This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct
to make the world's books discoverablc onlinc.
It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct
to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books
are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr.
Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc
publishcr to a library and fmally to you.
Usage guidelines
Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. Wc also ask that you:
+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for personal, non-commercial purposes.
+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc use of public domain materials for these purposes and may be able to help.
+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.
+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe.
About Google Book Search
Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb
at|http://books.qooqle.com/|
tH!S VCLUM.E DO^S NOT CI.7CULATE OUTSIDE TliE L!3HAfvY
> 0 '
/
/
'h <...(■'
PATROLOGLl
CURSUS COMPLETUS
SED BIBLIOTHECA DNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMIGA,
mm ss. PATRDN, mmm sciupTOROHp egglbsiasticomim.
SIVB LATINORUlf, 8IVE GRiBCORUlf,
QU/ AB MVO APOSTOLICO AD TEMPORA INNOCENTII III (ANNO 1816) PRO LATINIS ST CONCILII FLORENTINI [ANN. 1439) PRO GR^CIS FLORUERUNT :
RECUSIO CIIRONOLOGICA
OMNIDM QUiE BXSTITERB MONUMBNTORUM GATllOLIG.E TRADITIONIS PER QUINDECIM PRIMA
ECGLESyE: SiECULA,
«UZTA BDITI0NK8 AGGURATISSIlfAS, INTBR 8B CUMQUE N0NNULLI8 GODICIBUS MANU8GRIPn8 G0LLATA8, PBRQUAM DlUaBIf*
TBR GA8TIOATA; DIS8BRTATI0NIBUS, GOMMENTARIIS, VARIISQUB LECTIONIBUS CONTINBNTBR ILLUSTRATAJ OMNIBUt
0PBRIBU8 P08T AMPLISSIMAS BDITIONBS QUiS TRIBUS NOVISSIMIS SACCULIS DBBE.NTUR ABS0LUTA8 DBTBGTI8, AUGTA ;
INDICIBU8 PARTIGULARIBU8 ANALTTIGIS, SINGULOS 81 VE TOMOS SIVE AUCT0RB8 ALICUJUS MOMBNTI 8UBSBQUBNTI-
BU8, DONATA; GAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULI8 8INGULARUM PAGINA-
RUM MAROINBM SUPERIOREM DISTINOUENTIBUS SUBJECTAMQUB MATERIAM SIONIPIGANTIBUS, ADORNA-
TA; 0PBRIBU8 GUM DUBIIS, TUM APOCRTPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINB
AD TRADITIONBM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIPIGATA ;
DUCBNTrS BT AMPLIU8 LOGUPLETATA INDIGIBUS AUCTORUM SICUT ET OPBRUM, ALPHABETIGI8, CHRONOLOGIGIS, 8TATI*
8TICI8, BTNTHETIGI8, ANALTTIGI8, ANALOGICIS, IN QUODQUE RELIOIONIS PUNCTUM, DOOMATIGUM, MORALB, LITUR-
OIGUM, GANONIGUM, DISGIPLINAPB, HISTORICUM, BT CUNCTA ALIA 8INB ULLA BXGBPTIONB; 8BD PRiBSBRTIM
DUOBUS INDICIBUS IMMEN8I8 BT OENBRALIBUS^ ALTERO SCILICET RERUM, QUO GONSULTO, QUIDQUIO
MON 80LUM TALI8 TALISVB PATBR, VBRUM BTIAM UNUSQUI3QUB PATRUM, NB UNO QUIDBM 0MI880,
IN QUODLIBBT THBMA 8CRIPSERIT, UNO INTUITU CONSPIGIATUR ; ALTBRO SGRIPTUR^
SAGRiG, BZ QUO LBCTORI COMPERIRB 8IT OBVIUM QUINAM PATRE8 BT IN QUIBU8 OPBRUM
8U0RUM L0GI8 SINOULOS 8INGUL0RUM LIBRORUM 8. SCRIPTURiB VKR8U8, A PRIMO
OBNBSBOS U8QUB AD N0VI88IMUM APOCALTPSIS, COMMBNTATI SINT:
CDinO ACGURATI88IMA, GJCTBRI8QUB 0MNIBU8 FAGILB ANTBPONBNDA, 81 PBRPBNDANTUR CHARACTBRUM NITmiTAt,
CRARTiV QUALITAS, INTBQRITAS TBXTUS, PERFECTIO GORRECTIONIS, OPERUM REGU80RUM TUM VARIBTaS»
TUM NUMBRU8, FORMA VOLUMINUM PBRQUAM GOMMODA 8IBIQUB IN TOTO PATROLOQIiB DBCURSU G0N8TANTBR
8IMIU8, PRBTII BXIOUITAS, PRJBSERTIMQUB ISTA COLLECTIO, UNA, MBTHODIGA BT GHRONOLOGIGA»
8BZCBNT0RUM FRAOMBNTORUM OPUSGULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC 8PARS0RUM, PRIMUM AUTBM
IM M08TRA BIBUOTHBGA, BZ OPBRIBUS BT HS8. AD OMNES iBTATBS, LOCOS, LINGUA8 F0RMA8QUB
PERTINBNTIBU8, GOADUNATORUM.
SERIES LATINA PRIOR,
IN QUA PBODBDNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESI^ LATINiB
A TERTnLLIANO AD INNOCENnUM UI.
AGGURANTE J.-P. MIGNE,
Bibliolhec» Clerl anlverMe,
Srm CURSUUM complbtorum in singulos sgientle ecclesiastiga ramos bditori»
*—*
PATROLOGI^ LAriNjE TOMUS XV L
S. AMBROSIUS.
« J ^ J
• ^ *
PARISnS
APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUCGESSORES,
IN VU DICTA: AVENUB DU MAINE, 189, OLIM CHAUSSSB DU UAINE, 197.
1880
15R
C? o
Kx typis societatis dlel« Societas anonvDia imprcsslonis ct librarisF* administrationuin Tiarumqae ferratarum. PAULO DUPONT, Directore. — Parisiis, in via dicta Jean-Jacques-Rous^eau, 41 (Cl.). 8.2.90.
• - •
• • ■ •
• • •
• • • • a
• • •
• • • • • •
• •
• • •
> • ••
• >
• •
• •
,• • - •
• •
• • •
• • ••
• •
• •
• •
TRADITIO GATHOLIGA
SjECULVM IV. ANNVSm.
SANCTI AMBROSII
MEDIOLANENSIS EPISCOPl
OPERA OMNIA
EDITIO PRjE ALHS OMNIBUS COUPLETA, QUARUM INSTAR HABERI
POTEST;
AD MANUSGRIPTOS CODIGES VATICANOS, GALLIGOS, BELGICOS, ETG., NEGNON AD VETERES EDinONES,
MAXIHE VERO AD BENEMGTINAM REGENSITA ET EMENDATA;
VARI INSUPER OPUSCULIS QU/E VEL OMISERB VEL NE MBMORAVP.RE QUIDBM ERUDITI BENEniGTINr,
LOCUPLETATA.
ACCURANTE ET DENUO RECOGNOSGENTE J.-P. MIGNE
BIBLIOTHBCiC CLEBI UNilVEBSiC
SIVE CURiUOM COMPLBTORUM IN SLNGULOS SCIBNTIiE EGCLESIASTIGA RAMOS EDITORB.
TOHI SEGUNDI PARS PRIOR.
».^ ,; : : ,.'..:.. .^"r
• % '
PARISIIS
* ••• ••• k •
APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUGCESSORES. IN VIA DICTA : AVENUE DU MAINE, 189 OLIM CHAUSSEE DU MAINE, 187.
1880
{
TRADITIO CATHOLIC\
SjECVLUM IV. ANNUS 397.
ELENCHUS
AUCTORUM ET OPERUM QU/E IN HOC TOMO XVI CONTINENTUR
S. AMBROSIUS MEDIOLANENSIS EPISGOPUS.
(OPERUM COMTINUATIO).
Maurinorum Patrum Prcefatio in hunc secundum tomum Col. 9
In tres libros de officiis admonitio 12
De Ofliciis Minislrorum libri Ires 25
Admoniti^ in libros sequentes, ubi et de virginum sacrarum origine disseritur ...... 1 93
De Virginibus ad Marcellinara sororera suara libri tres 197
Inlibrumdeviduis admonitiOyUbietde sanctoruminvocationenonnihildeUbatur. . . . 243
De viduis liber unus •. 247
In libruin de Virginitate admo7iitio 275
De Virginitate liber unus , . 279
In librum de Institutione Virainis admonitio 315
De inatilntione Virdnis et S. Marise virginitate perpetua adEusebiura, liber unus 319
In ExhortalionemVirginitatis admonitio 347
Exhortatio virginitatis .- 351
In librum de mpsu virginis consecratx admonitio 379
De lapsu virginis consacrataB liber unus 383
In Ubrum de mysteiiis admonitiOy qua et idem liber Ambrosio asseritur 399
De mysleriis liber unus 405
/n libros de Sacramentis prcefatio, ubi de ejusdem operis auctore disceptatur 427
y De sacramentis libri sex 435
In libros de jfcenitentin admonitio 482
De Poenitentia libri duo 485
hi libros de Me admonitio 545
De fide ad uratianura Augustum libri quinque 549
In libros de Spiritu sancto admonitio 727
De Spiritu sancto libri tres ad Gratianura Augustum 731
/n lihrum de Incarnatiofiis Dominicce sacramento admonitio 849
De Incarnationis DominicsB sacraraento liber unus , 853
Fragmentum Ambrosianum ex Theodoreto desumptum Polymorphi dialogi II 883
Admonitio in epistohs sancti Ambrosii novo ordine distributas 885
Ordo epistolarum secundum temporum rationem distributarum 889
Ordo novus epistolarum S. Ambrosii cum antea vulgatis comparatus 905
Ordo Homanoi editionis cum veteribus et hac nova editione comparatus 907
Ordoveterumeditionumcufii RpfnimaitiicLoncwaei^k^^^^ 909
Epistolarum indexalphaiielvii^*:/i.^:/i\l/%/»\.^/^iyy': 909
EpisTOLiE in duas classes distributse. ;— Prior eas continety quas in ordinem chronologicum j licuit digerere ; post^fjdr id^craS '§et\fnduiffjf ajyp/ifiiU rhlipfiem distinctas complectitur.
In Hbros de excessu fritrti Sattfri aSnoniti(fi, i ilii: V .:'.»: 1342
! De excessu fratris sui Satyri libri duo 1345
i /n consolationem de obitu Valentiniani admonitio 1413
De obitu Valentiniani consolatio 1441
i In orationem de obitu Theodosii imp, admonitio 1445
De obitu Theodosii oratio 1445
In Hymnos S. Ambrosii admonitio 1471
S. Ambrosii Hymai 1473
w
PR.EFATIO
IN HDNG SECUNDUM TOMUM.
Quidquid imiversim ad Operum sanoti Ambroaii castigatiouem pertiuet, speciatim vero ad illorum librorum, qui volumine primo continentur, non ita perfunctorie in PKBfatione ad ideni illud volumen exposuimus, ut in liac iterari sine justo lectoris fastidio posse videatur. Hoc igitup loco tantum superest, ut circa eos Tractatus quibus hic tomus constat, tam qui leffitimi sunt, ac vere Ambrosiani, quam qui supposititii etadulterini, aliquaexpendamus, acdeillisinsuper, qui temporis injuria interierunt, quaedam dicamus.
Editis in tomo superiore iis libris, qui quodam suo jure ad Scripturas divinas referuntur, ia hoc cjcteras Doctoris nostri commentationes exhibemus, eas nimirum quibus proprise eximiia quibusdam Christian» vitffi generibus virtutes atque institutiones, edocentur, et Catholica dog-mata vel enucleantur rudioribus, vel ab impietat^ hsereticorum defenduntur. Quibus scrip- tionibur^cum epistolas ejusdem Antistitis subjunxerimus, non secus atque Orationes ab eo iu Satyri fratris, et imperatorum Valentiniani ac Theodosii funeribus habitas; ex his omnibus vohimeu efficitur cum ipsa varietate, ac diversarum a;vi Ambrosiani sive in Ecclesia, sive im- perio conversionum narratione jucnndissimum, tum arg-umentorum queis bene multa fidei ac disciplin» capita continentur, gravitate utilissimum. Incujuslectione illud contingit, ututrum Ambrosii in sacris ministris ac vii^ginibus instituendis pietatem, atque in propugnanda Christi et Spiritus sancti divinitate scientiam; an vero in exsequendis maximis rebus peritiam cons- tantiamque magis mireris, prorsus nescias.
Cum sicut in priore tomo, ita etiam in hoc singrulis operibussuapnemittatur Admonitio, qua eadem illa pro captu nostro examinavimus; superfluam remhicaffereraus, si diutiusin eorum- dem excussione immoraremur. Ordinem porro in iis collocandis, quoniam setatis et chronologiaB ratione.n sequi minime licuit, illum tenuimus, quem et argumentorum afflnitas postulare visa est, et ab editionum superiorum syntagmate minus abhoiTentemjudicavimus. Ne verocuipiam negotium facesseret necessario inducta mutatio, omnium tractatuum qui Imnc totum compo- nunt, syllabum una serie et adnotata cujusque initiali pagina contextum subjecimus.
De notis nostris quse hoc in tomo frequentiores sunt dc longiores, illud iterum admonebimua eas doctioribus scriptas non esse; quippe apud quos discipulonim nobis personam magis con- venire quam pneceptorum ultro fateamur. Verum cum cerneremus in argumentis longe gra- vissimis difficultates atque salebras minime leves subinde occurrere, gratiam aliquam a novis Tlieologis speravimusnos inituro?», si eorum causa scabros illos locos complanaremus, quos veterani iIla?so vestigio calcare solent. Etiamsi autem nobis vere simus consciipro nostra virili connisos esse, ne vel transversum unguem a catholica fide recedemerus; sicubi tamen, qu» huinana infirmitas est, aliquid ei minus consonum protulerlmus, illud delere non tantum la- crymis, sed etiam sanguine paratisumus. Quinhocetiam profiteri licet, iniisipsisopinionibus, in quibus quam quisque anteponat, sibi statuere maxime liberum est, cavisse nos sedulo ne ullis abrepti prcejudiciis, usquam a recto itinere deflecteremus.
Plurima quidem codicumveterum beneficioemendavimus mstituimusque in hoc volumine, se^I R\ulto plura, qure in numerum Operum Ambrosianorum dudum irrepserant, partim omisi- mu:?. partim recejimus in Appendicem, rati scilicet iniquum fore ut gloriosum tanti Patris no- men una cum legitimis liberissubdititii atque eodem prorsus indigni sibi arrogarent. Enimvero non possumus satis mirari tot libros atque sermones sancto Doctori suppositos fuisse, qui ab ejas ingeoiOy stylo, sfeculo penitus abhorrent, et quorum etiam nonnuUi inter aliorum scripto^ rum Opera circamfenintur. Sed hoc admirationem nobis incutit multo migoremi quod male ii quidam homines adeo iUoseriat fidei public®, u( aliquas commentationes, quaa Ambro^ _ PaIWL. XYIi \
11 PR^FATIO 12
sii non esse llquido prodebat prima lectio variis locis interpolarent, quo eas pro Ambrosianis securius liceret obtrudere. Quod imposturae genus qua partelevius sit eorum crimine, qui cusos abs se adulterinos nummos bonis admiscent, nemo dixerit.
Itaque subdititii illi fetus duplici in ordine, ut jam indicavimus, constituti sunt, omissorum scilicct et in Appendicef comprehensorum. Priores ideo censuimus praetermittendos, quod alibi cum aliorum auctorura scriptis, uti dictum est, editi quserentium diligentife facile occurrerent, aut rursus quod per se levissimi ac nullius utilitatis, perinde editorum labore ac lectorum stu- dio indig^ni essent (a). Quod vero ad eos ex quibus Appendicem composuimus, illorum quoque gemina est ratio. litenim vel ipsos editiones superiores venditaverant tanquam Arabrosiauos, et liorum numerus multo major est : vel eosdera quasi subreptitios, aut saltem suppositionis admodum suspectos in extremum agmen coegerant. Ex hac autem ultima classe quosdam trac- tatus retinuimus: quod videlicet nec inutiles judicavimus, nec invenimus usquam alibi in lu- cem datos. De his porro omnibus, sicut et de quibusdam opellis in hac editione primura vul- gatis nihil adjicimus; praefixa enim singulis scriptis sua Admonitio, quidquid prredoceri lectoris interest, satis explicat.
Ut erg-o ad Opera in editionem nostram e superioribus non admissa jam veniamus, qua? ex Gillotiana editione jara Romani r^pudiaverant, ea nos similiter abdicavimus tanquam mani- festo supposititia. Tale est fragmentura De Fide Resurrectionis, quod Gillotius legitirao Ara- brosii de eadera materialibro etsi non sine dubitatioue aliqua subjunxerat. Sed nuuquam illud edi curasset; si ex epistola Hieronymiana ad Pamraachiura adversus errores Jonnnis Hieroso- lymitani couflatum esse deprehendisset. Tales etiam sunt meditationes ex archivis Cartusiae Parisiensis, ut ideni Gillotius testatur, dcproraptfe : quse quidem oranes reperiuntur inter eas meditatioiies, quas apud Augustinura tonio IX Lovauiensis editionis evolvere est, sed non eo- dem tamen ordiue. Eastant hoc ipsa^ in appendice ad tomura VI novte editionis, quibus et piteraittitur Admouitio, quam consulere cuivis pronum est. Nec etiam dissiraules suut his scriptlonibus, inio al Ambrosii charactere mag*is abhorrent breves epistol?B philosophorum, quas tanquam a Viro sancto e GrjBca ling-ua in Latinam versas post Gilbertura Cog^natura edidit Gillotius. Cura his rejecere idera Roraani secundara ex illis duabus epistolis de monacho enerffuraeno, quas e codice uno Germanensi,- in quo tres libros Officiorum proxime sequuntur, Gillotiana editio repraesentaret. Extra dubium est jure semotam illara epistolara, cura non alia sit ab epistola Greg^orii Magni ad Januariura Calaritanum episcopum : sed cum altera lacinia sit avulsa e fine libri de vitiorura virtuturaque conflictu, cur eadera Roraana editio illara reti- neret, nihil erat causae. Illo accedit, q'.iod neutra epistola Arabrosii noraen in coJice nostro in- ditura pra^fert; unde utrisque ex eo quod subjung^antur libris OJiciorura, raale auctorem attri- butum esse perapicuum est.
Jam vero, ut de iis tractatibus ag^amus, quos licet a Romana editione non repudiatos, a nos- tra tamen duximus excludendos, libri De Voeatione gentiuni ordinem ducent. Hi quidem hac- tenus cum Operibus Ambrosianis editi fuerunt, sed eos taraen non esse Arabrosii tara constanter conveniunt Critici, quam de vero eorumdem auctore dissentiunt. Ne porro sing^ulas de illis opiniones hic referamus, eificiunt duorum eruditorum liominura dissertationes. Quesnellii scilicet atque Antelmi; horura enim prior cura eos libros inter Opera sancti L>onis edidisset, rationes quibus illos huic Pontifici arbitratus est asseri posse, in medium protulit : posterior autem injuriara 1'rospero suo fieri existiraans, ipsius jura contra Quesneliiura nuper defendit. Ethoc etiam cum evenerit in Epistola ad Demetriadcmy de eadera controversia, ubi de rejeclis epistolis agendum erit, iterum dicemus.
Librum quoque De Viiiorum Virtutumque eonjtictu^ quem in calce tomi V Romani ediderant, omisimus. Hunc. quidem manuscriptorum alii Ambrosio nostro, alii Aug^ustino, veletiara Leoni attribuunt, scd pari falsitate. Optime vero oranium codex unus abbatiaj sancti Ebrulplii eura Ambrosii Autperti nomine inscriptum habet : cui Autperto in appendice tomi V Au<:;fU3tiniani ultimse editionis, ubi exstat eadem illa disceptatio, arg^umentis nequaquam futilibus jam asserta est.
