृष्टात्‌ | यदि अन्धः जनः तस्य पुरतः न्यस्य स्यापि देवस्य नामानि उद चप्त्‌, तहि उच्चः खरेण रामम्य नामानि घर्तुम्‌ घारमत तस्मात्‌ स्थानाद्‌ श्रपलायत बा कर्णौ पिधाय दूरम्‌ नस कदापि श्चन्यस्य देवम्य मन्दिरम्‌ त्रग- ञ्न्‌। रम शव केवलः पस्य इष्टदेवः असीत्‌ ग्रामस्य पात्यः महधा तस्याग्रो चन्येषां देवानां नामानि उच्चार्यं तं खली- युवन्त

गच्छता स्मलेन तस्य पृत्राः युवानः श्रमवन्‌ तेच पितुः श्यापणें फर्माणि कतु' प्रामवन्‌। तदा बद्धस्तु सर्वं दिनं क्रिमपि प्मफरोतू दिना इषदेवस्य रामम्य पूजाम्‌

पददा रामाधीन पुपाच्‌ चाहूय दम्‌ दानी सीर्थावां गन्तु समये ! मया अ्थमे पयति कलाः यिदव, द्विरीये धनानि सम्िगनि, इदानी व्रदीषे

२८ | बालनीतिकथा: जीवितस्ापाने प्ते, धर्मस्य देवः शरौरपाठमपि शोचामि इति अभिधाय सकलस्य कुटुम्बस्य स्वीकृतिं लम्प्वा तीर्थ यात्रां कत्तु प्ातिषत दणदारं गच्छन्तं मामे करद्‌ यवनः तमू पश्यत्‌ सोऽपि तेनैव प्रथा ग्रामान्तरं गन्छन्‌ आसीत्‌ रामाधीनस्य ललाटे तिलकं गे तुलसीमालां दृष्ट वा, नूनमयं करिवद्‌ भकः इत्यनुमेने यनः नास्तिकः आसीत्‌ नाभवत्‌ तस्य स्रदेवताणां खुदायाभू शपि विशा्तः) रहा देवपूलकान्‌ प्रिजहास ततः दूरादेव दन्‌ रामावीनं पयपृच्छत्‌-श्रहो- ` मक्रगाज ! शुम तव दुशंनम्‌ इतः समायातो भवान्‌ गमिष्यतीति इति श्रूत्वा रामाधीनः नम्रव्या सपसवियं द्दौ सोऽपि यवनः मधुरैः परिष्तैस्च वचनैः तेन सद माप- माणः श्रचिरादेव ख्यं सतां ाप्तपदीनष्ुल्यतेः इतिं न्यायेन मतरीम्‌ उदपादयत्‌ ततःच कथथसङ्गन पर्यप्च्छत्‌-- प्रह मङ्गरान ! ष्व्नानाम्‌ श्रस्माक सुदा महान्‌ पतते, उत हिन्दूनां युष्माकं गमः? इति मे संशयं छिन्धि" इति भरता रामाधीनः श्रवादीच्‌-श्र.यतां मोः, तौ दौ पि समानी अभिन्नौ हति मन्ये, तवापि यस्य या माना वेर्वते तस्य सैव फलदा जायते, "पादी मःयना यस्य सिद्धिर्भवति ठारथी' इति नन- श्रतेः पप तु रामे दलः प्रत्ययः णठ मम सर्वारि शर्याणि माप्रयत्ति, रामाघीनः खलु रह्‌ इति मा यवनः उवाचः कथंनु रामः सुदा ्रमित्न समानी भवितुमर्हतः

प्रयमो मगः [ २६

रस्माकं यवनानां खुदा सुतरां सप्तमे आकाश वर्तते कापि भूमौ अरधतरति, रामस्तु तव कथनादुसारं सर्वत्रैव वर्तते इति तयोः महदन्तरम्‌ }

एवं चिरं विचदमानम्यां ताभ्यां निणीतम्‌, यद्‌ रामो चा, सुदा वा महान्‌, इति परीचचणीयम्‌ नाणिदरं गतयोः तयोः पन्थाः काचिन्‌ नदीम्‌ श्रवाप्नोत्‌ 1 दी अपि तौ हिनदुयवनौ तां मदीं वरीतुरमैच्छम्‌