Sunt prfeterea in Appendice librorum Ambrosii qusedam opellsd quas in hac editione ^a) Vide Monitum oditoria ^d append II.
13 PRiSF*ATIO. 14
recudere superfluum duximus : ut puta, Expositio Jidei Symboli Nieceni eontra Arium et Photinum, quffi t(»ta e locis aliquot primi librorum saucti Ambrosii De Fide coDsarcinaita est : item Exhortatio ad pcenitentiam agendam; quia cum fere totidem verbis in Sermone 393 inter Augustiniauos reperiatur, eam Ambrosio abjudicaudam esse liquido patet. Hia item adde tractatum De moribus Braehmanorum ^ quem a nobis omissum nemo queretur, ut pote Ambrosio plane indignum. Denique abdicatorum ordinem claudet Sermx) de Purifi^ catione sanctce Afarias, quem etsi codices non pauci Ambrosio tribuant, et e veteri mana- scripto, in quo prseferebat nomen Alcuini, cl. Baluzius primo Miscellaneorum suorum tomo ediderit, probabilius tamen videtur Ambrosii Autperti hunc sermonem esse. Nam, preeterquam quod sub ejus vocabulo vetustissimus codex Floriacensis illum exhibet, eumdem, auctorem pulcherrimas in saiictos, et in hoc beatissima^ Yirginis festum scripsisse homilias testificatur Petrus Diaconus (De ciris illustr, Cassiii. cap. 13).
Et hsec de operibus qusB aliquando inter Ambrosiana vel in eorum Appendice locam habuerunt, dicta Fufficiant : quod vero ad ea quae in voluminum sancti Doctoris editiooibaa nusquam leguntur, nunc ipsa expendemus. Citatur in Decreto ex Synodo Bomana sub Gelasio pontifice habita Liber Physiologus, qui ab hcereticis conscriptus est^ et B. Ambrosii nomtne prcesignatuSj apoeryphus (Distinct. 15, cap Saneta /2om j ; quem Hormisdas quoqae proliibuit in Decretali : sed hic tractatus jamdiu evanuit. In bibliotheca Sanctigallenai apod Helvetios asservantur duo codices 1000 annorum, in quorum altero tractatus exstat sub hoc lemmate : Liber saneti Ambrosii episeopi eontra hcereticos j cujus initium est : Daoid una lapidis ictu, etc. ; in altero autem alius tractatus ita inscriptus : Liber saneti Ambrosii episcopi in laude sanctorum eompositus ; cujus prima verba sunt : Pertinere ad nos^ dile^ ctissimi fratres. Utrumque autem Mabillonius nosterdum Oermanise perlustraret bibliothecas, rogatu nostro, describi curavit : sed cum priorem, quem ex Parisino quoque manuscripto des- criptum habemus, et pro Ambrosiano citatum videre est in Urbinatis Milleloquio, ad examen revocassemus, invenimus patrem esse Operis cnjusdam semel atque iterum in Bibliotheea Pa^ trum editi, primo quidem sub hac epigraphe : Faustini episcopi contra Arianos, etc., rursua vero sub ista : Gregorii Boetiei Jlliberitani episeopi ad Gallam Plaeidiam Augustam. Tametsi vero non defuerint qui, hac inducti inscriptione, id opusculum Oregporio tribuerent, melius ta^ men ab aliis Faustino ascribitur : sed hsec urgfere non est hujus loci. Quod ad secundum ho- rum tractatuum, quam et il!e alienus sit ab Ambrosio, vel hinc intellig^as, quod sermo quidam sit habitus ab episcopo anonymo, qui se exBritanniis, ubi pacis coQcilianlsB gratia diu mora* tiis fnerat, reducem esse aperte narrat. Illud autem eos qui hocce scriptum Doctori nostro rati 3uat ascribendum, videtur decepisse, quod ejus auctor mentionem facit sanctorum Protasii atque Oervasii ; quin etiam et Ambrosium ipsum alloquitur. Sed hoc ultimum sancti Antistitis orationem non esse abunde probat.
In codicibus bibliothecae Ambrosiame Mediolani opellsB item aliquot habentur Doctoris noskri titulo pnenotatse, quarum nonnuUas laudatus supra Mabillonius ejusque socius D. Mich. Oer- manus, Musea Italise solita rimantes diligentia, detexerunt descripseruntque. Prima illarum est, quae inscribitur : Confessio Jidei sancti Ambrosii; incipit autem : Sufficiebat fides eon^ scripta apud Nicwam. Sed hanc e CJoIbertino codice P. Jac. Homey, Augustinianus theoIoguSi edidit in Supplemento Patrum^ jamque prius ipsam vulgaverat P. Quesnellius Operum sancti Leonis tomo II, pag. 138, ubi Faustini nomen in fi*onte gerit. Rationibus iis quibus Fauatino idem Quesnellius eam vindicat, et inter annos 379 et 381 asserit scriptam, nihil repugnat- contra vero ut eamdem Ambrosii esse existimemus, nihil suifragatur. Huic schedio iidem nos : tri Mabillonius atque Oermanus alia duo etiam adjunxere, videlicet Libellum fidei^ et episto^ lam De Pudicitia et eastitate. Libellus acephalus est, epistola vero decurtata posteriori parte ; ac pneterea tam crebris lacunis utrumque intersectum, ut quamvis a charactere Ambrosii minus recederent, vix tamen essent tanti, ut in iis edendis charta et opera impenderetur. Idem etiamjudicium esto de quibusdam aliis scriptiouibus, qua> in eadem bibliotheca feruntur in* veuiri sub his titulis : De primitiis ojf^erendis, De melioribus litigantibus, et Adoersus AstrO'* nomos^ quse opuscula memoratis sodalibus nostris per augustias temporis, quo versati sunt Mediolani, expiscari minime licuit.
la Yaticana t^ibliothecsi preeter scriptioaes paacas, quas edidimus iu Appeudice, ali» occiir^
15 PREFATIO. 16
runt ascripte Ambrosio; istce mirum, De beato Petro et Simone Mago^ quod fragmentum est libri ii Historice Eeelesiaatieas Eusebii Pamphili Latine versum. Item, De pceniientia Pe- iri, De interfeetione Agag, De Fide ad beatum Hieronymum^ et Sententia in kominem pceni- tentem. Quse quidem Sententia reperitur etiam in manuscripto Cisterciensi sub lioc lemmate : Traefatus saneti Ambrosii episeopi de Poenitentia ; et in kp^endioe oj)er\xm beati Hieronymi sic prffinotatur : Epistola saneti Hieronymi ad quemdam, qui in sacculo pcenitebat, Reliquos vero memoratos tractatus forte apud alios auctores reperient ii, quibus otii satis suppetet : no- bis autem illud suiScit, quod ex lectione apographorum quos hic habemus, Ambrosii non esse certo cognovimus.
GallicancB bibliothecae quasdam similiter scriptiunculas jactant in Ambrosii operibus nun- quam editas, sed Ambrosianam mentientes nuncupationem. Hujusmodi quippe sunt in Regia sermones De Eueharistia, De Caeeo nato, De Paee, De falso Amieo, et Contra eos qui ani- mam non confitentur esse faeturamj aut eam ex traduce esse dieunt; in Colbertina sermones In Naiicitate B, Mariae, Ad habitanies in caenobiisj et De lUaliiia carnis : in aliquibus etiam provinciarum bibliothecis talia scripta pseudonyma reperiuntur, cujusmodi est Episiola sancii Ambrosii ad Hilarium. Sed cum horum omnium ac similium, eruditis qui forte in illa inci- derint, vix uUum possit imponere, statimque agfnoscatur suppositio ; nihil hic addendum esse " arbitramur.
Verumtamen silentio praetereundre non sunt commentationes duae, in Ambrosianarum qui- dem corpore nunquam, sub Ambrosii tamen titulo alibi edita?. Altera habetur apud Bollanduni xm kal. Febr. sub hac epigraphe : S. Sebasiiani Mart, Acia, auctore sancio Ambrosio epis- eopo, Sed critici omnes judicii limatioris meudacem hanc esse inscriptionem nullo negrotio deprehenderunt. Et saue multo minus ing-enii pKeferunt Ambrosiani, quam Acta, vel sancto- Protasii ac Genasli, vel sanctorum rum Vitalis atque Agfricolfe : quae tamen non immerito in Appendicem a nobis rejici, loco suo clare ostendetur. Unde mirum fit quomodo errare in hoc po- tuerit vir doctissimus.
Duorum autem Operum quJB indicabamus, alterum est Hisioria Hegesippi de bello Judaieo et excidio Hierosolymiiano. Eam historiam non tantum editiones qusedam Ambrosio tribuunt, sed etiam nonnulli manuscripti. Exempli causa, quartus ex quinque libris ejusdem sic inscri- bitur in cxxiice Carmelitarum Claromontanorum : Sancti Ambrosii episcopi dispersionis Judae- orum Flavii Josephi hisioriographi capiiulum quartum, Huc etiam accedit Cassiodori testimo- nium, afHrmantis setate sua Josephi versionem exstitisse ab aliis quidem sancio Hieronymo, ab aliis Rvfino, ab aliis vero depuiatam Ambrosio (De InsiH, Div, Liiier, cap. 17). Atqui eam non esse Hieronymi discimus ex ipsiusmet epistola ad Lucinium Boeticum, ubi profitetur ex Historia ejusdem Josephi nihil a se esse translatum : neu autem Rufino illam addicamus, vel sola elocutio videtur prohibere; atque hoc pacto tota probabilitas ad Ambrosium redit. Quibus addi insuper possunt non paucaj locutiones auctori sive interpreti dict» Historiae cum Antis- • tite nostro communes, quas dilig^enter abs se coUectas inter se contendit Gronovius. Verum fa- cile respondetur huic arg^umento comparationem istiusmoJi fallacem esse ; cum ex auctoribus diversissimis loquendi formulas inter se aflllnes hinc inde resecare et componere cuivis promp- tum sit. Solvi autem haud cegre potest auctoritas Cassiodori ; aut euim ille hanc historiam non indicavit, qaippe qu?e non septem libris constet, sed tautum quinque ; nec tam librorum Josephi sit traktio, quam compeudium, srepe etiam aliuude petitis narratioiiibus interpola- tum : aut si maxime hanc ipsam desig-uavit, quotidie fieri nemo negabit, ut, incog^nito alicu- jus rei auctore vero eidem plures vulffi opinione substituantur ex roquo falsi. Credibile autem est ex eadem illa fama vulgari ab audaculo aliquo quibusdam codicibus Ambrosii nomen fuisse ascriptum ; unrte postea mag^is hic error fuerit propag^atus. Certe quidem iu hoc opere nihil inest Ambrosiaui, ueque styli, neque judicii. Sed nec facile a nobis quisquam extorque- bit, ut a rebus seriis credamus Ambrosio tantum vacasse, quautum necesse erat scribeudis non i|iodo his quiuque libris, sed etiam aliis quatuor quos ex totidem Reg-um abs se compositos auctor memorat. De vocabulo autem Hegestppi ita seutimus, id factum esse ttkdx toO 'Iotv;-ov, at librarios, loco Josepi sive losipi, sub quo latere auctor voluit, corrupte Hegesippum seu Eg-e- sippum supposuisse.
Verum ut huic parti modum ponamus, optandum esset ut pro tot libellis Ambrosii nomine perperaxu ULScriptis omxxe3 le^itimos iUius fetus majori fide et sedulitate antiquitas nobis ser-*
17 PRJIFATIO 18
Tasset ac transmisisset. Eoruin porro quos desideramus , in capite coUocanda sunt Commen^ taria in Isaiam prophetamy e quibus non solum plurimos locos apud Aug-ustinum legere licet, citatos adversus ha^resim Pelagianam; sed quorum etiam mentionem facit ipsemet AmbrosioB in Expositione secundum Lucam (lib. ii, num. 56).
Excidit quoque aliud eximium opus Ambrosii nostri similiter ab Aug*udtino magna cuia laude commemoratum ; de illo quippe ad Paulinum Nolanum scribens, ita loquitur : Libros beatissimi papce Ambrosii credo habere sanctitatem tuam ; eos autem desidero , quos adoersus nonnullos imperitissimos et superbissimoSy qui de Platonis libris Dominum profecisse eonten^ dunty diligentissime et copiosissime scripsit (epist. 31 noooe edit.), Hoc ipsum opus alio atque alio modo variis locis idem allegat; interdum enlm illud nominat, De Sacramentis, sive Phi- losophia: mX&tihim, De Sacramento Regenerationis , sioe Philosophia: nonnunquam etiam. si mpliciter, /)c re^£ncra^ione: alicubi demum, de Philosophia adoersus Platonem. DolemuB- sane hanc pulcherrimam disceptationem interisse ; nobis tamen solatii non minimum est, qaod restant adhuc opera bene multa, in quibus temerarios iilos, omni nata occasione, confutare ac contundere nunquam omittit, ut suis locis declaravimus.
Uaud satis assequimur quo sensu intelligfi debeat Ambrosianum illud : De Elice gestis plu^ rima jam frequenti dioersorum librorum sermone digessimus (De Elia et Jejun. cap. 3, n. 5) Siquidem enim nihil aliud Vir sanctus his significat, nisi frequentem in libris suis gestorum Eliae fieri mentionem, vix quidquam erit quod in hac parte videatur amissum : sin vero id argumentum ex professo pluribus libris abs se tractatum illis testatur, ante multa ssecula eosdem illos intercidisse dicamus necesse est.
Non eadem est dubitandi ratio num perierit ille tractatus, quem Pansophi pueri a mortuis.a se suscitati causa scripserat, quemadmodum narrat Paulinus diaconus in illa verba : Adquem etiam infantulumj inquit, libellum conseripsit, ut quod cetatis infantia seire non poteraty te- gendo cognoseeret (In Ambr. Vita, n. 28). Sed hunc libellum a long^o tempore nusquam repe- riri comperta res est.
Idem ille fidelissimus Ambrosii diaconus memoriae tradidit ab illo cx)mpositam et ad Fritigil, qua> Marcomannorum reg^ina erat, destinatam fidei catholicge institutionem , de qua sic ait : . Ad quam , nempe Fritig^il, ille epistolamfecitpraselaram im modum Catechismi (Ibid. num, 26,) At g^emmulam istam prorsus evanuisse nulli dubitamus ; quod enim nonnulli fragrmentum . quoddam a Theodoreto Graece citatum (Polym. dial. 2), nec non a nobis infra referendum , ^ex eadem epistola desumptum volunt plane divinant.
Quamvis autem ipsemet Ambrosius epistolas suas videatur redegisse in librum , extra con-* troversiam tamen est ab eo corpore quod nunc superest (Epist. 48 , num. 7) , plurimas abesse, ^ g-ravissimasque illas, uti ex personis ad quas scriptae fuerant, coUigi datur. Nihilominus tamen- epistolam illam ad Irenaeum, in qua perdicis clamantis habetur mentio, quamque injuria temporis interceptam esse quidam autumant, nos incolumem existimamus. Quid vero doctis illis viris fraudi fuerit, melius alibi aperietur.
Veri quoque simillimum est a sancto Doctore opera qusedam quae perierint, in Apollinarii sectarafuisse lucubrata; quando Paternus Braccarensis episcopus, qui eidem hfleresi nomeu dederat, ad veram fidem lectione librorum adversus Apollinaristas ab Ambrosio editorum conversus legitur.
Multorum opinio est de sermone aliquo deperdito intellig^nda esse Cassiodori vexba qu» fidc habent : Sanctus Ambrosius Mediolanensis episeopus sermonem feeit de judieio S(ilomom$ ;Iibri De Instit. Dic. Lit. cap. 2). Verumtamen niliil aliud istic desig^nari credimus, quam libri De VirginitatCy qui hactenus cum libro tertio De Virginibus uua serie oonnectebatur, ipsum exordium , cujus prima verba illa sunt : Nobile apud oeteres Salomonis illudferiurfuisse judicinm, etc. Quod quidem exordium ostensuri sumus uon multum habere afflnitatis cum reli- qao libro. et homiliam aliquam forsitan esse qufe cura eodem opere compacta fuerit a libra- riis.
Idem ille Cassiodorus, ubi de libro Sapientiro agit, iu hunc modum loquitur : De quo et Pater Augustinus et sanctus Ambrosius homiliarum nomine nonnulla dixcrunt (Ibid. cap. 5). Si vere ha.^ homilias vidit Senator, easque titulus non metidax addicebat sancto Ambrosio, dicendum erit ad nostram cetatem illas non venisse. Etenim pra*ter eos sermones, ex quibusmultos sancti
19 PILEFATIO 20
Doctoris libpos constare saepiQs docuimus, nuUos alioa jam superesse cougruo loco a nobis probabitur.
Denique apud eumdem Cassiodorum ista legpuutur : Dicitur, inquit, eiiom et sanctus Am- bro8iu8 propheiarum Commeniaria eloqull soliti dulcedine eonfecisse , quce nullalenus potui reperire, quce vobis magno 8iudio qucerenda derelinquo {Ibid. cap. 3). Nou satis clarum est quo do Commentario haec debeant accipi, nisi forte de Commentariis in Isaiam. Caeterum cum ver- bnm dieitur niliil afflrmet, ipseque Cassiodorus jam memoratus in quaereadis veterum libris dilig^ntiam omnem adhibere solitus fuerit, hinc conjicias communi fama eum e^se deceptum, aut iUa scripta jam ejus setate de medio sublata.
Sunt qui existiment Proverbia quoque ab Ambrosio exposita fuisse, inque illum sensum accipiant prima ista libri De Mysteriis verba : De moralibus quotidianum sermonem habul- mu8f eum vel patrlarehorum gesia vel Proverbiorum legere.itur prcceepta* Et sane beatum Antistitem edisserendis patriarcharum Abraha*, Isacii, et aliorum historiis per id tempus incubuisse exploratum est. Quod si pariter in illustrando Proverbiorum libro similem operam collocaverit, commentationem illam desiderari fatendum erit. Sed cum eo loci nonnisi de ser- monibns quos quotidie ad populum habebat, loquatur Ambrosius : nihil prohibet quin, cou- fectis libris e concionibus in patriarchas, in earum forma quae de Proverbiis erant nihil mutarit : eaedem vero ut soluta atque dispersa folia solent, deperditjp sint ; aut forte etiam ne nnquam quidem scriptis mandatfe, quod aliis quoque ejusdem Ambrosii sermonibus evenisse certissimum est.
Dicunt insuper ipsum testari de conjug^io B. Virginis cum S. Joseph se copiose disseruisse ; tindeconjiciunt de hocargumentolibrum aliquem, qui jam non exstet, a sancto Viro esse conscriptnm. Attamen, cum saepius hac ipsa de re illum eg*isse comperiamus, puta in Exposi- tione Evangrelii Lucae semel ac iterum (lib. ir, num. 1 et seq., et lib. x, num. 133), in libro De Insiit. Virg. totidem locis (cap. 6 et 7), et in hymno tertio (strophe 5), licet brevius ; ut de libro perdito Ambrosianum locum accipiamus, necessum non est : idque maxime cum in IsaiflB commentariis aliisque operibus qu^e vere exciderunt , denuo tractari ab ipso potuerit eadem materia.
Hic etiam locus qnem ita legimus apud Ambrosium : Erga ille Samson, ut eompendiumfa- eiamue hietorice; euo enim iempori ioiius leciionis digesiio reservanda ( Prolog. in lib, De Spir. S. n. 12) : quibusdam in animum induxit Doctorem nostrum de Samsonis gestis com- mentationem abs se edendam esse poUicitum : et quamvis eamdem historiam in epistola ad Vigilium {epist. 19) pertexuerit, suam tamen fidem non liberasse; nam praeterquam quod ejnsdem historisB explicatio ibi nulla est, promissum esse aiuut scriptum publicum, epistolam yero privatam. Verum, ut omittamus Ambrosio i^notum non fuisse epistolas suas haud iufre- quenter publicas fieri, quis non videat nihil certi ac definiti Ambrosianis promitti verbis ; nec tractatum potius, quam sermonem aliquem illic sigfuari. Cui accedit saepe saepius usu venire, nt similis promissi auctorem suum aliis curis distractum et occupatum capiat oblivio.
Leontius Byzantinus Ambrosianum testimonium citat, ex libroj inquit (lib. ii Cont. Nest. et Euiyeh.)^ eontra Apollinarium, quod in illis operibus, qu® nunc Ambrosii nomine circumfe- rantur, negatur inveniii. Sed non est cur mag^nopere confidamus hujus auctoris iu citando dil]£renti8B, quippe qui libro i Contra Nesforium et Eutyeheten duos locos proferat sub eodem lammate, quos tamen inlibro De Inearn. Dom. Saeram., sed non iisdem omuino verbis re}e- lifd est. Quid ergro si tertium hunc locum, quem sequenti libro citatum leg^imus , tanquam ex eodem fonte petitum, quo duo illi, etiam ex libro De Ineamaiione ductum credamus, licet non servatis iisdem verbis ?
Non desunt tandem qui ex splendido Auffustini loco (lib. ii Solil. cap. U), quem quia paulo productior est, non referemus, Ambrosium nostrum peculiare opus De Inimortalitate aninuc edidisse contendant. Atqui tamen ut Auj^ustini verba plenum ac integrum sensum habeant, sofficere videtur, quod Ambrosius in variis libris de eadem immortalitate di^^putaverit, Si qui:^ vero defenderit pertinacius illic tractatum ex proposito super ea re elucubratum sig^nificari, ea quidem lege non repuffuamus, dum epistoljt» ad Horontianum 'epist. 34 et seq.) a Doctore nostro circa eamdem materiem scripbe intelligantur.
21 ADMONITIO. 23
IN TRES LIBROS DE OFFICIIS
ADMONITIO.
('•jin hoaorabilein intei* cflBteros fideles in Domiuico giego locum obtineant sacri ministri, non poiuit Asnlirosius omnibus parochiic sibi creditai ordinibus inslituendis nunquam non inientus, egregiaa illius porlionis inorcs iis pra^ceptis dostitutos relinquere, quibus el ipsa pervenire ad congruam suo muneri sanctimoniam valeret, et virtutum exemplo in eadem via plebi pi'a;ire. Hinc origo horum librorum ; nam: cum prius voce clericos suos inrormare ad piotalcm scdulo studuisset, postea no dat» proccepliones ox corum animis paulatim effluercnt, easdem in operis legitimi corpus rcdactas ipsis quasi ' manu ac sinu seinper fcrcudas tradere constituit. Jure igitur eidom Opcri lilulum feoit Do Oflicio Minislroram^ queia nos ex manuscriptis fere omnibus ac notse melioris restlluimus.
In primo libro (cap. 1), statim causis illis quibus ad scribcndum inductus csset, non sino ingenua sui dcmissione proposilis, ostendit (cap. 12 et seq.) silentium optimum csso loquendi magistrum, et maxime 1:1 ii-a i^tinendum : cjus vcro legcs Prophetam regom ante Pythagoi*nm ct multo praostantius nobis de- Jisse (cap. 10, num. 81.) Tum propositum suum aggressus, unde oriatur vox OiTicimu (cap. 8 ct 0), qu» sit ejus significatio, et quot in partes distribuatur (cap. 11), soite explioat : admonct autom ante omnla (lliristiano viro cavendum esse nc, philosophorum more, honestum aut utile ex vita prassenti mctiendum pulct, sed ex futura. Offlcium medium in pnsceptorum, pcrfectum vcro in consiiiorum evangelicorum. observatione positum dicit, idque philosophis sterili tuntum speculatione fuisse cognitum. Deinde (cap. 12 et scq.) confutalis quibusdam crroribus, ad singula Offlciorum genera accedil. In adolescentibus pr^cipue commendat (cap. 17 ef seq). illum pudorem, qui non modo exteriorem habitum regit, et in mota, ineessu, sermone, et victu elucet ; verum etiam internas componit facultates, Dei scilicet timore, veneratione parentum, et perturbationum animi moderatione. Et hsec quidem declarat potissimuoi requii*i in clericis ; quippe quos omni ex parte tam recte con8titut(»s esse oporteat, ut, nullam invidis calumniandi ansam prcebentes, exemplo bonse conversationis cunctispraluccant. Postea (cap. 25 etseq.). dc virtutibus, quas cardinales vocant, instituta disceptatione, eas astruit fontes esso totius /lOiies/iatque dorori, quod hujus libri argumentum est. Quamvis autem illis virtutes separari ab invicem non posse futeatur, desingulis tamen sejunctim agit; et primo loco post prudentiee deflnitionem (cap. 27), sapien- tes paganos demonstrat incidisse in ea vitia quse cum ipsa pugnare non ignorabant. Ekidem ratione traotat de justitia (cap. 28 et seq.), cujus diversas partes examinat, maxime vero liberalitatem ac bene-' volentiam. De fortitudine autem verba faciens (cap. 35 et seq.), eam in duobus consistere docct, in rerum cxtornnrum dcspiciontia, et in eo, ut quis resmagnas, arduaSf pJenasquo labrorum et poriculoram s iscipiat atque exsequatur. Qua occasione editos in veteri foedere viros (cap. 40 et seq.), a quibus bel* lira gloria profani herocs superentur, exemplis probat : sed Christianam fortitudinem asserit in terre narum rerum despicientia, injuriarum calamitatumque tolerantia, et perpessiono sasvissimorum pro Christi flde suppliciorum esse positam. Postremo de temperantia dicere adorsus (cap. 43 et seq.), omnia ejus membra cxplicat, quorum illa preecipua sunt, tranquilitas animi, studium mansuetndinis^ boaesti f'ura, decori consideratio: quibus adjicitur illud placitum, minorihonestatimajoremsemper esse preepo* nendam.
Ab ipso limine secundi libri eamdem honestatem felicitati ortum prsebere ubi demonstravit (lib. n, c* 1), philosophorum ac Oiceronis circa hujus vitee supremum bonum errores refellit (cap. 2 et seq.), in cojnitionc divinitatis^ et fructu bonw operationis illud situm esse patefaciens. Gum vero ad idem hones- tuin per bonum utilo perveniatur, de hoc disputat intoto libro; cumque hoc ipsum et consistat in pietote, et ab honesto sit indivisum (cap. 6 et seq.); comparari non posse docet, nisi earum virtutum beneflcio, quae clai-am apud homines existimationem charitatemque nobis aoquirunt. Porro triplicem hominum con- rili.indorum rutionem tradit fcap. 8 el seq.l, ut quis sciliccl eorum amorem beneflcentia, fldem justitia et (•rudcutia, nee non insignibus ac pnustantibus factis sibi devinciat. lltBC omnia illustrat appositissimis exomplis, et mnximam partem ex divina auctoritatc sumptis ; scd nihil magis pium excogitari potcst, . qii;iiii ilta ppivcepta, quibus ad opera miscrirordiao (cap. 15 et scq.) et offlcia omnia qufc ad mutuam ho- niiiium inter se societatem pertinent, informat, simulquc viliaproseribit.
iu lcrtio libro bonum honestum cum ulili comparat sanctus iViusul, scd nos admonerc (jib. iii, cap. ^i nequaquam negligit, hoec duo bonorum genera in justis viris insolubili nodo conjuncta esse ; atquo
S. AMBROSII. 24
adeo collationem hanc non institui, nisi ex vulgi opinioneluec ipsa scjungentis. IIoc onin gcneralc pla- eitum consfituit, ut bonus vir nibil alleri deirahendnm putcl^ ncc nltorins incommodo suum Jucrnm augeri relil (Ibid., num. 13). Qnod cum naluralibus humanisquc legibus, lum divinis ex utroque Tcstamcnto petitis probat (cap. 3 et seq.); iis vero quie contra isthtcc sibi objicit, illam adhibct solutioncm, Chii- stianis viris ab exemplo Christi, qui alicna3 utilitati suam nunquam antcposuit, non discedendum. Inde colligit in omni actu atque contraclu, semper el in quocunquc casu honestum utili prieferri oportero (cap. 5et seq.); ctiam si maxime con^taret fraudcm nostram I)co perindc atquc hominibus fore ignotam. Addit hanc legem ab ipso Deo sancitam cssc, atque ndeo ad vetcrcs fabulas non recuirendum, ut astruatur res ceilissima ; Chrisfianam enim rcligioncm liujus cxcmpla (cup. 9 et seq.) in magnis illis vi- ris suppeditasse, qui ea vcre cxsccuti sunt, qutc hubebanturpro miraculis apudpnganos. Ad postremum maxima quaeque Romanorum excmpla sacris hcroibus omni ex parte infcriora csse ostendit (cap. 15 ct •aq.).
NoQ difAtemur Ambrosium sequendamsibiproposuisseCiccronis in Officiis suis CDConomiam, sed (!^ice- ronem ipsum libros Pantetii et Hecatonis mullo aildictius imilatum ossc audactcr aftirmamus. Manifesto enim significat sanctus Antistes non alio consilio scse Oratoris imitationi operam dedisse, nisi ut in eo, qai prse eseferis honesfatis exactse Icges proiitcbatur, falsa pra^ccpta paganm olhiccs fortius confutaret ; ao aimul etiam palam facei*et, quanfo intervallo christiano) institutiones quidquid unquam inter gentiles perfectius fuit, antccederent. Passim explodit inanem illam eloquentise afTectationem, quam idcm Cicero nuaquam non ostentat. Subinde vero in hoc incumbit, ut quidquid prsestantius in morum disciplina tra- diderunt philosophi, ex nostris auctoribus tofum illud desumptumesse claredemonstrct. Imprimisautem ejuadem Tullii fastum evertit, ejusque scifa de ultione atquo ambitione funditus tollit. Sed illud caput longe gravissimum, a Cicerene tamen vix dclibafum, summa contentione firmare studct, preecipua nempe officia nostra Deum spectare, et omnia nostra facta dictave ad ejus gloriam esse rcferenda: illud quoque alterum, de quo ne per somnium quidem Orafor, vitam prsesentem viam esse ad immoiialem, bonisque operibus iltuc perveniri, obnixe probat. Ad haec praBcipit a terreois bonis animum abstrahendnm, cocrcen- dam severiori castigatione corporis lasciviam, condonandas inimicis oflensiones et injurias, majora bencfi- cia illia preestanda, qui nos atrocius et injustius divexavore.
Verum ut curiosus lector facilius cognoscat quibus in rebus cum Cicerone conscntiat, aut ab eo discrepet AaabrosiusQOStcr, locos omnes tum Officiorum, tum aliorum operum ejusdem auctoris, quos sanctus Pra}- 8Ul visus est respicere, in inforiori margine exhibuimus. Qua ratione sfatim innotescot Ambrosium a M. Tullio ibi desciscere, ubicunque utriusque affinitas non subnotatur. Hinc ctiani fict compertum quanto judi- cio eosdem libros ufilissimis prseceptis refertos esse dixerit Augustinus (epist. 8^, ad Hieron,, num. 21), quamque merito ipsos lactenus universi in prefio habuerint, quemadmodum ex manuscripfis omnium aeta- iom, quos reperias in bibliofhecis, intelligitur.
Quapropter quis ferre possit Christianum auctorcm de hisce libris ausum discerc : Scripsit dc ofCwiis etiamD, AmbvosiuSy credo, utpueris inculcarct rclifjiouem, Verum otjo religionem ex Scripluris divinis eenseo bauriendam esse, deciviJibus moribus malim audire Ciceronem. Qu» sententia utrum Ambrosio an Bacris paginis graviorem inuratinjuriam, definitunon facileest. Efenim cum hi mores civiJes, non alii sint qoam humani actus ex prudentia.aliisque virtutibus cai*dinalibus institucndi, nonne immanis contumelia cst profanam efhicen praeponero illis prasoepf is quoB super hac re propbctisafflavit sanctus Spiritus, aut(>hristus ipae ore proprio apostolis dictavit suis ? Non jam ergo mirum, si libros istos, in quibus moralem Christi dis- ciplinamsanctushic Doctorinterpretatur insupcr babcat heterodoxus ; falibus enim Patrum contemptus fa- miliaris est. Cceterum ansam dubifandi an eosdom libros unquamlegerit, ipse supedifat, cum de his scribit : Crcdout pueris incuJcarct rcJigionem ; non euim pueris, sed Ecclesia; ministris omnium eetatum destina- toa esse ipsemet Ambrosius non paucis locis, et operis inscriptio in codicibus longeplurimis, ut jam dictuni est, testificafur. Veinimfamen licet Aucfori erudiendi clericos consilium fuerit, nihilominus cuilibct condi- lioni hoo idem opusufile esse inficicfur nemo; nam cumclerici adsuperiores quibus obtemperanf , et infcrio- rea quos ipai regunt, ordinem habeant ; inde facfum est, utprcecopta illic pormulta contineantur, communi omnibus fructu referta.
HflBC eadem utilifas in causa fuit cur iidem libri non aolum toties oxarati sint, verum etiam a nmltis in compendii aut excerptorum foi*mam rcdacti. Excerpta ex i.lis extant in uno manuscripto Lyrcnsis monasferii; eompendium aufemin uno codiee EcclesieeCarnutensis, conne\ionibusacti*ansitionibus aptc concinnatum, cujus apographum D. le Feron cjusdem insignis Ecelesise canonicus et sorbonicus doctor cura sua descriptum ad nosfransmisif. Non imus inficias, quin prodierit ab antiqua manu istud cxcni- plar, sed alia mulla eodem illo antiquiora nobis suppetunt. Namque ut Renignianum annorum 800, Vati- cana tria, Laudunensc, Crespeiense, ac Bigotianum annorum circiter 700, praalermittamus, solum Col- bertinum, alias Thuaneum ante 1000 annos haud dubie confeclum, quatuor ut minimum sseculis superat Carnufense. Cum porro iu omnibus illi« codioibus Officia nostra in tres libros di^?lribuanlur, id cvidenll argumenfo est CaruulenbO nihil aliud esse nisi epifomen: in quam quidem conlruhiopus illud haud scgre potuit| unde etempla et excursiones absquc sensus damno licet eximerc.
25
DE OFFICIIS MINISTRORUM LIBER I.
26
Quod ad setatem ipsius operis, volunt nonnulii Ambrosium nostrum ipso episcopaius sui exordio ad illud scribendum manum admovisse. Videtur quidem Hnroniushuic sententi^ patrocinari, cumadaunum 377 de eodem ita loquitur : Trcs iJJos Jibvos ogrogios scriJjoro postoa cst agfjrcssiiSf cum aJiqnandiu po- puJum docuissvt, Verum si fuisset in hacopiniono magnus curdinalis, secum ipse non consensisset ; quip- pe qui annos prsedictum illum 377 non modico inlervallo secutos ipse adjudicat factis quibusdam, quo- rum iu hoc opere mentio exstat. Exempli gratia, quod Ambrosius de vasis Kcclesiae in oaptivorum re- dcmplionem ase vendilis ibi memorat (lib. ir, cap. i5et28.)idcm Baronius rofert ad bellum tyranni Maxi- mi anno 387 gestum; tametsi nobis probabilius hoc pertineat ad eam barbarorum inundationem , qui an* no 379 post Valentis mortcm, direptis Thracia atque Illyria; usque in Italiam, unde inumeros captivos ahduxere, vastando pervenerunt. Eamdem circahos libros opinionem et hoc refellit, quod in iisdcm sa- lis perspicue librum suum De Noo ot Arca^ anno 379, ut ostensum est, in lucem emissum, consuli jubet. Eo acccdit quod frequentius illic repetit ad eos clericos, quibus ipse manus imposnerat, verba se facere; unde cognoscitnr clerum ei jam tunc fuisse satis numerosum, proindcque pcr annos aliquot initiatum. Deinde persecutionem Justinse annos etiam aliquammultos bacchutam signiUcat, ubi se propter vidua- rnni deposita muJtos regaJos impetus perpessum dicit (Jbid. cap. 29, num. 150). Non aliam quoque per- sceutionem, nisi Justinse anni circiter 386 speclare videtur narratio de duobus cloricis Ariamc infestatio- uis (lib. 1, cap. 18, num, 72) tomporo a lide lapsis. Qnerilur praetere sanctus Antistes por insolitam anno- nae penuriam Roma exactos csse omnes exteros : lianc autem famen anno 383 contigisse Baronius auctor est. Alii tamen semel et iterum inopia frumenti laborasse Romanos volunt, primo nimirum sub extremam vitam Damasi pontificis, qui ab Ambrosio senox sanctissimus appellatur (lib. iii, cap. 7); secundo post ejusdem obitum, qui anno 38^ ponitur : Baronium autem de sola priori famc locutum esse, cum utramque indicaveri Ambrosius noster. Quod etiam dicitur dc Ticinensis viduie deposito nulli aliiaptius accommo- dari posse videtur (lib. ii, cap. 29, num. 150), quam legi cuidam a Valentiniauo juniore in urbo Papia xv Knl. Mart. datse; ex loco cnim, ubi lata est, colligitur, imperatorom cum per eam urbem iter haberet, a Justina matre catholicis episcopis nunquam nou infosta, inductum esse, ut tantum molestise Ticinensi pra?suli creare niteretur.
IsthajC omnia eo mentem nobis impellunt, ut hosce libros nonnisi post Justinos infostationcs, et Maxi- mi tyranni bellum nc brevissimo spatio secutam ipsius cacdem crcdamus faclos, id est circitor annum 391, quo tempore pacatiorem Ecclesice suae statum expertus, ea prsecepta iu legitimi Operis corpus dige- stn, cleHcis suis assidua manu volvenda tradoro constiluit, quibus eosdem e sacro pulpito primis ipsis nnuis episcopatus sui informaverat. NuIIus enim est dubitandi locus quin sermonibus publice habitis ma- ximam partem constent hi libri; quandoquidom in eorum primo Scriplur(e loci edisseruntur, quos in sy- naxi lectos fuisse ipsc memorat : quosque iterum illic tractare forsan voluit, quod cum jam odim motos eis vidissot auditorum animos, hinc quoque eumdcm pcraret fruclum, si ab his ipsis non sine attentione perlegerentur.
SANCTI AMBROSII
MEDIOLANENSIS EPISCOPI
DE OFFICIIS '•' MlNISTilORUM
LiBRI TRES ^2)
LIBER PRIMDS
. 1 C.\PUT PlilMUM. rj/iiscopi proprium munus^ doccrc : siJii autcm di- srriidmn osse, ut doceal : imo etiam docendum f/tiod non didiccrit, aut saJtem el discondum simuJ rt tlwcudum. 1. Non arrogans videri arbitor siintcr liiios sus-
. f Vr-x ministrorum decrat in superioribus edit. a«- rtvcntioribus aliquot mss. ; nos vcro eam ex t»ptiuiis quibusque ac frequentissiinis reposuimus, Oiia de re vide quu) supra in admonitioue dicta
cipiam anectumdocenji; cumipsc humilitatis magi- slcr dixcrit: Venite, iiJii y auditeme: timoremDomi* ni docobo vos(PsnI. xxxiii, 12), Iii quoliocl ct humi- Ii4alein vprecundifeejusspcclarcctjjratiain. Dicondo enim, timorcm (.*» J)ominiy qui 2 co.iimnnis vidctur
suiit. *
ri) .Sfiipli ('irc. an. 301.