तदा रामाधीनः उवार~पर मित्र ! पश्यतु भान्‌, शत्र नौश्च नाति, नदीतरणं च्रावयोः परमम्‌ ्राबरयकम्‌, थम्रौव नौ इषटदेवतयाः प्रीचापि फएरणौयारित पस्य देवस्य नामो- च्वारणमात्रोण आगरां मदी तरेव, एव देषो महान्‌ यदित श्रावं स्वस्वदेधस्य नाम उच्चरन्ती सममेव नदीं तरी" प्मवाव, तहिं ती देवौ श्चपि समानौ एव मन्तव्यौ

एं निधित्य तौ नदीम्‌ अविरताप्‌ रामाघीनस्तु श्री- रामस्य जयोऽस्तु इनि प्रीज्यैः उस्यायः दिव्येव नदीं वीर्वा चसेनेथं तेम्णाः परे तीम्‌ श्रयाप्नोद्‌ 1 यवनस्तु पिथिद्‌ दृग जालुदध्ने उले गत्वा मनसि सदविदानः प्रिचारिक्वणन्‌ ) पदो! मूलम्‌ शस्य गम श्य महान्‌ यस्य नामोच्यागमात्रोवाय" म~ चयो दीम उ्तीयः प्रगम्‌ थमन्दन्‌ मम ठु सुदावां सन्दरेदः यर्ते यदि मम राये म॒ सप्तमात्‌ भास्नप्ात्‌ धव रितिम्बं या द्यद्‌, तहिं अदं तु चनं मितो मत्रिप्पापनि।

३० | दालनीतिकयाः

तथोपि एवं करोमि, रामस्तु प्त्यचं तारयति, -तु महान्‌ एव इति नात्र संदेदलेशोऽपि सुदा खलु मम पूया देवता, यवः प्रवपे प्रोच्चैः सुदाया; नामानि उच्चार्य, पुनः मनति रामं स्मरामि श्रवरयं वयोः एकतरः मम र्ता करिष्यतीति मन्ये !

एषं कृतनिश्चयः सः यचनः उच्चैः स्वरेण श्वुदा विजयताम्‌, इत्युवाच ततश मनसि ब्टुवारं रामस्य स्मरणं कृतवान्‌ पुनध कानिचित्‌ पृग्तः पदानि प्रता संशयात्मा व्यचिन्तयत्‌ ~“ रामः बलु हिन्धूनां देवः, कदाचित्‌ मम रां इर्थात्‌ एवं नरम नापि सुदायां तस्य सुखः विश्वासः बभूव एवत्ति- चन्तरे संदेदपरम्परापरीते तं नदीवेग; सुद्रमबाहयत्‌ रामाधी- नस्तु नद्याः परे पारे सुचिरं तस्य प्रतीतां कृत्या ते तत्र निमग्नं मरत्वा रामस्य नामानि जपन्‌ दरिद्रारपथं जगाम

छात्राः सदेव यूयम्‌ श्धरे ददं विश्वां र्त यस्य देवे गुणै वीर्थे मेषे वा सुद्दः विधाप्तः, निःसंदेहं ठस्य फलं लमते यस्तु तत्र संदेहं करोति तु विनाशं लभते। ययोच्यते-

मूतं फलति विश्वासः संशयात्मा प्रणश्यति यादशी मायना यस्य सिदिर्भवतितादशी

भ्रथमो मागः [३१

्रलस्यं देहिनां रिपु >

फरोऽपि जातिसर उष याष्ठीत्‌ श्रलसोऽभरत्‌। धान्ये एव तस्य पित भृतौ ) मन्दः सः यृहथमाद्‌ मीतः भनममच्छत्‌ तत्र॒ नित्यं स्नायी शयुप्कपत्नमोजनः मन्थ- रया गत्पा तपथग्तिमारमत वहुविधैः वरतैः नियतैः तीर्थस्नाने पूर्वजन्मङतानां पापानां प्रायधिचमङरोत्‌ तपसा प्रसन्नः विधसुट्‌ प्रादभ धरं च. हि" इति तमामन््रयत्‌

महानलसः प्त पर आहारान्वेषणे इतस्ततः परिप्रमण- भ्रमन सहमानः देहि मे मणवन्‌ ! शवयोजनलम्मां शिरोधरम्‌, यथाहमेक्रंव तिष्ठ्‌ दूरस्थितानि श्यपि तृणानि चतु समर्थैः स्याम्‌, रक्तेयं चात्मानमाहारान्वेषण श्रमात्‌, इति चरं याचते स्म विधाताऽपि (तथास्तु इत्युक्त्वा सुरपुर- मगच्ठत्‌

उष्य ग्रीवा शुतथोजनलम्धाऽभवत्‌ एकस्मिन्नेव स्थते षन्‌ सुदूरस्थिकानपि घापाच्‌ चग्ति' प्रामवप्‌

एश्दा मदादीर्थां सस्य शिरोधरां ्तम्बायमानः मन्दं मन्दं पिदिधानि ठणानि खदमानः, स॒सेन संचरमाणो- ऽमयद्‌ शस्मिनन्तरे कटम्प्याततः समागतः दृष्टि प्रारमव कदा शीतवातवर्पेम्यः बाधितः उषः लम्बं घस्य ओ्रीगं _

३९ ] बा्तनीतिकथाः पर्वतस्य कन्दरायां प्रवेष्टु" भ्रयतते स्म, परन्तु सदीर्ा खस्य कन्धरां रकित" नाशवनोत्‌

रिमन्नेवान्तरे शीतवातवर्पभ्यः परिश्रान्तौ कौचित्‌ शृगालदम्पती शरणाथिनौ तत्र कन्दराघुखं सम्प्राप्तौ | धुखचितौ ठौ क्रमेलक्स्य मांसलां कन्धरां यीच्य सञ्नात- दर्पो अमवतामू, प्रारभेत तां विदीयं मांसमनुम्‌ पीटया स॒ दष्टः कन्धरामितस्ततोऽचात्तयत्‌ ग्रीवां कन्दराद्‌ , निः्ारयितु" प्रायतत, परन्तु बहुदीर्वतया तथाकततु सफलो नामयत्‌ श्रमालद्ग्पती यथेच्छं तस्य॒ मांसं धक्वा छपर श्रवत्‌, उष पीडया पञ्चत्वमगच्छत्‌