(3) Mss. aliquot r/oc^/^/o cnim limorem^ elc. PIu- res autom ac poliores, nccnon edil, omnos, ut
27
S. AMBROSII.
28
csse omnibus, exprcssit insigne verecundiae. Et tamen cum ipse timor initium sapientise sit, ct ef- fector beatudinis (i) (quoniam timentcs Dcum beati sunt), prseceptorem sc sapicntiic edocendae, et de- monstratorem beatitudinis adipisccnda), cvidenler (5) significavit.
2. Et nos ergo ad imitandam vcrccundiam seduli, ad confereudam gratiam non usurpatores, qua; illi Spiritus (6) infudit sapicntia% ea pcr illum nobis manifcstata, et visu compcita (7) atque cxemplo, V obis quasi libcris tradimus ; cum jam cfTugcre non possimus officium doccndi, quod nobis rcfu- gicntibus imposuit sacerdotii nocessitudo : JJodil enim Dous quosdain quidcm npostohSy quosdam au' tem prophotaSf alios vero evaiigoIistaSf alios autem pastores ct docloros{Ephos. iv, 11).
3. Non igitur mihi apostolornm (.S) gloriam vin- dico. 3 Quis enim hoc, nisi quos ipso Filius elegit Dei ? Non prophelarum graliam, non virtulem evangelistarum, non paslorum rircoumspoi*tionem, sed tantummodo inlenlioncm cl diligcnliam cirra. Scripturas divinas oplo asscqui, qiiam nl(i:r:am po- suit Apostolus iiiter oflicia sanctorum, et hanc ipsam ut docendi sludio possim disccro. Tnus cnim vorus magister est, qui sohis noii di^lioil quod omncs doceret (9) : homines aulcm disounl prius quod doccant, ct ab illo accipiunl quod aliis tra- dant.
4. Quod ne ipsum quidem mihi accidit. Ego enim raptus de tribunalibus atque administrationis infu» lis (10) ad sacerdotium, docere vos coopi, quod ipses non didici. Itaque faotum estut prius docere inciperem, quam discere ; Discendum igitur mihi Bimul et doccndum cst ; quoniam nou vacavit ante discere (11).
A CAPUT. II.
MuUipIex loquoiido incurri periculum^ cujus reine-
diuin Scriptura iii silontio dvmonstrat cssc posi-
tuin,
5. Quid autcm prrc cwleris debcmus discerc , quam tacere, ut possimus loqui, ne prius mc vox condemnct mca, cjuam absolvat alicna ; scriptum cst enim : Kx vcrhis tuis coudomnaboris (Matth. xu, 37). Quid opus cst igitur ut properes pericu- lum suscipere condemnationis, loquendo, cum ta- cendo possis esse tutior VQuampIures vidi loquendo pcccatum incidisse, vixquemquam tacendo; idco- quc taccrc nossc qunm loqui diflicilius est. Scio lo- quiplcrosqno, ouui laocre nesciant. Harum est tace- D rc queuKiuaiu, cu:u sil)i loqui nihil prosil, Sapions est crgo qui novit laoerc. Dcnique Supientia iJei dixit, Domiiius dcJit mihi liiifjuam erudiiionis, quando nportoat scrmonoin dicorc (/St7, l, i. Mc- rito ergo Siq^icns qui a Domino aocipit, quo lcm- pore sibi loquendum sit. l-nde bene ait Soriplura ; Jloiiio snjticiis Inrchil iisqno ad tompus(I£rcIi. xx, 1 }.
(). Idco sanoli Domini, qui scirent quia vo!t h)- minis plerumquc peccati annuntialio est (l^), ot initium crroris humani, senuo cst homiuis, ama- bant taccre. Doniqne sanctus Domini ait : Dixi custodiam vias mcas, ut non dcimquam in Hikjuo mca (J^sal. xxxviu, 2). Sciebat cnim et legorat di- vina) esse protcotionis , ut homo a linguie suie p flagello absconderclur, et a conscientia3 suas tesli- monio (Job v, ^l). Vei'bcramur eniin tacito cogila- tionis nostro) opprobrio ct judicio conscientia); verberamur etiam vocis nostrse verberc, cum lo- quimur ea quorum sono cieditur animus noster, et mens consaucialur. Quis autem est qui mundum cor a peccatorum habeat colluvione, aut non de-
in textu. Rursus ubi vet. edit. cum mss, nonnuUis, insignc documentnm vcrecnndioc ; melius Hom cum longe maxima parte mss., insijno vcrccandias,hoo est, si^num et quasi vexillum verecundiae.
(i) \at. ood. unus, ci ctTccta) heatitudinis.
(5) Ita edit. ant. et scripli cod. magno numero : Rom, vero et plures ex eisdem aut, in margine, pudenter signiticavit : edit. ultimic Paris. ac mss. non pauci, prudentvr; unus etiHm, potcntcr signi" iicavit.
(6j Mss. aliquot, quo) ille Spiritus.
(7) Era. et seq. edit. cum tribus autquatuormss., usu compcrta : melius Amerb. cum mss., ut mini- mum, viginti qninquo, visu compcrta, Quomodo enim sibi i/st/, id est, expcrientia, compcrta dice- ret, eo loci quo se adeo in soicnlia ecclesiaslica tiro- nem profitetur ? sed vrs//, id est legondo, cumpcrta indicat videlicct cxempla virlutum quee oonsignata in Scripluris animadvertit, sc tr.ulilurum. Scd prte- terea non obscure signitlcal vixaliud quidpiam esse quod arctius sanotiusvc aslringatepisoopos, quam uocendi muuus, Verum quidemcst jam indca pri- niisEocIesia^ sjcj-ulishano provinoiama quibusdam pr88sulibus dcmandalam fuisse presbytoiis, inlcr quos illud ofiici*jm Augustinus et Clirysostonms tanta cum ecolcsia? utililate obieruut, quanta cum ejusdem pernicic infamis Arius : attamen S. Am- brosius has episcopatus sui partes ipse per se nun-
quam non implevit, qui non solum olericos, sed etiam populum suum erudiebat, publioe singulis dominicis verba faciens; ut Conlcss. lib. vi, cap. 3, testatum reli(juit Auguslinus, et nos superiore tomo, admonit. m exposil. Evang. sec. Lucam ob- scrvavimus.
(8) Nonnulimss. etCjill. in margine, vigilantium apostolorum.
(9) Non pauoi mss., quod homincs doccrct. (\0) Infula ei*at capitis ornamentum e laneo filo,
D quod non solum magistratibus conveniobat , sed etiam supplicibus oratoribus, saccVdolibus , imo vero et victimis ipsis. Quod porro Ambrosius ra- ptum se a tribunalibus ad sacerdolium dicit, id fu- sius explicat Paulinus in ejus Vita ; unde camdem rem alii postea mutuati sunt.
(11) Omnes edit. pos verbum disccro, sic pro- sequntur, Et quantumlihct quisque profrccritt no- mo cst quidoccri non oijoat^ duni vivit. Sed oum isthasc omnio in mss. desiderentur, si Laudinum unum exoipias, at vix edil. ipsis anli([ui()reiu, nec paucis inlcrpolatuni hujusccmodi laoiniis ; maui- lestum est non aliud nisi marginalom ali([ua:a uo- tam esso, qui«» iu^MwHniilor iu Uxluin inducMa ost.
(12) Vel. edit. oum mss., f\\U[\iot^ pcrcnti iiiiiiun- tiacstf eadem edit. in margino, ac Uoin. in toxlu cum mss. uno vel altcro, pcccato adjuncta cst , alii codd. frcquentissimi nobiscum faciunt.
• • » »
• • •
• t I
I • c "• •
29
DE OFFICIIS MINISTRORUM LIBER I.
30
• e
• •«■ >
t "
linquat in lingua sua ? Et ideo qutar?eitlirft?ftv*ti-i. A. openatatur; aaluiom- hQminum (17). Recte orgo
tlebal sanctum (13j os sei-vare posse ab immundi- tia sermonis, ipso sibi silentio legem imposuit in- noi^cntioe ; 4 ut lacendo culpam doclinaret, quam vix efTugere posset loquendo.
7. Audiamus ergo cautionis magistrum : Dixi rustodiam vias mcas, hocest (iij, dixi mihi, tacito cogitationis pra?cepto indixi mihi, ut custodirem vias meas. Alia? sunt viie quas debemus sequi, ali» quas custodire : sequi vias Domini, custodire nostras ; ne in culpam dirigant. Poles autem custo- dire, si non cito loquaris, Lex dicit, Audi, IsraoJ, Dominum Dcum tuum (Dcut. vi. 3 ). Non «lixit, lo- qucre, sed audi. Ideo Eva lapsa cst, quia locuta e>t viro, quod non audierat a Domino Deo suo. Prima vox Dei dicit \ih'i,Audi. Si audias (i5),cus- lodis vias luas ; et si lapsus es, cito corrigis. In qno enim corrigit juvCnior vitam sunm^ nisi in cus- todwndo vcrba Domini (PsaJ. cxviii, U) ? Tace ergo prius, et audi, ut non delinquas in lingua tua.
8. Gi-ave malum ut aliquis ore suo condemne- tur. Kteniin si pro otioso verbo reddetunusquisque rationem \MattIi. xii, 36), quanto magis pro vcrbo impuritatis el turpitudinis I Graviora enim sunt verba pi*2ecipilationis quam otiosa. Ergo, si pro ofioso verbo ratio poscitur, quanto magis pro ser- nione impietatis pccna exsolvitur !
CAPUT III. \on perpetuum nec otiosum essc deJjcrc silentium :
B
David non silentium sibi indixit perpetuum, sed custodiam.
10. Custodiamus ergo cor nostrum, custodiamus os nostrum ; ulrumque enim scriptum est : hic, ut os custodiamus, alibi libi dicitur, Omni custodia scrva cor tuum (Pro. iv, 28). Sicustodiebat David, tu non custodies ? Si immundalabia habebat Isaias, qui dixit : 0 miser ejo^ quoniam compunctus sum^ quiacum simhomo, ct immunda Jabia baheam(Jsa, VI, 5), si prophela Domini immunda habebat labia, quomodo nos inunda habemus ?
11. Et cui, nisi inicuique noslrum scriptum est : Scpi posscs^ioncm lunm spinis... ct arf/cntum 5 ot auruni luum aiJirjay etori tuo facostiimict vectcm, ct vcrhi tuisjufjnm ct statcram (Eccli. xxviii, 28, 29)? Possessio tua mens tua est : aurum tuum cor tuum est : argentum tnum eloquium tuum est : FAoquia Domini^ cJwpiia casta, argentum igne exa- minatum (PsaJ. xi, 7). Bona etiam possessio mens bona. Denique possessio pretiosa homo mundus. Sepi ergo hanc possessionem. etcircumvallato co- gitationibus, munilo spinis, solliciludinibus (18), ne in eam irruant, etcaptivamducant irrationabiles corporis passiones, ne incursent motus graves, no diripiant vindemiam (19) ejus, transeuntcs viam. Custodi interiorcm hominemtuum. Noli eum quasi vilem negligere ac fastidiie, quia pretiosa posses- sioest. Etmcritopretiosa,cujusfructusnoncaducu8 ettemporalis, sedstabilis atque seternie salutisest.
* ' i
ct quo pacto custodia cordi ac ori contra inor- ^ Coleergoposscssionem tuam,ut sint tibi agri (20).
dinatus alTcctus adhibcnda sit.
9. Quid igitur ? Mutos nos esse oportot ? Mini- me. P!.st enim tempus tacendi, et est tempus lo- queiidi ' EccJcs. iii, 7), Deinde si pro otioso vcrbo ledilimus rationem, viileamus ne reddamus et pro otioso silenlio. Est enim et uegotiosum (15) silen- tinm : ut erat Susannae, (quaj plus egit tacendo, quam si esset locuta {Dan. xiii, 3). Tacendo enim apud liomines, locuta est Deo, nec ullum majus indirium suic castitalis invenit, quam silentium. <''>nscicntia loquebatur, ubi vox non audiebatur : uec qujerebat pro se hominum judicium, qua) ha- bebat Domini testimonium. Ab illo igitur volebat
12. Alliga sermonem tuuin, ne luxuriet, ne lasci- viat, el multiloquio peccala sibi colligat. Sit res- trictior, et ripis suis coerceatur. Cito lutum colli- git amnis cxundans. Alliga sensum tuum, non sit remissus ac defluus, ne dicatur de te : Non est maJarjma apponcrc, ncfiuc olcum, ncque aJJigatU" ram {Isa. i, 6). Habet suas habenas mentis sobrie- tas, quibus rogitur et gubernatur.
13. Sit ori tuo ostium, ul claudatur ubi oportct : et obseretur diligentius, ne quisin iracundiam exci- tet vopcm tuam, et contumeliam rependas con- tumelia). Audisti hodie lectum : Irascimini et no- Jito peccare (PsaJ. vi, 5). Ergo etsi irascimur,
aI»soIvi, quem sciebat nullo modo posse falli. Ipse quia affectus naturo} est (21), non potestatis : ma- Dominus in Evangelio (Mattb. xxvi, 03) tacens ^ lum sermonem non proferamus de ore nostro, ne
' 13) Erasm, et seqq. edit. cum paucie mss., ca- stfim os scrvure. iif Krasm. et seq. edit., hoc est taeito.
'!.')! Ila mss., exceptis tribus, quorum unus Ic- git ru.^tfxJias, aller autcm, cito corriqas ; edit. vc- lot^uT!! inss. Eull., si audiscuslodis(i\om. etFulI., r-fsfrti} vius tuas : et si Japsus es^ cilocorriqe. In- fia autem ubi ex mss. fere omnibus reposuimus, i!f ntn dclinquas.f edit. cum paucis mss. leguut, it non drJinqucs.
i!6i riill. ac llom. edit., ost enim majnum ct ne- *joiiusum..
«17; .Sdipti codd. magno numcro, saJulom om- ufini: aliqui tauica ct omnes edit., saJutcm Iiomi-
UUIM.
(IH) Ant. edit., spi nis soIJicitudinum ; (^ntcdam iii marg. el pauci mss. in corp., piis solliatudinh' buSy quod Uom. in testumadmisit. Mss. autem alii non pauci, spiuis soJIicitudinis ; plures tamen et probatiores , spinis , sollicitudinihus. Big. vero utrnmqne, spinis, piis snllicitudinihuSy non male.
(19) iMss. aliquot et Giil. in marg., ne disrum- pant vindemiani.
(20) ita vet. edit. ac prope omnes mss. .\t Rom. cum codd. aliis nonnullis, ut sint tihi agni ^ qui© etiam annotat in marg. Prov. xxvn, nempe vers. 2ti, verum eone rcspexerlt sanclus Pitesul, haud satis patct.
i2h Mit. ultimce Paris. ac mss, aliquot, Erjoet irascimur, quia elTectus naturic osl.
31
• • • • •
• • • ••• '
• • • • • •
• • • • •
• • •
• ••
• • •
• • • •
• • •
• • • ••
• • • •
• ••••§: AiaBRosir
► •
••
32
• • • •
•• •« •• ••• ••A
in culpam ruamus : sed ju^m^$rt^vI$iM8*Uu« et:^. statera, hoc esthumilitasatquemonsura; utlingua tua menti subdita sit. Ues*ringatur habenae vincu- li8,>frenos habeat suos, quibus revocari possit ad mensuram, sermones proferatlibraexaminatos jus- titisB, ut sit gravitas in sensu, in sermone pondus, atque in verbis modus.
CAPUT IV.
Eadem cusiodia pvospioitur, no a pravis mcntibus^ seda recta ratione prodeat oratio : in qua potissi- mum nohisdiabolus iusidiaiur.
>••••••• •• ••
• • • • • • • • • •
• •"•• •• •• •
B
\i HoBC si custodiataliquiSy fit mitis, mansuetus, modestus. Custodiendo enim os suum (22), et reti- nendo linguam suam, nec prius loquendo quam in- t<iiToget , et expendat atque examinet verba sua (23), si dicendum hoc, si dicendum adversus hunc, si tempus sermonis hujus cst, is profecto exercet modestiam, ac mansuetudlnem, et patientiam; ut non ex indignatione et ira in sermoncm erumpat, non alicujus passionis judicium det in verbis suis, non ardorem libidinis flammare in sermone suo indicet, 6 ^^ inesse dictis suis stimulos iracundiae, ne sermo postremo qui commendare interiora do- bet, vitium aliquod esse in moribus, aperiat et prodat.
15. Tunc cnim maxime insidiatur adversarius, quando videt nobis passiones aliquas generari : tunc fomites movet,laqueos parat. Unde non imme- Q rito, sicut audisti hodie legi. Propheta dicit : Quia ipse liberavit mo{^i)de laqueo vonantium cia vcrbo aspero (Psal. xc, 3). Symmachus irritationis (25) verbum dixit, alii perlurbationis. Laqueus adver- sarii est sermo nostor : sed etiam ipse non minus adversarius nobis. Loquimur plerumque quod exci- piat inimicus, et quasi nostra gladio nos vulneret. quanto tolerabilius est alieno gladio, quam nostro perire 1
16. Explorat ergo adversarius nostra arma, et concutit sua tela (26^. Si viderit moveri me, inserit aculeos suos, ut seminaria jurgiorum cxcitet. Si emisero verbum indecorum, laqueum suum slrin- git. Interdum mihi quasi escam proponit vindictse possibilitatom ; ut dum vindicari cupio, ipse me ^ inseram laqueo, et nodum mortis astrmgam mihi. Si quis ergo hunc adversarium sentit praBsen- tem essC; tunc magis custodiam adhibere debet
(22) Mss. aliquot. ac odit. Era. et Gill. in marg., cor suum, Uursus post pauca, ubi nos cum ant. edit. ac mss.prope omnibus, qunminterrogety Uom. edit. cum paucis mss. alque Era. in marg., quam interrogetur ; scd interrogct hoc loco referlur ad verba sua^ cslque synonymum cum duobus verbis iliic adjunctis.
(23) Mss. non pauci, vorba sua, si custodicndum boc.
(2i) Sic omnes edit. ac plures probatioresque mss. cum Psaiterio Uom. et Vulg. ; nonnulli ta- men, Jiberabitme ; quibus accedunt plurima e vet. Psalt. ot Au^ustimus. Hierom. autem ex aliquoi
l)r(r8d($, ttb (letSocum adversario, sed non multi hunc vident.
CAPUT V.
Contra visibilom ctiam advcrsarium^ cum nos insti- galy utcndum silenlio, cujus unius opc supcrio- res evadimus, et bumilitatem quse exbibenda ad- versnsomneSfConscrvamus.
n. Sed etiam illc cavendus est, qui videri po- test, quicunque irritat, quicunque incitat, quicun- que exasperat , quicunque incentiva luxurise aut libidinis suggerit. Quando ergo aliquis nobis con- vicintur, lacessit, ad violentiam provocat, ad jur- gium vocat, tunc silentium exerceamus, tunc muti flori non erubescamus. Peccator est enimqui nos provocat, qui injuriam facit, et nos similes sui fieri dcsiderat.
18. Deniquo si laceas, si dissimulos, solet dicere : Quid taces? Loquere, si audes. Sod non audes, mutus es, elinguem te feci. Si ergo taceas, plus rumpitur : victum sese putat, irrisum, posthabitum atque illusum. Si respondeas, superiorem se factum arbitratur , quia parem invenit. Si enim taceas , dicetur : Ilie conviciatus est, hunc contempsit iste. Si referas contumeliam, dicetur : Ambo conviciati sunt. Uterque condemnatur, nemo absolvitur. Ergo illius est studium, ut irritet, ut similia illi loquar, similia agam ; justi est autem dissimulare , nihil loqui, tenere bonoe fructum conscientiae, plus com- mittere bonorum judicio, quam criminautis inso- lenticB, 7 contentum esse gravitate morum suorum. Hoc est enim silere a bonis ; quia bene sibi con- scius, falsis non debet moveri : nec eestimare plus ponderis in alieno esse convicio , quam in suo te- stimonio.
19. Ita fit ut etiam humilitatem custodiat. Si au- tem uolit humilior videri, talia tractat, et dicit ipse secum : Hic ergo ut (27) me contemnat, et in conspectu meo loquatur talia adversum me, quasi non possim ego ei aperire os meum? Cur non etiam ego dicam, inquibuseummoDslificare possini?Hic ergo ut mihi injurias faciat, quasi vir non sim, quasi vindicare me non possim ? Hic ut me crimi- netur, quasiego non possim graviora in eum com- ponere ?
20. Quitaliadicit, non est mitis atque humilis, non est sine tontatione. Tentatoreumexagitat,ipse ei lales opiniones inseril. Plerumque adhibet ho-
Graecis cod., liberabit te. At voro pro quod, verbo aspero, Symmachus quidem scripsit Myo-j i7rf,piia; , sermonem vioJenti insuItuSf contumeliiv^ injurim ; Theodorelus, Tov Ai7ovT«,oa/'iSv?, scrmonem turbu- Jentnm, acporturbationis.
(25) Tres mss., Symmachus a vorbo irritalionis.
^26) Uom. cdit. nc pauci mss., ct acuit icla sua.
(27) Hinc odit. Gill. ac Uom. unius aut alterius mss. auctoritate triplicem particulam ut sustule- rant : quam tamen aliie edit. ac mss. frequoutis- simi elegantius exhibent. Est autem ibi qusedam ellipsis supplendapcr verbumpa^/ar, fcrcndumcst, autqoid simile^
33
DE OFFICIIS MINISTRORUM LIBER I.
34
minem (98), atque apponit nequam spiritus, qui haec iili dicat : sed tu in petra fixum vestigium tene. Etsi servus convicium dicat, justus tacet (29); etsi infirmus contumeliam faciat, justus tacet : etsi pauper criminetur, justus non respondet. Haec sunt arma justi, ut cedendo vincat. Sicut periti Jacu- landi cedentes solent vincere, et fugicntes gra- vioribus sequentem vuluei*are ictibus.
GAPUT VI.
Hac in re sUentium atque humilitaiem David imi- tanda esse, ne digni videamnr injuria,
21. Quid enim opus est moveri, cum audimus convicia ? Cur non imitamur dicentem : Obmutui^ et humilitatus sunt, et situi a bonis (Psal. xxxviii, 3)? An hoc dixit tantummodo, non etiam fecit David ? Imo et fecit (// Reg, xvi, 9 et seq.), Nam cum ei conviciaretur Semei filius Jemini, tacebat David (30) : et quamvis septus armatis, non retor- quebat convicium, nonuUionem quaerebat, eousque ut dicendi sibi Sarvise filio quod vindicare in eum vellet, non permiserit. Ibat ergo tanquam mutus et humiliatus, ibat tacens, nec movebatur, cum vir appellarctur sanguinis, qui erat conscius propri» mansuetudinis. Non ergo movebatur conviciis, cui abundabat bonorum operum conscientia (31).
22. Itaque is qui cito injuria movetur, facit se dignum videri contumelia, dum vult ea indignus probari. Melior est itaque qui contemnit, injuriam quam qui dolet ; qui enim contemnit, quasi non sentiat, ita despicit : qui autem dolet, quasi sen- serit (32), torquetur.
8 CAPUT VII.
Quam pulchre proaemii loco usurpatus fuerit psal^ mus xxxviii, quo inductus Vir sanctus de Officiis scrihcre constituit ; idque potiorijure quem olim Cicero ad SJium, et quam ob causam,
i2. Neque improvide ad vos filios meos scribens, hujus psalmi prooemio (PsaL xxxviii, 1) usus sum. Quem psalmum propheta David (33) sancto Idi- thun canendum dedit, ego vobis tenendum suadeo,
«281 Rom. edit. sola, adhibet hominem nequam spinius,
f^,h Mss. non pauci hic et infra, jus/u5 taceat: ct post pauca, justus non respondeat,
i:U>i .\lss. non pauci, Semei filius, tacebat David; alii aliquot, Scmei tilius Gera, tacebat David. Hom. e^Jil.. Samei filius Gera^ filii Gemeni, etc.
'.31) Cod. Theod., cui abundabat honor et ope- ram conscientia.
:ii) Flerisque mss., post quasi senserif, omit- tunt torquetur; cujus loco legit cod. Laud., est quasi scnserit.
(33) C^onfer hunc locum et ea quse priori tomo pag. 841, num. 1 et 2, in titulum hujus ipsius p^lmi dicuntur, et affinitatem non parvam utrobi- que aoimadvertes.
t34} Panjetium, cujus mentionem non uno loco ToUius facit, Hhodium fuisse ex Strabone refert Voflsius iib. de PhiL sectis^ cap. 19, pag. 103, quem eonsale. De filio autem ejus qui scnpAerit aliquid, pneter Ambrosioin forte reperias neminem, nisi
A. delectatus ejus sensu profundo et viiiute senten- tiarum. Advertimus enim ex his qusB breviter liba- vimus, ct silendi patientiam, et opportunitatem loquendi, et in posterioribus (Ibid. 8) contemptum divitiarum,qu8Bmaximavirtutum fundamenta sunt, hoc psalmo doceri. Dum igilur hunc psalmum con- sidero, successit animo de Officiis scribere.
24. De quibus etiamsi quidam Philosophise stu- dentes scripserint, ut Pansetius (SA), et filius ejus apud Grsecos, Tullius apud Latinos ; non alienum duee a nostro munere, ut etiam ipse scribere. Et sicut Tullius (35) ad erudiendum filium, ita ego quoquead vos informandos filiosmoos; nequeenim minus vos diligo quos in Evangeliogenui^quamsi
jQ conjugio suscepissem. Non enim vehementior est
naturaaddiligendum,quamgratia.PluscertediIige- redebemusquos perpetuo nobiscumputamus futu- ros, quam quos in hoc tantum sseculo. Illi degene- res nascuntur frequenter, qui dedeceant patrem : vos ante elegimus, ut diligamus. Itaque illi ne- cessitate diliguntur, quae non satis idonea atque diuturna est ad perpetuitatem diligendi magistra : vos judicio, quo magnum charitatis pondus (36) ad vim diligendi adjungitur, probare quos diligas, et diligcre quos elegeris.
CAPUT VIII.
Nomen ofdcii^ non sohini philosophis, sed otiam scriptoribus sacris usitatum essc; et unde hoo r% deductum,
25. Ergo quoniam personee convcniunt, videamus utrum res ipsa conveniat scribere de Officiis : et utrum hoc nomen philosophorum tantummodo scholee aptum sit, an etiam in Scripturis reperiatur divinis. Pulchro itaque dumlegimus hodie Evange- lium (quasi adhortaretur ad scribcndum) Spiritus sanctus obtulit nobis lectionem, qua confirmaremur etiam in nobis Officium dici posse. Nam cum Za- charias sacerdos obmutuisset in templo et loqui non posset: Factum est, inquit, ut impleti suntdiea officii (37) ejuSy abiit in domum suam (Luc, i 23). Legimus igitur Officium dici a nobis posso
D quisautPossidoniumejus discipulumet successo- rem intelligat, dequoTuU. lib, iii) deOffic, et epist. 16 ad AttiCj vel Heconotem Panaetii quoque audi- torem, quem idem TuII. sex libros de hoc ipso ar- gumento scripsisso auctor est.
(36) Lib. I de offic, page 351, tom. IV eiusdein Cic. operum Genev» apud Jer. des Planches an. 1584 editorum (quam edit in sequentibus semper laudabimus), lin. 3: « Sed cum statuissem aliquid hoc tempore ad te scribere, » etc. Itcm ad Attic. epist. 327, lib. xv.
(36) Vet. edit. cum paucis mss., charitati pon-
dus,
(37) Ita edit. Vulg. Grsecus autem fexius r^ hiTWjpyiuq auToy, ministrationis, seu ministerii ejus. Sed cum officium sit id quod cuiquo convenit, unde dicitur Graece xadvixov: nibil vero sacro mi- nistro a^que conveniat atque ipsa mihistratio hino intelli^as haud absurde Ambrosianam hanc of^cii aeceptionem defendi posse.
35
S. AMBROSIL
3G
0 26. Nec ratio ipsa abhoiTet, quaadoquidem Officium (38) ab efnciendo dictiim putamus, quasi efQcium : scd proptor decorem scrmonis una im- mutata littera, officiura nuncupari (39) : vel cerle, ut ea agas, quas nulli ofllciant, prosint omnibus.
CAPUT IX.
Orncium ab honesto ct uliJi, nec non ab amborum inter so comparatione desumi: sed a Christianis quod ad futuram vitam non conforatj honestum aut utilo agnosci ; alque adeo non supervacaneum iore hunc de OfCicio tractatum,
27. Officia (40) aulem ab honcsto el utili duci existimaverunt, cl de iis duolius eligerequidpra^- stel : deinde inciderc (il) ut duo concurranthone- 8ta, et duo ulilia; et qureretur quid honestius, et quid ulilius. Primum igilur in tros parles Officium dividitur: honcstum,ct utilo, et quid prajstantius. Deinde haec tria in quinquo gcncra diviserunt, in duo honesta, el duo utilin, et eligcndi judicium. Prima pertinere dicunt ad decus honestntemque vita», secunda ad vitie commoda, copias, opes, fa- cultales: 'de iis eligendis subesse judicium. Huec illi.
28. Nos nutem (12) nihil omnius nisi quod de- ceat et honeslum sit, futurorum magis quam pr»- sentium metiniur formula : nihilqueutile nisi quod ad vita5 illiusaeterni»} prositgratiam delinimus, non quod ad delectntionem praisentis. Neque aliqua commoda in facullatibus et copiis opum constitui- mus: scd incommoda hajc putamus, si non rejician- tur ; eaque oneri cum sit icstimari magis (13). quam dispendio cum crogantur.
29. Non superfluum igitur scriptionis nostrai est opus, quiaOflicium diversaajstimnmusrogulaatque illi ffistimaverunt. Illi sioculi commoda in bonis ducunt, nos htec etiam in detrimentis ; quoniam qui hic recipit bona, ut illc dives, illic crucialur : ct Lazarus, qui mala hic pertulit, illi consolatio-
(38) Hanc Officii elymologinm probat Franc. San- ctius, MincrvmWh. iv, DauUiphrasi, fi -1, ct Donati auctoritato confirmnt : sccundam refcllit hoc ipso D. Ambrosii testimonio. Sod malc, cum utramque perindo ampleotatur S. Anlistes.
(39; Plures mss, (iici cxisliiunvcrunt, non recle,
(40) Cic. lib. I do Offic, pag. 3r)l : Triplcx ifjitur est, etc.
{\\) Mss. non pauci, doinde indicere; quidam, hwcdero.
(12) Scntentiam hnnc non nihil impeditam ita ex- plica : Nos autem sola dceenlia ct honesta tracta- mus ac definimus, idquo facimus magis regula fu- turorum. quam prspscnlium.
(43) Krnsm. ct seq. cdit. cum uno vcl altero mss., caquo onrri mnffis cum sint fcsliniari, quanij ctc. Sed ea transpositio, qua3 leliquis mss. et Amerb. edit. contraria esl, loci non tollit obscuritatem. Hanc ergo ut amoveas, subintellign verbum puta- musy et interpretare, cum sint, positum pro, cum adsint ; ut opponatur sequenti membro, cum ero- gantur,
(4i) Lib. I Offic. pag. 363 : Hoc loco continetur id, quod dicit Latine decorum, » etc.
(45) Qttod Aristotcles disputasse de offlcio dici«
A nem invenil (Luc, xvi, 25). Deinde qui illla non le- gunt, noslra legent si volent : qui non sermonum ' supellectilem, neque artem dicendi ; sed simpliccm rerum exquirunt gratiam.
CAPIJT X.
Prius in sacris Littoris docorum quam in philoso- phorum Jibris froquontatum osso : Pythagorom siJontii sui Jegom mutuatnm a Davido : sedhujus tnmon pnostnre discipJinam ; cum primum oftl- cium sit Joquondi niodus,
30. Decorum ('i4) autem in nostris Soripturis primo oonstitui looo (quod Gncoc rcsTrov 10 dioi- tur) instruimurct docemur, legentcs: Todocethy- mnuSf Dous, in Sion (Psnl. lxiv, 2) : vel (Irffoe,
g lot TrAKzi <j'j.yh;. w 0s(>j, £v Si^uv. Et Aposlolus nit : Loquoro qwn docont snnnni doctrinnm (Tit n, 1). Et alibi : Docobut autcm cnm pcr quom omnin, ot proptcr qucm omnin, muJlis fiJiis in gJoriam ad- dnctis, ducom suJutis oornm por pnssionom con- summnri (Jfobr, i, 10).
3L Numquid prior Pana?tius (i5), numquid Ari- stoteles, qui et ipse disputavit de Oflioio, quam David; et ipse Pythagoras, quilegilur Socrate an- tiquior, prophetam secutus David {f*snJ. xxxviii, 2 ot soqq.)y legcm silcntii dcderit suis? Sed illc ut per quinquennium dis.'ipulis usum inhiberct lo- quendi : David autem non ut natura3 nuinus immi- nueret ; sed ut custodiam proferendi sermonisdo- oeret. Et l*ythngoras quidem ut non loquendo loqui
C docei'et, David ut loquendo magis disceremus lo- qiii. (Juomodo cnim sine exorcitio doctrina, aut sino usu profectus ?
;i2.Qui«lisoiplinain bellicamvult nssequi,quotidie exercetur armis, et tnnquam in procinctu posilus praihnlit priflium, et velut coram posilo prcelcndit liostc : atque nd pcritiam viresque jaculandi vel suos oxplorat lacotos, vel adversariorum declinat ictus, ct vigilanli exit oblutu (4G). Qui naviin in
tur, non ita nccipimus quasi peouliarem sid) hoc tilulo cdidevit commcnlalionem : sed quod multa qujjeadcingulorum officia perlineant, trndidorit in lib. Politic. (Econom.. mnxime vero in tribus Mornlium suorum volumiuibus, quse manibus om- nium evolvunlur. Quod vcro Dnvid hisce philoso- Q phis nsseritur cssc nntiquior, id cum ohronologin consentiie jnm observavimus tonio 1, png. 7()(> et 98:!. Etccrte Panoetius lloi-cbal tnntum an. nb rrbc conditn circ. (»25, id est lf!6nn. nntn snlulis re[)n- rnlioncm ; Arislotelcs nn. ab Orbe condito circ. 3570, id cst an. ferme 380 ante Chrislum ; Socra- tes anno inundi 3525 ; Pylhagoias deniquc ante Virginis partum Circ. 550, hoc est an. 500 post Davidem. Porro qui plura de his philosophis desi- deraverit, adeat de Pythagora Laorlium, Porphy- rium, Anonymum apud Photium; August. Do civit. Doi lib. xviir, cap. 37 ; Vnyerium, J)o virtuto pngn^ noruni et Nnudeum, Apoioain iJIustrium Vironnn; de Socrate autem, pra^ter plures e memoratis, Dio- dorum Sicul., Arislidem orat. 2, Eusebium, Sui- dam et alios. Nam de Pansetio jam quantum suffi- ciat. attigimus.
(46) Ita vet. edit, acc. mss. fere ad unum : Rom. autemedit.y vigilaatiexcipitobtutu. Sed nihil zna-
37
DE OFFICIIS MINISTRORUM LIBER I.
38
mari regei^e gubernaculis studet, vel remis ducere, A. 37. Deniquc dicit illi adolescens : Oinuia hwe
cusiodivi ajuventute mea, quid adhuc mihi deeat? Ait illi Jesus : Si vis perfectus esse, vade^ veade omnia hona tua, at da pauperibuSy et habehis tbe* sauruminccelo, et veniy sequere me{Matth, xx, 21). . Et supra (Matth. v, 4i, 45) ita cst scriptum, ubi diligendos inimicos , et orandum dicit pro calum, niantibus et persequentibus nos, et beucdicere ma- ledicentes ; hoc nos facere debemus , si volumus perfecti csse, sicut Pater nostcr qui in c(clo est| qui super bonos ct malos solem jubet radios 6U08 fundere, ct pluvia ct rore terras universorum sine ulla discretiono pingucscere. Hoc est igilur per- fectum officium (51), quod xaTo/^Owa» dixerunt Grsecii o quo corriguntur omnia , qu£e aliquos potuerunt lapsus habere.
38. Dona etiam myy^ericordia, quse et ipsa perfe- ctos facit, quia imiWur perfectum Patrem. Nihi^ tam commcndat Christianam animam quam mise- ricordia (52). Primum in pauperes, ut communes judices partus naturoe, quae omnibus ad usum ge- nerat fructus terrarum ; ut quod hahes, largioris pauperi, et consortem et conformem tuum adjuves. Tu nuuimum largiris, ille vilam accepit : tu pecu- niam das, ille subslantiam suam sestimat. Tuus de-
prius in fluvio pra^Iudit. Qui canendi suavitatem ct vocis afTectant prsestantiam, prius sensim canendo vocem excitant. Kt qui viribus corporis, legitimo- quc luctandi certamine coronam petunt, quotidiano usu paltestraa durantes membra; nutrientcs paticn- tinm laborem assuescunt.
33. Htec ipsa natura (47) nos in parvulis docct, quod prius sonos meditantur loquendi , ut loqui , discant. Itaque sonus exercitatio (48) qusedam et pnlsestra vocis est. Ita ergo et qui volunt discere caufionem loquendi, quod natura^ cst, non negcnt : quod custodisB est, cxcrceant ; ut qui in specula sunt, speculando intendant, non dormiendo. Omnis enim rcs propriis ac domesticis exercitiis au- getur.
34. Ergo David tacebat non semper, sod pro tempore : non jugiter, neque omnibus ; sed irri- tanti adversario, provocanti peccatori non respon- debat. Et, sicut alibi ait {PsaJ. xxxvii, 13, 11), loquentes vanilatcm, et cogitanles dolum, non au- diebatquasi surdus, et quasi mutus non aperieba^ illis os suum ; quia ct alibi liabes : Noli respondere imprudenti ad imprudentiam ejus , ne similis ilJi Gas {Prov. xxvi, 4).
35. Primum igilur officium est loquendi modus. Hoe sacrificium laudis Deo dependitur, 11 hoo reverentia exhibetur, cum Scripturaj divina) legun- tur, hoc honorantur pareutes. Scio (49) loqui ple-
narius, census illius est.
39. y\d haec plus illo tibi confert, eum sit debitor salutis. Si nudum vcstias, tc ipsum induis justitiam* Si peregrinum sub tectum inducas tuum, si susci-
rosque, cum tacere nesciant. Uarum est tacere (j pias egentem : ille tibi acquirit sanctorum amici-
quemquam, cum sibi non prosit loqui. Sapiens ut loquatur, multa prius considerat, quid dicat, aut cui dicat, quo in loco, ct tempore. Est ergo et tacendi ct loquendi modus : est etiam facti modus. Pulchrum igitur tenere mensuram ofticii.
CAPUT. XI.