इत्थ लोकेऽलसानां प्राणहानयः उपतिष्ठन्ति चतो कदापि पृरपेण श्रलसेन भविवन्यमू | यालस्यं हि पमः मान्‌: देवताम्‌, तद्‌ दुरादेव परित्याज्यम्‌ दृदमश्र युज्यते मणितम्‌ :- श्राललस्यं हि मदुप्याणां शरीरस्थो मदान्‌ रिषुः नघ चमप्तमो जन्धु्यं गृत्वा नावप्रीदति

~~~

सावरेथिक १५, दिो-3

गत से ध्रकाश्चिन श्रपने केन्‌ श्रदधिरीय संम्करतमासिक्पत्र

संस्कृत को सरल, सुलभ, सर्वगरा् मनने के लिए

वालसंस्छृतस्‌

--श्नापके भारतीयत्व का पुष्ट प्रमाण दोगा 1 --प्रारम्मिक संसक्त छात्रो की कटिनाद्यो को दृर करेगा 1 ---श्रापरो टात्‌ संस्छृताद्वसमी वनाष्णा -समी मारदीय मापा को जोङ्ने वाली कदी दोगा --मारदीय मरति चरर सभ्यता को सामने स्येगा -- श्राप व्यवहार ज्ञान की वृद्धि भँ महायकर दोगा+ प्रापे स्त की सरला श्रीर्‌ मद्रता फा परिचय देगा!

शात द्गी ग्राहः जनिए्‌ ! वार्पिकद्यन्क पाच सप्‌ !

__ _______--_---------~~~~_~~~-~

प्रालि स्थानम्‌ यालमस्केतं कापालयः ऋगा दद. वादमेोषर. चम्बद्र-> दिन्त्यीशण्ग- ०. क्रौरला गेट. गदु दिन्ली-१

` अस्माकं प्रकशनानि

~ प्कष्य प्रतेः मूल्यम्‌ : ण्न. संस्छतन्यादारः - भागाः १--५ ०.५५. सप्त विमक््यः' ` ०.५४ पश्च सन्धयः ०,७४ संख्छतप्रपेशिका मागाः १२ १५ वालनीतिकथाः मगोः१-= ` ०.६१ संस्कृतसोपानम्‌ मागाः १-३ १२५ ` श्रहेलिकाशतकमे ०.४० प्मासाः " { ०,५० समापा मागाः १--५ ` ०६ ` ` समापा एण्शाऽ] मागाः १-५ ०्द्‌ लौ किकन्यायरतमन्जूषा ^, संस्फतप्रचन्धचन्दिका मगाः १--इ , १२५ सुन्दर संस्कृदम्‌ मागाः १--३ ' ०७५ मागसीयाः महापुरपाः # १.२४ छुमारसंमचम्‌ (-संर्िप्तगचम्‌) ०.७४ सुब्रणम्‌ ( संद्िप्दगद्य्‌ ) वाल्राभायणम्‌' ०५५ , लयघुननियन्धाव्रल्ली १.५० मेसछृदबणेमाल। १.०० कृदुन्ताः ०.५५ शल्निथयुमापितानि ण्म ' प्रादित स्थानप्‌-- ^ \ , बाल्संस्छ्तंकायालयः

गरा तड, घारकोपर, वम्पर््-०५

८०, कोटला गोड, नद दिन्सी-१

दिल्ली शाष्ला--

कथानां क्रमः

---*+

१९. परद्रवेषु लोष्टवत्‌ १४ १२. मूढो भरस्य १५ १३. दुर्जनः साधुदशाघठयैति १४. स्वभानो द्रएतिक्रमः १६ १५. चत्वारः भ्रदनाः २२ ६. सर्वमात्मवशं खम. २५ १७. पयं धरति युद्धिमान २& १. श्रात्मपर्तं त्यजेत्‌ २५

६. लोकः पारमार्थिकः १६. वर बुद्धि सा विद्या २६ १०. मूख श्रामीरः २०. ऋ्न्धः पगु ३१ णि क्छकणन १, -गरििी

पुस्तफस्यास्य सर्वेऽधिकाः स्वाधीमाः मन्ति ्विरीमं सुद्रणम्‌ ] [ मई लिष्ाव्दाः १६६६

१. पिषाघुः पान्धः `

२. करैव्यो नातिसंचयः

३, बुदधिद्ीना चिपीदन्ति

४. परोपकाराय सतां विभूतयः ५. जाल्मो यृकः

६. कलहः कार्यैविनाशाय

७. परानुकारो प्रेय

८. परपीडा भरणाश्चाय

2 ~) ~<

~ ~<

भकाशक्ः- वै्यः-रामस्वरूपशास््री बालसंसछृतं कार्यालयः, ्रागरा रोड, घाटकोपर, भम्बई-७७

मुद्रकः-- ` ©, देमि न्य्‌ दभ्यिर्गन सारदेरिकत्रेन, दरियार्गज, दिन्ली-७

वालनीतिकथाः दिदीयो मागः