Officium oaney aut medium, aut perfectum esse Scri- pturas testimoniis osteuditur : cui subjungitur niisericordiie JauSy atque ad oam cxJiortatio,
3;). OfTicium autom omne aut medium, aut per-
feclumcst(50), quod cequo Scripturarum auctoritate
pi'obarc possuinus. Ilabemus eteniiu in Evangelio
dixisse Dominum: Si visiu vitam,vtcrnam venirCy
servii mnndata. DixitilJe? Quie? Jesus autem dixit ^
jJJi : Xon homicidium fncioSy non aduJterabis, non
fjrirs furtnniy non JuJsuni testimonium dices : Iio-
nuni pntrom ot maircm : et, Diliges proximum
tunni sit-nt te ipsum {Matth. xix, 17 et seq.) Ilcec
sunt mcdia ofncia, quibus aliquid dcest.
t.-iiidnm. Qnidni enim rcctc dicatur, cxireictum vel oxirc extru ictum, qucmadmodum c contrario dici- luus, venire intra jactum aut ictum teli?
\ 17 j Ms.s. aiiquot, Nec ipsa nalura ; edit. vet., Nec von ips:i natura.
• i^) Mss. nonnulli, sonus excitatio.
«49) Hanc sententiam jam legimus cap. 2, num. 5, eisdem verbis. Et eam auidem hoc loco Don hobet ms. Vat. unus et Tellerianus : verum cuni in aliis omnibus atque edit. reperiatur, ipsam loco movere noluimus ; prsDsertim cum Ambrosio
tias ct aeterna tabernacula. Non mediocris ista gratia. Corporalia scmiiias, ct recipis spiritalia. Mi- raris judicium Domini do sancto Job? Mirare vir- tutem ejus, qui poterat dicere : 12 Oculus eram vwcorum , pes claudorum. Ego eram infirmorum patory voIJeribus agnorum meorum calefacti sunt humori corum. Foris non hahitabat peregrinus: ostium aulem meum omni venienti patebat {Job, XXIX, 15, 10). Beatus plane, de cujus domo nunquam vacuo sinu pauper exivit; neque enim quisquam magis boatus, quam qui intelligit super pauperis neccssilatem et infirmi atque inopis oerumnam. In die judicii habebit salutem a Domino, quom habe- bil suae debitorem misericordife.
(^.APUT XII.
Noquisab oxcrcendn misoricoidin rovocetur, os^ tonditur Deum c.urnre actus hominttm, el quemli" hct improbum in ipsn opum afHuentia miseram esso Johi auctoritate demonstratur. 40. Sed pleriquc revocantur ab ofllcio dispensa-
insolons non sit easdem scntcntias subinde repe- tcrc.
(50) Cic. lib. i Offic.y pag. 531. lin. 36 : « Atque etiam aliadivisio est, » ctc. Adverle intorim Arabro- sii doctrinam de proeceptorum et consiliorum dis- tinctionc, quse tam pertinaciter ab hetorodoxis nootericis impugnatur et reJicitur.
(51) Ibid, pag. 531, lin. 37 : « Perfectum autem officium, » etc.
(58) Lib. II Offio.y pag. 383, lin. 19 : « In illo au« tem altero genere, etc.
39
S. AMBROSII
40
tricis misericordise, dum puiant hominis actus non curare Dominum, aut nescire eum quid in occultis gcramus, quid tenoat nostra conscicntia : aut Judi- cium ejus nequaquam justum videri, quando pec- catorcs divitiis abundaro vident, gaudere honoribus. sanitate, liberis : contra autem, justos inopcs de- gere, inhonoros, sine libcris , infirmos corporc, luctu frequenti.
41. Nec mediocris ea queestio, quandoquidem tres illi reges amici Job , propterea eum peccato- rem pronuntiabant, quia inopem factum ex divite, orbatum liberis ex fecimdo parente, perfusum ul- ceribus, inhonentemque vibicibus (53), exaratum vulneribus a capite usque ad pedes vidcbant {Job IV, 3, li, li cl soq.). Quibus hanc sanctus Job pro- ponit asserlionem : Si ego propter peccata mea hsec patior, Cur impii vivunt? Inveleravorunt au- tem, et in divitiis somon eorum secundum volun- tatem, filii eorum in oculis, domusipsorum abundant, timor autem nusquam : {lagcUum autem a Domino Don est in ipsis(Jobxxiy 7-9).
42. Haec videns infirmus corde exagitatur, et stu- dium avertit suum. Cujus dicturus sermones, ante sanctus proemisit Job , dicens : Portatc me , cgo Rutem loquar, dcinde ridcto me. A^am ct si arguor, qaasi homo arguor, Portato crgo onus scrmonum meorum (Job 1 et scq.). Dicturus enim sum quod non probo : sed ad vos redarguendos proferam Bermonis iniquos. Aut ccrte ; quia ita est versus (54). Quid autom ? Numquid ab homine arguor ? hoc est, honio me non potcst redarguere (55) quia peccavi, etsi argui dignus sum ; quia non ex evi- denti culpa me arguilis, sed ex injuriis sestimatis merita delictorum. Videns ergo inflrmus abundare injustos successibus prosperis (56), so autem al- teri, dicit Domino : Discede a mOy vias tuas sciro noJo{ibid, ii). Quid prodest quia servivimus ipsi : aut quoB utilitas, quia occurrimus ipsi ? In manibus ipsorum omnia bona , opera autem impiorum non videt.
43. l^udatur in Platone (57), quod in Politia sua 13 posuit cum qui contra justitiam disputandi partes reoepisset, postulare veniam dictorum qua3 non probaret, et veri inveniendi alque examinandfie disputationis gralia , illum sihi imposilam perso- nam dicere. Quod eousque Tullius probavit , ut
(53) Mss. aliquot, inhorrentcmque vili cibo: qui- dam... va^iiiibus: neulri satis commode, neo mu- tanda vox Auctori nostro familiaris.
• (54) Versns hoc loco ponitur pro convcrsus; nliam enim ejusdem loci Ambrosius, ut alibi saBpC; versionem proponit.
(55) Cod. Tcll., homo mcnticns non potcst rodar- guere.
(56) Quidam mss., injustos succcssionibus pro- speris,
(ol) Plato lib. II de IXcp. Glauconem in eorum qui justitioB prosferendam injustitiam dicebanf, lo- quentom inducit, atque impositum sibi munus ita ezcusantcm : '£7rf& Ijpiotys , w 2o^x/>6eri; , irc ov
B
A ipse in libris quos scripsit dc Ucpublicay in eam sententiam dicendum pulaverit.*
44. Quando antiquior illis Job (58), qui haec pri- mus reperit , nec eloquentioe phalerandse gratia , sed voritatis probandoe, prcemittenda testimavit? Slatimque ipse qucestionem enodem reddidit, subji- ciens quod exstingualur lucerna impiorum, et futura sit eorum eversio (Job xxi, \1) : non falli Dcum doctorem sapientiae et disciplinae, sed esso veritatis judicem (Ibid. 22) : et ideo non secundum forensem abundantiam oestimandam beatitudinem singulorum : sed secundum interiorem conscien- tiam, quajinnocentiumel flagitiosorum merita dis- ccrnit, vera atquo incorrupta poenarum prajmiorum- que arbitra. Moritur innocens inpotestate simplici- tatis sua), in abundantia propria) voluntatis, sicut adipe repletam animam gerens (Ibid. 23 ct scq.). At vero peccator, quamvis foris abundet, deliciis diffluat, et odoribus fragrct, in amaritudine animee 8U8B vitam exigil (59), et ultimum diom claudit, nihil secum eorum quas epulatus fuerit, boni refe- rens (60) : nihil secum auferens nisi selepum suo- rum pretia.
45. Hrec cogitans nega, si potes, divini esse judi- cii remunerationem. Ille suo afTcctu beatus, hic miser : ille suo judicio absolutus, hic reus : ille in exitu Isetus, hic moorens. Cui absolvi potest, qui nec sibi innocens est? Dicite, inquit, mihi, ubi est protectio tabernaculorum ejus (Job xxi, 28)? Si- gnum ejus non invenietur. Vita cnim facinorosi, ut
^ somnium. Aperuit oculos, transivit requies ejus, evaauit delectatio : licet ipsa qua3 videtur, etiam dum vivunt, impiorum requies ininferno sit : viven- tes enim in inferna dcscendunt.
4t). Vides convivium peccatoris, interroga con- scicntiani ejus. Nonne gravius omnibus fetetsepul- cris? Inluei-is Itetitiam ejus, et salubritatem miraris corporis filiorum nlque opum abundantiam : intro- spice ulcera et vibices animaj ejus, et cordis mcesti- tudinem. Nam de opibus quid loquar, cam legeris : Quiii non in abundantia est vita cjus (Luc. xii, 15) : cum scias, quia, etsi tibi vidcatur dives, sibi pau- per est, ct tuum judicium 14 suo refelli? De mul- titudine quoque flliorum , ct dc indolenta quid
p. loquar ; cum se ipse lugeat, ct sine haerede futurum judicet, cum imilntorcs sui successores suos csse nolil? Nulla enim hajreditaspeecatoris. Ergo impius
Sx^jt ojtwj. Et intVa : M/< hxk oloj yiystv, w Swx^rej, a/Aa Tov» ^«toOvrac, r^oo 8tx«tOTi*/vj; aStxiav spo-j7i 8c TaSs,
(58) Job scriptorum omniumantiquissimus vulgo creditnr, natusqiie anno post orbem conditum cir- citcr2330, cum Plato vixantc annum 3559 florucrit. Nondesunt tamen a quibus liber qui ipsius no:nine inscribitur, non ei, sed Moysi altribuatur. Videsis Jobi Flistoriammulta cum crudilione a Spanhemio elucubratam.
(59) Pauci mss., animw sua? ille victum acoipit»
(60) Vet. edit. et quidam mss., epulatas fueritg, reforeas ; boaoram uihil^ etc.
41
DE OFFICIIS MINISTRORUM LIBER I.
42
ipse sibi pcena est : jusius autem ipse sibi gratia A (61) ',eiutrique aut honorumaut malorum operum merces ex se ipso solvitur.
GAPUT XIII.
Retellantur philosophorum opiniones qui Deo vel mundi tolius, velalici^us ex parlibus curamab" Judicant,
47. Sed revertamur ad propositum , ne divisio- nem faciam prseteriisso videamur, quia occurrimus opinioni eonim qui videntes sceleratos quosque divites, Isetos, honoratos, potentes, cum plerique justorum egeani, atque infirmi sint, putant vel nihil Deum curare de nobis, ut Epicurei dicunt (62) : vel nescire actus hominum, ut flagitiosi puiant : vel si scit omnia, iniquumesse judicem; utbonos B egere patiaiur, abundare improbos. Nec super- iluus velui quidam excursus fuit, ui opinioni hujus- modi ipsonim affectus responderei , quos bea- ios judicant, cum ipsi se miseros puteni. Arbitra- tus enim sum quod ipsi sibi facilius quam nobis credereni.
48. Quo decurso, proclive 8Bsiima, ui refellam ccetera. Ei primo eorum assertionem, qui Deum putant curam mundi nequaquam habere, sicut Aris- ioteles (63) asserii usque ad lunam ejus descen- dere providentiam. Ei quis operaior negligai ope- ris sui curam ? Quis deserai et destituai quod ipso condendum puiavii ? Si injuria esi regere ,
(61) Edii. ei mss. aliquot, ipse sibi gloria : plu-' q rimi vero et opiimi quique, ipse sibi gratia ; id est, quies aique oblectatio.
<6i) Cum providentia ei mundi administraiione non solum felicitaiem divinam stare non posse do- cuit Epicurus, sed multo minus humanam. Quo- circa omni modo conatus esi ex hominum animis Numinis metum evellere ; ut videre licei apud cl. Petrum Gassendum in Syntagm. Epic. Pnil., ii pari., sect. 2, c. 5 ei 6, nec non ni pari., cap. 20 ei §iy quamob impietatem discipulus ejus Lucretius cumdem miris laudibus exiollit tum in ipso limine lib. I ac II, ium maxime iii, ubi ipsum ob eam cau- satn in deos referendum canii.
(63) Diog. Laeriius in vita hujus philosophi eamdem opinioncm ipsi attribuii, hisce verbis, Zixrtivgi & avroO (Btiixf) rry Tr/aovoieev luxpt roiy ovjDavtcJv, 72 Si i7ri'/tta xari nph^ Taura 9*j^a6ciav oixovo^torOai. Sed ea sententia in iis, qusB restant, Arisiotelis t\ scnptis non legitur.
(64) Epicuro Deum neque creatorem mundi, ne- que, uti supra diximus, ^ubernalorem esse, igno- rai nemo : qua de readiri potesid. Gassendus Phil. Epic. Syntagm. parto ii, seci. i, cap. 3, ei seci, 2, cap. 2,3, 4, Sei 6. Porro quod Epicurci esse in ea opinione dicuntur, ut Deum asserani rebus admi- sceri omnibus, videtur isiud respicere ad Lucre- iium qui lib. i, iniiio hsec ipsa sub Veneris nomine aique involucro signiflcat. Hinc autem desumptos constat celebres duos Virgilii locos, alienim Geor- gic IV, allerum ) ^Eneid,: (fiiosconBule.
(65) Epicurum ebrium nic vocai, quippe qui ter in die, ui quidam iradidere. crapulam evomere con- sueverii, ei priusquam in balmeo voloniariam obi- retmoKem : Tov «xpmy jomtaiy, ut loquiiur Qjpg. Laert. in ^as Tita. Qaod vero sjpeeiat ad sus* eeptam ab eo Toloptatia patrooiniami frastrA
nonneest major injuria fecisse; cum aliquid non feeisse mulla injustitia sit, non curare quod feceris, summa inelemcntia ?
49. Quod si aui Deum creatorem suum abne* gant (64), aut ferarum ei bestiarum se haberi nu* mcro censent : quid de illis dicamus, qui hac se condcmnant injuria ? Per omnia Deum ire ipsi as- serunt, ei omnia in viriute ejus consistere, vim et majestatem ejus per omnia elemenia peneirare,ier* i*as, coclum, maria : ei putant injuriam ejus, si men- iem hominis qua nihil nobis ipse prsesianiius dedit, peneirei, et divinse majestatis ingrediaiur scieniia?
50. Sed horum magistrumvelui ebrium(65), ei 15 voluptatis patronum, ipsi qui puianiur sobrii, irri- dentphiIosophi?Nande Aristotelis opinione quidlo- quar, qui putat Deum suis contentum esse OnibuSi et proescripio regni modo degere, ut poetarum Ioquunturfabul89,quimundum inier ires ferunt(66) esse divisum ; ut alii coelum, alii mare, alii inferna coercenda imperio, sorte obvenerini : eosque ca- vere ne usurpata alienarum partium Bolliciiudinei interse bellum excitent. Similiier ergo asserit quod terrarum curam non habeat, sicui maris vel infemi non habet. Ei quomodo ipsi excludunt (67) quos sequuniur, poetas ?
GAPUT XIV.
Deicognitionem nihilfugere et Scriptaruram testi* moniiSy etsoHscomprobatar exemplo^ qailicet
suni qui eum de animae voluptate intelligendum aiunt ; cum ejus verba ab eodem Diog. memorata contrarium demonstreni; sudt autem hujusmodi : Ou yx.p syw^ c;^6> Ti vo^w T^ayaGbv, ofOLtpw fUv toc ^ccl ^yMV r<Sova;, ai^tpotv $i Ta; $i* a.fpdi7iwf, xai Tac Si' ax^oaaaTwv xai to^ 8id iiopfig- Et hoc non minus evin- cit ejusdem cum perditissimis adolescentibus ao mulierculis consueiudo. Neque iamen dissimulan- dum eumdem Laertium ibidem scribere hanc de- mentiam illi ab asmulis invidi» conflandflB ergo fuisse attributam ; nec defuisse magnos viros, qui se defensores Epicuriprofiiereniur, quorumantesi- gnanum doctissimum Gassendum propier ejusdem philosophi viiam erudite admodum ab eo scripiam jure nominamus. Verum cum TuIIius lib. iii tuac. Qufest, hoec ipsa in libro Epicuri De summo bono, quem ejus esse negabat eamdem ipsi de voluptatate sentcnfiamiribuant; credibilius esl, ui indicat idem Tullius, Epicuri dicipulos invidias levandse causa ad aninii voluptaiem ianquam ad sacram ancho* ram, cum urgereniur, confu^isse.
(66)Cunct8e edit. ac. mss. haud pauci, in tres /*e- runty etc. Melius alii, inter tres^ etc. lierum eadem edit. ac mss. aliquot, coercenda imperii sorte obvO' nerint : mss. plures et antiquiores, cocrcenda impe^ rio, etc. Melius, ut vox imperio referaiur ad coer- cenda. De divisione auiem illa qua mundus inter tres, Jovem nimirum, Neptunum ac Pluionem divi- sus fertur, opera philosophi ad nos iransmissa nihil habent.
(Gl) Aristoteles quidem lib. i Metaph, cap. 2, poeiasde diisindi^na fahulantes negai audiendos, eorumque fabulas ibidem lib. xiv, cap. 8, exagiiat: sed hoc multo uberius iractaium reperias apud Platonem oom alibi, ium prsecipae librisi U| ui| et X cf a Rept
i
43
S. AMBROSII
44
crealura Si7, tamen vel lumine^ vel calore cuncta A. domus vel secreta conclavia vis caloris ejus imim-
pouetrat,
51. Sequilur illa responsio, ulrum Deum, si ope- ris sui cura non prteterient, prsetereat scientia. Ergo qui plantavit aurem, non audit : qui finxit ocuhim, nonvidet, non considerat?
bi, Non praeteriit hcec vana opinio sanctos pro- phetas. Denique David inducit eos loquentes, quos superbia inflatosasserit.Quid enim tamsuperbum, quam cum ipsi sub peccato sint, alios indigne fe- rant peccatores vivere, dicentes : Usquequo pecca- toreSy DominOy usquoquo peccatores gloriabuntur {PsaL xciii, 3) ? Et infi^a : Et dixerunt. Non videbit DominuSy neque inteliiget Deus Jacob. Quibus res-
pat? Quisneget, verna temperie tepefieri intenora terrarum, quas glacies hiberna constrinxerit ? No- runt ergo arborum occultam vim caloris vel frigo- ris, adeo ut radices arborum aut urantur frigore, aut fotu solis virescant. Denique ubi clementia cosli arriserit, varios terra se fundit in fructus (10). 56. Si igitur radius solis fundit lumen suum su- per omnem terram, et in ea quse clausa sunt, se inse- rit, nec ve*ctibus ferreis aul gravium valvai^um obi- cibus, quominus penetret, impedilur ; quomodotion potest intelligibilis Dei splendor in cogitationes ho- minum et coitia semet quae ipse creavit, inserere : sed ea quse ipse fecit, non videt, et fecit ut me-
pondet Pi'opheta dicons : IntcIIigite nunc insipien- ^ ^iora sint quae f^cta sunt, et potentiora, quam ipse tesinpopuIo,etstuItiaIiquando sapite. Qui planta- estqui eafecit, utpossintquando volunt, cognitio-
vitaurem, non audit ? et quifinxit oculum^ non con- siderat ? Qui corripit gentes: non arguit , qai docet hominem scientiam ? Dominus scit cogitationes hominum, quoniam rana^ sunt {Ibid. 7 et seq,), Qui ea qutecunque vana sunt deprehondit, ea qua? sanc- ta sunt ^68), nescit, et ignorat quod ipse fecit ? Potest opus suum ignorare artifex ? Homo est, et in opere suo latentia deprehendit ; et Deus opus suuiu nescit? Altius ergo profundum in opere, quam in auctore. Et fecit aliquid quod supra se esset, cujus meritum ignoraret auctor, cujus a/Tec- tum nescirel arbiter ? Hsbc illis. 53. Cseterum nobis satis est ipsius testimonium.
nem sui operatoris latere ? Tantam ergo virtutem
et potestatem inseruit mentibus nostris ; ut eam
comprehendere cum velit, ipse non possit ?
GAPUT XV.
Quibus displicet quod bonis male, et malis bene s/7, cis Lazari exomplo et Pauli auctoritate ostendi- tur post vitam paenas ac praemia reser vari
55. Duo absolvimus et, ut arbitramnr, non in-
congrue nobis hujusmodi cecidit disputatio. Ter-
tium genus qusestionis residet hujasmodi ; cur pec-
catores abundent opibus et divitiis, epulentur ju-
giter, sine maerore, sine luctu ; justi autem egeant,
et afficiantur aut conjugum amissione, aut libero-
rum ? Quibus satisfacere debuit illa Evangelii pa-
qui ait: Egosum scrutans corda et renes {Jerem. Q rabola, quod dives bysso et purpura induebatur, et
XVII, 10). Et in Evangelio ait Dominus Jesus : Quid cogilatis mala in cordibus vestris{Luc.\\ 22)? Scie- bat enim quod cogitarent mala. Denique evange- lista testatur dicens : Sciebat enim Jesus cogitatio- nes corum {Luc. vi, 8).
54.Quorum uon poterit satis movere opinio, si facta eorum consideremus. Nolnnt supi^ se esse judicem, quem nihil fallat: nolnnt ei darc occulto- rum scientiam, qui metuunt occultasua prodi. Sed etiam Dominus sciens opera eorum, tradidit eos in tenebras. In nocte inquit, erit fur. Et oeulas adul" teri servabit tenebras^ dicens : Xon considerabit me oculus : et latibulum persouee posuit suse {Job. xxiv, i4, 15). 16 Omnis enim qui lucem fugit^69)
epulas copiosas exhibebat quotidie ; pauper autem plenus ulcerum de mensa ejus coUigebat reliquias. Post obitum vero ultriusque , pauper erat in sinu Abrah» requiem habens, dives in suppliciis {Luc. XVI, S5). Nonne evidens est meritorum aut praemia aut supplicia post mortem manere ?
58. £t recte, quia in certamine labor est, post certamen aliis victoria, aliis ignominia. Numquid priusquam cursus conficiatur, palma cuiquam da- tur, aut deferturcorona?Merito V^nlus: Certamen, inquit, bonum certavi^ carsum consammavi^ Gdem servavi : quod reliqaam est, reposita est mihi coro- najuslitia^jquamreddet mibi Dominas 17 inilla
die,justusjudex : noasolam aalcm mihif sed etiam dUigit tenebras, studens latero, cum Deum latereD ^y^,^„,^,y;,^^^,^j,.,,^^^^^^„5 ^j n^^ ^,, 7, s).
non possit, qui mtra profundum abyssi, et mtra 7^ yy/^ jnquit, die reddet. non hic. Hic autem in
bominum meiites non solum tractata , sed etiam vol- venda cogaosoit. Denique et Ulequi dicit inEoole- siatico : Qtiis videt me ? Et tonebra? cooperianl me, el parietes^quem vereor^^Ecch. xxiii, 25,26» ?quam- vis in leoto suo positus h;co cogilet , ubi non pu- taveril, comprehenditur. Ei eril^ inquit, dedecus quod non intel':.\\eril timorem Dei. • Ibid. Zi.\
55. Quid autem tam stolidum, quam putare quod Deum quidqu&m pnvitei-eat ; oum sol qui minister luminis est, etiamabditapenetret.et infundamenlft
^68iEdil. cum mss. aliquod, qrtxfe facla sani.Si in plurimis ao probatissimis le^itur qwo $«ael4i funt in aqua lectione inest antithesis n<m meiegmSt
laboribus, in perioulis, in naufragiis, quasi athleta
bonus decertabat ; quia sciebat quoniam per mul-
tas Iribulationes oportet nos introire in regnum
Dei. Ergo non polest quis prsemium accipere, nisi
legilime oertaverit ; neo est gloriosa victoria, nisi
ubi fuerint laboriosa oertamina.
i.\rUT XM.
Co:i::rmaio q ViX:' i^z/pr^ »:> prt^miis el pa?ttis dictum faeral, 5«/^ !.*::•; :^*/r :::^;; ssirum esse siqaibus mer- ces iu fuluro dou dcsiinaSur, hie iiii ooa loborent
^\ Rom« edit qai tt:4ii> «^1« lacem fagit^ etc. (70) Mss. aliqaol, rtriM terna eAuicfil in fruetuM
45
DE OFFICIIS MINISTRORUM UBER I.
48
neqaeconnigant: additurque ideo temporalia bona ipsis concediy ne qua relinquatur excusatw.
59. Xonneinjuslusest, quiantedatpraemium(71), quam certamenfuerit absolutum ? Ideoque Dominus in Evangelio ait : Beati pauperes spiritUj quoniam ipsorum est regnumcoelorum (Matth, v,2j. Non di- xit : Beatidivites, sed pauperes. Indeincipit beatitu- dojudicio divino, ubi serumna sestimatur humana. Beati qui esariuntf quia ipsi Baturabuntur. Beati qui lagenty quoniam ipsi consolationem habebunt. Beaii misericordes , quoniam ipsis miserebitur Deas. Beati mundo corde , quoniam ipsi Dcum vide- bant.Beatiqui persecutionempatiuntur proptcrjuS' titiam^ quoniam ipsorum estregnum ccelorum. Beati estis, cum vobis maledicent, etpersequentur, et di- cent omne malum adveraum vos, propter justitiam. Gaudete ot exsultate quoniam merces vestra copiosa est in coclo {Matth. 5 et seq.) Futuram , non praesen- tem : in cgdIo, non in terra mercedem promisit esse reddendam. Quid alibi poscis, quod alibi debetur? quid prsepropere coronam exigis, antiquam vincas? quid detergerepulverem?quid requiescere cupis? quid epulari gestis, antequam stadium solvatur? Adhuc populus spectat, adhuc athletce in scammate (l^ij sunt, et tu jam otium petis.
60. Sed forte dicas : Gur impii laetantur ? cur lu- xuriantur? cur etiam ipsi non mecum laborant? Quoniam qui non subscripserint ad coronam, non tenentur ad laborem certaminis ; qui in stadium non descenderint, non se perfundunt oleo , non oblinunt pulvere. Quos manet gloria, exspectat in- juria. Unguentati spectare solent (73), non decer- tare ; non solem, aestus, pulverem, imbresque per- peti. Dicant ergo et ipsis athletee : Venite, nobis- com laborate. Sed respondebunt spectatores : Nos hic interim de vobis judicamus : vos autem sine nobis coronse, si viceritis, gloriam vindicabitis.
61. Isti igitur qui in deliciis, qui in luxuria, ra-
pinis, qnaestibus, honoribus, studia posuerunt sua,
speetatores magis sunt quam prseliatores. Habent
lacrum laboris (7i;, fructum virtutis 18 non ha-
bent. Fovent otium, astutia ct improbitate aggerant
divitiarum acervos ; sed exsolvent, seram licet, ne-
quitiae suse poenam. Horum requies in infernis, tua
vero in coelo horum domus in sepulcro, tua in pa*
radiso. Unde pulchre vigila)re eos in tumulo Job di-
xit (Job XXI, 32) ; quia soporem quietis habere non
possunt, quem ille dormivit, qui resurrexit.
(.71) Erasm. et sequentes edit. , qui ante quserat pnBmium, Amerb. etmss. omnes, qui ante datprsd- minm. Non male ; utrumque enim injustitise ascri- bi debet.
(7S) Ante. edit. cum paucis mss., in stemmate: Rom. cum aliis pluribus, in scammate. Quid sit au- tem scammaj dictum est ad lib, de Elia et jejuniOf cap. 13, pag. 550.
(73) Nonnulimss., Unguentatispectatores solent, Eteontioao post auidam alii, non solent sestas, etc.
i^i)Lucram laboris, id est, immunitatem labo-
A 62. Noli igitur ut parvulus sapere, ut parvulus loqui, ut parvulus cogitare, ut parvulus vindicare ea qua3 sunt posterioris selatis. Perfectorum est co- rona. Exspecla, ut veniat quod perfectum est, quan- do non per speciem in senigmate, sed facie ad fa- ciem formam ipsam redopertae veritatis possis agnoscere. Tunc qua causa ille dives fuerit, qui erat improbus et raptor alieni, qua causa potens alius, qua causa ille abundaverit liberis, ille fultus honoribus, rcvelabitur.
63. Fortasse ut dicatur raptori : Dives eras, qua causa aliena rapiebas? Egestas non compulil, ino- pia non cogit. Nonne ideo te divitem feci, ut ex- cusationem habere non possis? Dicatur etiam po- tenti; Gur non adfuisti viduoe, orphanis quoque
° injuriam patientibus? Numquid tu infirmus eras? Numquid non poteras subvenire? Ideo te feci,po- tentem, ut non inferres violentiam, sed repelleres. Non tibi scriptum est : Eripe injuriam accipientem (Eccli. IV, 9;? Non tibi scriptum est : Pauperem, ct egenum demanupeccatoris liberate (Psal. lxxxi, 4) ? Dicatur etiam abundanti : Liberis, et honori- bus cumulavi te , salubritatem corporis concessi tibi ; cur non secutus es prsecepta mea ? Famule meus, quid feci tibi, aut quid contristavi te ? Non- ne ergo tibi liboros dedi, honores contuli, salu- tem donavi ; cur me negabas? Cur sestimabas quod ad scientiam meam quee gereres non pervenirent : cur tenebas dona mea, despiciebas mandata mea (Mich. VI, 3 et seq.)
6i. Denique de Juda proditore haec colligere Ii« cet, qui et apostolus inter duodecim electus est, et loculos pecuniarum quas pauperibus erogaret, com- missos habebat, ne videretur aut quasi inhonorus, aut quasi egenus Dominum prodidisse. Et ideo ut justificaretur in eo Dominus, hsec ei contulit ; ut non quasi injuria exasperatus, sed quasi prsevari- catus gratiam, majori esset ofTensse obnoxius.
CAPUT XVII.
Adolescontis officiay et exempla. eidem setati ac* commoda proponuntur,
65. Quoniam igitur et poenam improbitati , et D virtuti fore praenium satis claruit, de Ofilciis ag- grediamur dicere ; quee nobis ab adolescentia spe- ctanda sunt (7S), ut cum octate accrescant simul. Est igitur bonorum '(76) adolescentium timorem Dei habere, deferre parentibus, honorem habere
ris ; non vero lucrum quod ex labore gignitur.
(75) Cic. Offic lib. i , pag. 368, lin. 4 : « Et quo- niam ofiicia non eadem disparibus ffitatibus tribuuU' tur, aliaque sunt juvenum », etc.
(76) Omnes edit., simul studia bonorum actuum : sed quae resecavimus, a mss. absunt, nec videnlur sensui ullo inodo necessaria. Hursusedit. et pauci recentioresque mss., deferro parentibus honorem, haberesenioribus reverentiam : plures autemac po* tiores mss. jugulata voce reverentiam, verbum de^ ferre cd)soIute ponunt ; nec non et infra duobud
47
S. AMBROSII.
48
senioribus , castitatem tueri, 1 9 non aspernari
humilitatem, diligere clementiam ac verecundiam,
quse ornamento sunt minori setati. Ut enim in se-
nibus gravitas, in juvenibus alacritas ; ita in ado-
lescentibus verecundia, velut quadam dote com-
mendutur naturse.
Cd. Erat Isaac Dominum timens, utpote Abrahse
indoles, deferens patri usque adeo, ut adversus
paternam volunlatem nec mortem recusaret (Gon,
XXII, 9 et seq,), Joseph quoque cum somniasset
quod sol et luna ct stellas adorarent eum, sedulo
tamen obsequio deferebat patri {Gen, xxxvn, 6 et
seq,), castus ita ut ne ^emonem quidem audire
vellet nisi pudicum ; humilis usque ad servitutem,
verecundus usque ad fugam, paticns usqae ad
carcerem, remissor injuriae usque ad remuneratio-
nem. Cujus tanta verecundia fuit, ut comprehen-
sus a muliere, vestem in manibus ejus fugiens mal-
let relinquere, quam verecundiam deponere {Gen.
xxxix, 8 et seq.). Moyses quoque et Jeremias
electi a Domino, ut oracula Dei preedicarent po-
pulo, quod poterant per gratiam excusabant per
verecundiam {Exod, iv, 10; Jerem, i, 6).
CAPUT XVIII.
De parlibusverecundiaB : quemadmodum sermonem ac silentium tomporelj pudicitiam comitetur, pre- cos nostras Dei commendety motibus corporeis modoretur ; ubi refertur historia de duobus cJe- ricis observatu minime indigna : tum subnecitur qua ratione componendus ex eadem virtute inces- suSy quantave cautio no quid inverecundum ore proferatur, aut detegatur in corpore, adhibenda sit : et hcoc onmia exemplis appositissimis iHus- tranlur,
67. Pulchra igitur virtus (77) estverecundiae (78), et suavis gratia, quse non solum in factis, sed etiam in ipsis spectatur scrmonibus ; ne modum progre- diaris loquendi, ne quid indecorum sermo resonet tuus. Speculuin enim mentis plerumque in verbis refulget. Ipsum vocis sonum librat modestia; ne cujusdam offendat aurem vox fortior. Dcnique in ipso canendi genero prima disciplina verecundia est : imo etiam in omni usu loquendi; ut sensim quis aut psallere, aut canere, aut postremo loqui incipiat ; ut verecunda principia commendent pro- cessum.
68. Silentium quoque ipsum, in quo est reliqua- rum virtulum otium, maximus actus verecundiae est. Denique si aut infantise putatur aut superbiee, probro datur : si verecundiae, laudi ducitur. Tace-
locis, quorum e primo expungunt vocem honorem^ qure in edit. posita erat ante, deferons : in altero autem scribunt sedulo tamen obscquiOf pro sodulum tamcn obsequiumj editionum.
(77) Nonnuli mss., virtus cst misoricordiso et suavis gratiiv.
(78) Cic. Ofnc, lib, i, pag. 309, lin. 43 : « In pri- mis provident, no sermo vitium aliquod indicet inesse moribus, » etc.
(79) Ita edit. ac mss. perpauci : alii frequcntis- simi, qui si preotondatf et quso prima..^ tentari non uiuat : unus; qui sibi prwlendat^ ot quwprima^ etc.y
B
D
bat in periculis Suzanna , et gravius verecundise , quam vitse damnum putabal, nec arbitrabatur peri- culo pudoristuendamsalutem. Deosoli loquebatur {l)an, XIII, 35), cui poterat casta verecundia eloqui : refugiebat ora intueri virorum ; est enim et in oculis verecundia, ut nec videro viros femina, nec videri velit.
69. Neque vero quisquam solius hanc laudem 20 castitatis putet. Est enim verecundia pudicitiae co- mes, cujus societatecastilateipsatutiorest. Bonus enim regondse castitatis pudor est comes : qui si se prsetendat ad ea quae prima pericula sunt (79) , pudicitiam temerari non sinat. Hic primus in ipso cognitionis ingressu, Domini matrem commendat legentibus, et tanquam tesiis locuples, dignam quse ad tale munus eligeretur, astruit : quod in cubi- culo, quod sola, quod salutata ab angelo tacet, et motaest introitu ejus, quod ad virilis sexus spe- ciem peregrinam turbatur aspectus (80) Virginis Luc, 1, 29 et seq), Itaque quamvis esset humilis, prse verecundia tamen salutantem non resalutavit, nec uUum responsum retulit, nisi ubi de susci- pienda Domini generatione cognovit; utqualitatem effectus disceret, non ut sermonem referret.
70. In ipsa oratione nostra multum verecundia placet, mullum conciliat gratise apudDeumnostrum. Nonne hsec preetulit publicanum, et commendavit eum qui nec oculos suos audebat ad coelum levare ? Ideo justificatur magis Domini judicio, quam ille Pharisaeus, quem deformavit prsesumptio (Luc. xviii, 13, 14). Ideoque oremus in incorruptione qui- eti et modesti spiritus, qui est ante Deum locu- ples, ut ait Pelrus ilPotr^ iii). Magna igitur modes- tia, quse cum sit etiam sui juris remissior, nihil sibi usurpans, nihil vindicans, et quodammodo intra vires suas contractior, dives est apud Deum, apud quem nemo dives. Dives est modestia, quia portio Dei est. Paulus quoque orationem deferri \ prajcepit cum verecundia et sobrietate. Primam hanc et quasi prseviam vult esse orationis futuroe, nt nonglorietur peccatoris oratio : sed quasi colo- re pudoris abducta (18), quo plus defert verecun- diaede recordatione delicti, hocuberiorem merea- tur gratiam (/ Tim, ii, 1-9).
71. Est etiam in ipso motu (82), gestu, incessu tenenda verecundia. Habitus enim mentis in cor- poris statu cernitur. Hinc homo cordis nostri abs- conditus, aut levior, aut jactantior , aut turbidior : \^
alius, quasi prwtendat, etc, quse Icctio satis arri- det.
(80) Mss, nec pauci, nec inferioris notse, speciem perogrinatur^ quidam, peregrinatuSy aspeclus^ etc. intra vero ubi edit. ac pauci mss. sormonem refel" 7ero^/reliquiIegunt partim, sermonom prseferrot^ aliqui, pro/erro^ .partim, sermonom referret^ quod ultimum sensui videtur esse magis congruum.
(81) Mss. haud pauci, colorem pudoris obducat.
(82) Cic. lib. I 0/y?c., pag. 368, lin. 28 : « Sed quo- niam decorum illud in omnibus factis et dictiS; in corporis denique motn et Btatu cemitur, •
49
DE OFnCIIB MINISTRORUM LIBER I.
50
aat contra gravior, et constantior, et purior, et maturior lestimatur. Itaque vox queedam est animi, coi*poris motus.
72. Meministis (83), filii, quemdam amicum, cum sedulis se videretur commendare ofAciis ; hoc solo tamen in clerum a me non receptum, quod gestus ejus plurimum dedeceret : alterum quoque cum in clero reperissem, jussissc me ne unquam prseiret mihi : quia velut quodam insolentis incessus verhere oculos feriret meos. Idque dixi, cum redderetur post orfensam muneri. Hoc solum excepi, nec fe- lellit sentenlia ; uterque enim ab Ecclesia recessit, ut qualis incessu prodebatur, talis perfidia animi demonstraretur. Namque alter Arianae infestatio- nis tempore, fidemdeseruit; alter pecuniae studio, ne judicium subiret sacerdotale (81), se nostrum negavit. 21 Lucebat in illorum incessu imago levitatiSySpecies quaedam scurrarum percursantium.
73. Sunt etiam qui sensim ambulando imitanlur histrionicos gestus (85), et quasi qusBdam fercula pomparum,et statuarum motusnutantium, ut quo- ties cunquegradumtransferunt, modulos quosdam servare videantur.
74. Nec cursim ambulare honestum arbitror, nisi cum causa exigit alicujus periculi, vel justa neces- sitas (86). Nam plerumque festinantes anhelos videmus torquere ora, quibus si causa desit festi- nationis necessarise, naevus est justse offensionis. Sed non de his dico, quibus rara properatio ex causa nascitur : sed quibus jugis et continua in na- turam vertitur. Nec in illis ego tanquam simulacro- rum effigies probo, nec in istis tanquam excusso- rum ruinas.
75. Esi etiam gressus probabilis, in quo sit species auctoritatis,gravitatisquepondus, tranquil- litatis vestigium ; ita tamen si studium desit atque affectatio, sed motus sit purus ac simplex; nihil enim fucatum placet. Motum natura informet. Si quid sano in natura vitii est, industria emendet ; ut ars desit, non desit correctio.
(83) Mirare (juantam in corporeo ipso Clericorum habitu perfeetionem requirebat sanctus praesul ; et hinc coilige quas etquantas in eisdem animi virtu- tes expelebat.