--*--

पिपासु; पान्य

, , कथित्‌ पान्यः सुदूरं पात्रं कर्मन्‌ शरान्ठः ब्ा्ीद्‌ ग्ीपमे . शती मध्यंदिने पिवासाङ्लः एकस्य नारिकैलस्य तरोः वतप अगच्छत्‌ तत्र जलम्‌ अवालोकरयत्‌। “पिपासया मणण्योमिः इति नितान्तं व्याङलः स॒ याव्‌ दृ्टिम्‌ शकरोत्‌, तावत्‌ तत्र बृहन्ति नारिकेलफलानि लम्बमानानि श्रपरयत्‌ सं अचिन्तयत्‌-'यदि ¶ृत्ताद्‌ सरस्माद्‌ एं फलम ; अप्तिपयद्‌, मम दप्णा शान्ता चमवरिप्यत्‌, कथं सु महोचुङ्गाद्‌ घरचात्‌ फलं लभेय" इति पणं चिन्तापरः अमत्‌ ततः वानरे ब्र्स्प शिखरे स्थितम्‌ अवालोकरयत्‌ 1 उपयन्तः “कपैः भनुरणस्वमावं च्ञाता भटिति समीपस्थाद्‌ कषएटतेनाद्‌ ` फानिचिद्‌ लोषठानि रदाय तस्य वानरस्य उपरि प्ररिषत्‌ शरसुकरणपडुः नरस्तु नाम्पत्‌ ्रचेप्य -लग्घ्ा नारिकेल फलान्येव ते प्रति प्राचिपत्‌ ीध' नरः नारिकिलफलं मक्त्वा जन्ञं पीत्या देप्तः अभव). इथं बुद्धिमान्‌ पान्यः सरस्य आएरदाम्‌ अरफ़रोद्‌ -्त उन्यते -- बुद्धिर्यस्य - षले त्वः निवुष्टस्त॒ इतो वम्‌ बुद्धिगन्दो दन्ति बला्थौ पथिको यधा+

र्‌ वालनीतकयाः

कच्तण्यो नातिसंचयः

श्ासीत्‌ कल्पाणकटके भैरवः नामे कथिद्‌ व्याधः एकदा मृगयां नतः वनाद्‌ वनम्‌ पर्यटन्‌, श्रगान्‌, वरान्‌! महिषान्‌, शादृलान्‌, श्रगालान्‌, शशान्‌ अन्विष्यन्‌ ुरियपासाभ्याम्‌ शरदिः यावद्‌ एकस्य बरेबरुस्य ' लायायाम्‌ उपव्रिशति. तात्रद्‌ एकं भारभृञ्गम्‌ अपश्यत्‌ तत्वणाद्‌ एवं शरं धलुपि निधाय तं मृगम्‌ श्रविष्यत्‌

ततः मृगम्‌ आदाय गच्छन्‌ धोराृतिं शुकरमेकम्‌ अपश्यत्‌ शुकरः पि घनधोशां गर्जना कृतवा तम्‌ अभ्यक्रामत्‌। वश्य वीचणदन्तपरहारेण घष्कदेशे हतः व्याधः संचिन्ुमः भुमौ श्रपतत्‌, पञ्चतां अथगन्छत्‌

एतस्मिन्‌ एव अन्तरे दीर्थरावः नाम॒ अम्बुफः चाहारारथौ 'परिथ्रमन्‌, मृतान्‌ ताम्‌ रगव्याधशुकरान्‌ श्रपरयत्‌, अचिन्तयच श्यो यद्य मे महद्‌ भोऽनमू उपस्थितम्‌ प्रापूच्यते--

` श्वचिन्तितानि दुःखानि यथैवायान्ति देहिनाम्‌]

छखान्यपि तथा दैवात्‌ समायान्ति शरीरिणाम्‌ `

तद्‌ श्रस्तु, अधुना अभमबुशु्तायां निस्वादु धनुःकाण्ट- ग्नं स्नायुषन्धनं खादामि, इत्युवस्वा याबत्‌ तद्‌ भक्तयितुम्‌ श्रारमद, तावत्‌ स्नायुबन्धमे छिन्नम्‌, धलु-कोटिः उसतित्वा

द्वितीयो भागः

तस्य उदरे प्राविशद्‌, तेन हृदि निर्मि्रः स॒ दोर्घरावः पञ्चत्वम्‌ अगच्छत्‌ अत उच्यते-

कर्तव्यः संबो नित्यं कर्चन्यो नातिसंचयः।

प्रय संचयणीलोऽप्तौ धनुपा जम्बु इतः

बुद्धिना विषीदन्ति

एकस्मिन्‌, पिष्यलवृस्य इोटरे चामरिकिः ान्यसंगरहः शरवः शासत्‌ समीपेन गन्डतः एरस्य वानरस्य तस्मिन्‌ दृष्टिः पतत्‌ लोलुपः घस्मरः स॒फोटरे स्वस्य करौ प्रेरय एकपदे एव ्द्धयु्टिम्यां दस्ताभ्यां तां धान्यराशि हिः श्यानीय निगिलितुम्‌ रेच्छत्‌ वस्य कोटरस्य धं संदे स्वल्पं अमवत्‌, इति दतोः कतयहुपरयत्नः रपि मृखंः वानरः ठतः धान्यं लब्धु प्रामबद्‌ स॒ वारं वारं फोटरे दृस्तो प्रवेशयत्‌, मिरकाशषव्‌, श्यभजच्च प्रमं वैकल्यम्‌

वामरः सुयुद्धिः भाद्‌ यदा यदा मूख फोटरे दृस्तो प्रापद्‌, रदा तदा एव गृष्ठुः स॒ उमयोः खस्य दस्योः सहसा एवे धु्टी अवध्नात्‌ उमास्यां दस्वाम्यां ओोटरान्तरासे ्रदेण धृत -श्व, पिशाचेन गृहीव -इव, पाशेन बद्ध श्व, श"खलामिः निगदित इव, किंङचव्यगिभूदः चीत्कारम्‌ ्नकरोद्‌, अकृूटत्‌, दन्तान्‌ अचवत्‌, श्यमृत्रयत्‌, अददत्‌, यलाद्‌ हस्ती आन्‌ रक्तारक्छम्‌ ्ात्मानम्‌ भका्षीत्‌। -

, बालनीतिकथाः

ततः चिरं कूदंतः मृत्य - चीजे; शरान्तस्य देवाद्‌ विसृष्टौ तप्य हस्तौ कोटराद्‌ पष्टिः ्रायाताम्‌-। स, त॒ स॒त्युना हक इव, पश्चाद्‌ श्रपर्यननं व॒ महता .जयेन द्रम्‌ पलायते ततः आर्य भीतिः स्र वस्य वृकस्य वायाम्‌ श्रपि श्रयति स। एवं निप्ुषटयः जनाः अपि निग्थ॑दं पीडाः सहन्ते यथोच्यते-

बुद्धिरस्य षतं व्य निषु स्तः इतो बलम्‌ बुद्धिहीना विषीदन्ति बद्धः कपिर्यथा

परोपकाराय सर्ता विभूतयः

~>

एकदा पथिन्‌ मालाकारः स्वस्य दंव यमिनवान्‌ श्राप्र- पादपान्‌ श्रासेष्यमाणः श्रासीत्‌ महता परिभ्रमेण करयं व्याश्रतोऽभवत्‌ एतस्मिन्‌ एवान्तरे तुरग्षठमासुदः प्रणया सस्य प्रदेशस्य राना. तेन श्व मार्गेण प्रात्‌ दद्ध मालाकरारं ठथाविये कटपा्ये पर्मणि संलगनमपरयत्‌ तगं स्थापयिस्ा वृद्धं समाहय विस्मयः पर्मश्च्छत्‌-

ते षयः सामर्थ्य ट्म्बमरणं कियत्‌

किते मनः श्िच्छेपः आदुपः किं मे पलम्‌

इति भर्‌ त्वा मालाकारः भुमिलग्नजानुः शिरसा प्रणम्य श्कथयद्‌ ¦ हे राजन्‌ { :

ययोऽशीतिन समर्थ्य कुटुम्बभरणं च. न्‌ |

श्ायुनौस्ति, मनश्ास्वि; क्त्यं द्विः भम फरेगू `

राना-निष्फलं ` कर्तव्यम्‌ अस्मिन्‌ वृद्धः ^ व्याति

द्वितीयो मागः निरथं भरम स्रोषि। जानासि क्षियता कालेन सत जनि किला करन सेवका फलिष्यति !

मालारः-दशमिः वैः फलिप्यन्ति इमे वचाः \

राजा-जराजीरशस्त्ं तयापिधं धमं श्वासः शीघ्र मसिमय- सीति नात्र ददः समेतेपां वृकाणां एलानि मेोक्हु' कथः सपि लीदिष्यसि, कथं तिं आमानं व्यथं परिधाम्यघि

मालाकारः महाराज ! परयत भवान्‌, एतेऽत्र वृत्ताः सन्ति, ते सर्वेऽपि अन्यं रेव मम पूर्वतैः समारोपिताः सन्ति शअदमेतषां फलानि खादामि यथादपन्पौः समारोपिताः नामेतेपां फलानि यज्ञ, ठथैव अन्येऽपि मयारोपितानामेतेपां फत्तानि भोक्यन्ते इति मन्ये

राजञा--याः, उदाच्तचरिवि मालाफार 1 यन्योऽसि, वदान्योऽति, परोपकारपरोऽसि तम्‌ अं ते प्रसनेऽर्म गृहण इमानि शतस्प्यकाणि इदं तुभ्य पारिणोपिद्प्‌ \ देशः इदानी तवादशानों ष्रोपश्ञरपराण भवं वाञ्छति श्युक्तवा नगर प्रापत्‌ , मालाकारस्तु चपात्‌ एारितोपिद्मादाय तस्मै धन्यवादान्‌ अवदीद्‌ अचिन्ठयच-ये . अाञ्रपाद्पाः समारोपणसमकाले एव रज्तफलानि फलन्‌, भपिष्यति रक्षि फललिष्यन्वि सविकृमस्माकमिति उक्तं च--

परोपकाराय फलम्ति वृदाः परोपकाराय वदम्ि नयः

परोपकाराय