(84 Sic mss. magno conscnsu, si duos excipias qui periode ac vet.;edit. habent: subirot^ sacerdotem se Dostrum^ etc. Sola edit. Rom., subiret Hacerdo^ ium, se nostrum, etc, sensu a lectione nostra non alieno. Videtur autem hic acceptse administrationis ant furti cujuspiam rationem reddere defugiens, iransfugisse ad Arianos. Porro de judiciis eccle- •iasticis, ac bonorum Ecclesiae oeconomia alio loco dicetur commodius.
(85i Cic. lib. I offic. pag. 3G9, lin. 8 : « Nam et palsestrici motus. » etc. Et infra 14 : « Cavendum est autem ne aut tarditatibus, » etc. Varii generis erant fercula apud antiquos, aliaenimin triumphis Qsarpabantur, cum devictarum gentium spolia, vestem pretiosam, aurum sive factum sive sijjpna- tom, coronas, arma, machinas, ipsas denique orbium captarum imagines in plaustris anto currum thumphantium portabantur : alia ei*ant ludorum ac tpectacalorum, noa multum prioribus illis absi-
A. 76. Quod si etiam ista spectantur altius, quanto magis cavendum est ne quid turpe ore exeat ; hoc enim graviter coinquinat hominem. Nonenim cibus coinquinat, sed injusta obtrcctatio, sed verborum obscoenitas (87). Hsec etiam vulgo pudori sunt. In nostro vero officio nuUum verbum quod inhoneste cadat, non incutiat verecundiam. Et non solum nihilipse indecorum loqui, sed ne aurem quidem debemus hujusmodi preebere dictis : sicut Joseph ne incongrua suse audiret verecundioe, veste fugit relicta (Gen, xxxix, 12) ; quoniam quem delectat audire, alterum loqui provocat.
77. Intelligere quoque quod turpe sit, pudori maximo est. Spectare vero si quid hujusmodi for- B tuitu accidat, quanti horroris est ! Quod ergo in aliis displicet, numquid potest in se ipso placere ? nec ipsa natura nos docet (88) ? quae perfecte qui- dem omnes partes nostri corporis cxplicavit ; ut et necessitati consuleret, et gratiam venustaret. Sed tamen eas qu» decorse ad aspectum forent, in quibus formse apex quasi in arce quadam locatus, et figurse suavitas, et 22 vultus species emineret, operandique usus esset paratior, obvias atque apertas reliquit : eas vero in quibus esset naturalis obsequium necessitatis, ne deforme sui praeberent spectaculum, partim tanquam in ipso amandavit atque abscondit corpore, partim docuit et suasit tegendas.
Q 78. Nonne igitur ipsa natura est magistra verecun- dise ? Cujus exemplo modestia hominum (89) (quam a modo scientise quid deceret appellatam arbitror) id quod in hac nostri corporis fabrica abditum reperit, operuit et texit; ut ostium illud quod ex transverso faciendum in arca illa Noe justo dictum est (Gen, vi, 16) ; in qua vel Ecclesiae, vel nostri figura est corporis : per quod ostium egeruntur re- liquiee ciborum. Ergo naturae opifex sic nostrse studuit verecundise, sic decorum illud et honestum in nostro custodivit corpore, ut ductus quosdam,
milia : alia denique sacrorum, in quibus gestaban- tur deorum simulacra ; et de ultimis hisce ferculis maxime hic loqui Ambrosiumipse videturdeclarare in sequentibus. Ceeterum ab istis parum admodum j> abhorruisse constat funerum gestamina, quibus defuncti cadaver dum efferretur, avorum ejus prae- mittebantur imagines. Quse omnia cum non sine magna gravitate veherentur atque incessus tardi- tate, locumdare Ambrosianse Ciceronianseque com- parationi facile potuerunt.
(86) Mss. aliquot, vel justse necessitatis,
(87) Cic. lib. I Offic., pag. 868, liu. 89 : « Qua- rumque partium corporis usus sunt necessarii eas neque partes, » etc.
(88) ibid., lin. 82 : « Principio corporis nostri magnam natui*a ipsa videtur habuisse rationem, » etc. Hic autem in Ambrosii contextu Era. et seq. edit. praeferunt: Hwc ipsa natura nos docet, mss. vero constantissimo, nec ipsa natura, Amerb., nec hoc ipsa natura^ etc. Non male ; est enim coeptae interrogationis continuatio.
(89) Ibid., pag. 372, lin. 47 : « Itaque ut eamdem nos modestiam, » etc.
51
S. AMBROSII.
52
atque exilus cuniculorum (90) nostrorum post ter- rum relegaret , atque ab aspectu nostro averteret, ne purgatio ventris visum oculorum offenderet. De quo pulchre Apostolus ait : Qaas videntut\ inquit, membfM cofporis infirmiora, necessariora sunt : et qusB putamas ignobHioraesse membra corporis^ his abund^ntiorem honorem circumdamus : et quie inhonesta sunt nostra, honestatem abundantiorem habent (I Cor, xii, 23). Etenim imitatione naturas industria auxit gratiam. Quod alio loco etiam al- tius interpretali sumus (lib. i de Noe et arca, cap. 8), ut non solum abscondamus ab oculis, verum etiam quaa abscondenda accepimus, eorum indicia ususque membrorum suis appellationibus nuncu- pare indecorum putemus.
79. Denique si casu aperiantur hoo partes, con- funditur verecundia: si studio, impudentia oesti- matur. Unde et filius Noe Cham ofTensam retulit, quia nudatum videns patrem risit : qui autem ope- ruerunt patrem, acceperunt benedictionis gratiam {Gen. IX, 22 et seq.), Ex quo mos vetus (91) et in urbe Roma, et in plerisque civitatibus fuit, ut filii puberes cum parentibus, vel generi cum soceris non lavarent, ne paternee reverenti» auctoritas minueretur : licet plerique se et in lavacro quantum possunt tegant ; ne vel illic ubi nudum totum est corpus, hujusmodi intecta sit portio.
80. Sacerdotesquoque veterimore, sicut in Exodo legimus, brachas ac€ipiebant, sicut ad 23 Mosen dictum a Domino : Et fftcies illis brachas UneaSj ut tegatur turpitudo pudoris (92). A lumbis usque ad femora erunt, et habebit eas Aaron et 6Jii ejus, cum intrabunt in tabernaculum Testimonii : et cum accedent sacrificare ad aram Sanctuarii^ et non inducent super se peccatam^ ne moriantur {Exod.
B
A xviii, 42, 43). Qaod nonnulli nostrorum servare adhuc feruntur: plerique spiritali inlerpretatione nd caulionem verecundiae et custodiam castitatis, dictum arbitrantur.
CAPUT XIX.
Dccorum quomodo describatur ab Oratore : an et quantum ad virtutem conforat formositas: po- stremo qua cura ne quid affeetatum aut effomina- tum in nobis appareat, efiiciendum ?
81. Delectavit me diutius in partibus demorari verecundiae ; quia ad vos loquebar, qui aut bona ejus ex vobis recognoscitis, aut damna ignoratis. Qu® cum sit omnibus cetatibus, personis, tempori- bus et locis apta, tamen adolescentes, juvenilesquo annos maxime decet.
82. In omni autem servandum oetatc, ut deceat quod agas et conveniat, et quadret sibi ordo vitie tuae. Unde Tullius (93) etiam ordinem putat in illo decore servari oportere : idque positum dicit in formositate, ordine, ornatu ad actionem apto : quse difficile ait loquendo explicari posse, et ideo satis esse intclligi.
83. Formositatem autem cur posuerit, non satis intelligo; quamvis ille etiam vires corporis laudet. Nos certe in pulchritudine corporis locum virtutis non ponimus, gratiam tamen non excludimus ; quia verecundia et vuUus ipsos solet pudore obfundere, gralioresque reddere. Ut enim arlifex in materia comraodiore melius operari solet, sic verecundia
Q in ipso quoque corporis decore plus eminet ; ita tamen ut etiam ipse non sit affectatus decor cor- poris: sed naturalis, simplex, neglectus magis quam expetitus non pretiosis et albentibus adjutus vestimentis (94) sed communibus ; ut honestati vel necessitati nihil desit, nihil accedat nitori.
(90) Edit., ut velut ductus quosdam aquae^ exitas cuniculorum, etc. Mss. vero prope ad unum ut nos in textu.
(91) Cic. lib. I OfGc. pap. 369, lin. 3 : t Nostro
?uidem more cum parenlibus puberes fllii, » etc. jaudabilem hanc consuetudinem in Africa non obtinuisse indicat sanctus Augustinus Confess. lib. II, cap. 3. Nam alioquin antiquis Christianis
Rublioarum balnearum usu interdictum neutiquam lisse non solum inde intelligimus, quod Marcianus aliique Christiani ac pii imperatores thermas con- q struxere, verum etiam ex eo quod legamus apud Irenseum lib. iii, cap. 3, nec non apud alios scri- ptores ecclesiasticos Joannem aposlolum cum ali- quando lavatum ivisset, ac intus Cerinthum repe- risset, illotum discessisse, ne videlicet corrueret balneum in quo veritatis inimicus lavaret. Et certe usque adeo usum balnei, dummodo necessitatis non luxurise causa adhiberetur, vitiosum non pulavit Gregorius Magnus, ut lib. xi, epist. 3, responderit eo ne Dominica quidem die abstinendum. Porro valetudinem in causa fuisse cur eodem Joannes evangelista uteretur, auctor est Theodoretus lib. ii Hueret. FabuL^ quamvis rem totam aliter narret Epiphanius hseres. 30, quem consule. Augustinus etiam utmoestiludinemsibi alktam ex matris obitu deliniret, balneum se petiisse commemorat lib. ix Confess. cap. 12. Sola icpitur luxuria in balneis interdicitur ; unde DD. Atnanasius, lib. de Virgi'
nibos^ et Leander, de Instit. virginum cap. 10, illas virginibus non omnibus quidem, sed sanis prohibuit, sicut e coutrario easdem sanctus Bene- dictus Reg. cap. 36, monachis concessit aegrotis. Fuere tamen qui nec inflrmi quidem iis uli vellent, ut Hegesippus et Hieronymus narrant de Jacobo apostolo, Palladius de Isidoro atque Evagrio, de Basilio Gregor. Nazianzenus. Imo nec defuere inter philosophos qui hanc enmdem laudem sibi vindicarent, quemadmodum Seneca epist. 108, de seipso, et de Plotino Porphyrius tradidere.
(92) Mss. aliquot, turpitudo sudoris: melius alii longe plurimi, ac vet. edit., turpitudo pudoris ;
ubi reposuit Rom corporis; animirum ex
LXX, apud quos : KaXvTj»at acprvjtxoTwjv /jOcwto; avr&iv. Vulg. vero, ut operiant carnoni turpitudinis: text. Hebr., . . nuditatis.
(93) Cic. lib. I Offie. pag. 368, lin. 29: « Idquo positum est in tribus rebus formositate, » etc.
(94) Ibid., lin. 49: « Quibus in rcbus duo sunt maxime fugienda, » etc. Albas vestes Igetitioo indices olim fuisse in confesso est. Hinc non solum Bomanos in festis et in coenis eum colorem indui solitos frequentissima scriptorum testimonia prodidere ; verum etiam sacri interprdes, quod Christi vestimenla in transfiguratione alba facla sint, quodque angeli post resurrectionem albati apparuerint, ad eamdem trahunt significationem : quo etiam non absurde id referatur, quod recens
53
DE OFFICIIS MINISTRORUM UBER 1.54
54
24 ^* Vox ipsa non remlssa, non fracta, nihil femineum sonans, qualem multi gravitatis specie simulare consuerunt, sed formam quamdam et re- gulam ac succum virilem resnrvans. Hoc est enim pulchritudinem vivendi tenere, convenientia cuique sexui et personaB reddere. Hic ordo gestorum op- timus, hic ornatus ad omnem actionem accommo- dus. Sed ut molliculum et infractum aut vocis sonum, aut gestum corporis non probo : ita neque agrestem ac rusticum. Naturam imitemur : ejus efA- gies, formula disciplina}, formahonestatis est.
GAPUT XX.
Ad conscrvandam verecundiam intemperantium ho^ ininum consortia, convivia extraneorum, ac mu- lierum commercia vitanda : sed oiium nostrum domi in piis honeslisquo studiis insumendum.
85. Habet sane suos scopulos verecundia, non quos ipsa invehit, sedquossaepeincuiTit; siintem- perantium incidamus consortia, qui sub specie ju- cunditatis venenum infundunt bonis. Hi si assidui sunt, et maxime in convivio, ludo ac joco, enervant grnvitatem illam virilem. Caveamus itaque ne dum relaxare animum volumus, solvamus omnem har- moniam, quasi concentum quemdam bonorum ope- rum ; usus enim cito inflectit naturam.
86. Unde quam prudenter factis convenire (95) ecclesiasiicis, ct maxime ministrorum officiis arbi- Iror, declinare extraneorum convivia : vel ut ipsi hospitales sitis peregrinantibus, vel ut ea cautione nullus sit approbrio locus. Convivia quippe extra- neorum occupationes habent, tum etiam epulandi produnt cupiditatem (96). Subrepunt etiam fabulse frequentcr de sseculo ac voluptatibus : claudere
A. aures non potes, prohibere, putatur superbiee. Sub- repunt etiam prceter voluntatem pocula. Melius est tuae domui semel excuses, qaam aliena^ frequenter : et ut ipse sobrius surgas, tamen cx aliena insolen- tia condemnari non debet praesentia tua.
87. Viduarum ac virginum domos, nisi visitandi gratia (97), 25 juniores adire non est opus : et hoc cum senioribus, hoc est, vel cum episcopo, vel si gravior est causa, cum presbyteris. Quid necesse est ut demus saecularibus [obtrectandi locum ? Quid opus est ut illae quoque visitationes crebrse acci- piant aucloritatem? Quid si aliqua illarum forte labatur? cur alieni lapsus subeas invidiam?Quam multos etiam fortes illecebra decepit? Quanti non dederunt errorilocum, et dederunt suspicioni!
^ 88. Cur non illa tempora, quibus ab Ecclesia va-
cas, lcctioni impendas? Gur non Christum revisas,
Chrislum alloquaris, Ghristum audias? Illum allo-
quimur cum oramus, illum audiraus cum divina
legimus oracula. Quid nohis cum alienis domibust
Una est domus, quae omnes oapit. Illi potius ad nos
veniant, qui nos requirunt. Quid nobis cum fabu-
lis? Ministerium allaribus Christi, non obsequium
hominibus deferendum recepimus.
89. Humiles nos esse decet, mites, mansuetos,
graves, patientes, modum tenere in omnibus;ut
nullum vitiumesse in moribus vel tacitus vultus, vel
sermo annuntiet.
CAPUT XXI.
Qlracundiam priusquam oriatur, preecavendam ; si oborta fueritf reprimendam ac mitigandam : si nec id assequi valuerimus linguam saltem a coa- viciis coercendam ; ut sint motus nostri puorilium
baptizati per octavam Paschatis in alba veste ince- dere soliti erant ; in quo tamen innocentise quoque demonstrabatur indicium. Sed nec adeo laetitise addictus erat candibus color, ut non luctui etiam ioserviret; novimus enim quondam mulieres apiid Romanos albatas fuisse in funeribus : (|uem morem etiam in Gallia servatum a reginis viduis fuisse volunt nonnulli. Alias tristitise niger seu pullus color convenire existimabatur; undesibi eum mo- nachi, quorum est tum sua tum aliorum peccata flere deiegerant. Quapropter Magnus Antonius , martyrii desiderio incensu, ne coloris monastici cognitus indicio, ab accessu judicis prohiberetur, album induit, ut disserit in ejusdem vita Rosveidus. ]) £o similiter colore sacras virgines indui solitas Baronius ad an. 57 scribit. Idem vero e quodam loco epistolae Hieronymi ad Nepotianum, quam ad annum 393 refert, clericos antiquiius non pnlla nec alba, sed castanea veste ac violacea usos colli- gens, addit in Ecclesiam tunc primum irrepsisse colorem nigrum, cum monachismus in nonnullis Ecclesiis a clericis receptus est^ et ex monachis episcopi nreati sunt. Gerte quidem in hac posteriori parte cnm doctissimo Cardinuli facere videtur, quod scribitur in Via sancti MaKini, eum postquam ad episcopalem sedem evectus esset, nigrum pal- lium, quo prius monachium agens utebatur, reti- nuisse : verum tlle in exponendo Hieronymi loco dissentit a Fetro Gluniacensi; hic enim eum ita interpretatar, ac si tantum admoneatur Nepotianus, in utriusque coloris usu faslum caveat. Sed quam- vis miiiiis coacta videatur Baronii expositio, certum
tamen est ab Ambrosio hoc looi aliud nihil clericis prohiberi, nisi candorem vestium alTcctatum ao nimislucentem; utquee sequuntur satis ostendunt, nihil accedat nitori. Et hoe profecto mirifice con- venit cum iis quae Basilius epist. i, ad Gregorium Nazian., praecipit. Sed illam ipse consulas licet.
(95) Ita edit. ac mss. nonnulli : alii vero partim, unde prudenler facilis convenire ; partim, unde quod prudenter agitis^ convenire^ etc, non incongrue.
(96) Mss.aiiquot, epulandi producunt cupiditatem,
(97) Magnam semper gessit Ecclesia existimatio- nis ministrorum suorum curam. Hinc estquod Am- brosius hoc loco tot conditionibus clericorum ado- lescentiorum cum viduis ac sacris virginibus con- gressum circumscribit.Qua etiam prudentia inducti quartae 8ynodiCarthaginiensisantistites,ut signifl- carent omnem hujusmodifamiliaritatis occasionem tollendam e medio, defmierunt can. 102 : « Ad rea- tum episcopi pcrtinore... si sustentandce vitse prse- sentis causa (qua tamen vix alia justior esse potest) viduae vel sanctimoniales clericorum familiaritatibus subjiciantur. •> Gum autem qua ratione a clericis hu- jusmodi ferainae accedentes excipiendae sint, S. Do- ctor nequaquam praecipiat: inde conjicias haud ita frequcnter eas dorao egredi ad inviscnJum quem- piam consucvisse. Ab Ecclosia tamen universim provisum repcrimus, ne raulior sine dianonissa ad diaconum debeat acccdere. Quod si tanta cautione de siniplici ferainae ad diuconum aditu constitutum sit, quis miretur presbyterorum cum mulieribus contubernium tot canonibus proscriptum esse?
65
S. AMBROSII.
56
commoiiODum simiJes. Diclam Archylw memoralar, A. noninfeTlvLS qufkm omnino non commoveri. Hoc oatenditarqae DMvidem ipsi hao ia re factis et acriptis prwivisse.
90. Gaveatar iracundia (98), aut si preecaveri non potesty cohibeatur ; mala enim illex peccati (99) indignatio esi : quas ita animum perturbat, ut ra- iioni non relinquat locum. Primum est igitur, si fieri potesi, ut morum tranquillitatis usu quodam, affeciione fi), proposito, in naturam vertatur. De- inde quoniam ita plerumque motu^ infixus ost na- tarfie ac moribus, ut evelli atque evitari non qucat (2) : si preevideri potuerit, ratione reprimatur. Aut Bi prius occupatus fuerit animus ab indignatione, qaam consilio prospici ac provideri potucrit, ne occuparetur : meditare quomodo motum animi tui
nostrum est, naturse illud. Denique commotiones in pueris innoxia) sunt, quoe plus habent gratise, quam amaritudinis. Et sicito pueriinter semoven- tur, facile sedantur,et majorisuavitateinse recur- runt. Nesciunt se subdole artificiosequo tractare. NoUte hos contemnere pueros, de quibus Dominus ait : Nisi conversi faeritiSy et ef/iciamini sicut paer iste, non intrabitis in regnam coBlorum (Matth. xviii, 3). Itaque et ipse Dominus, hoc est, Dei vir- tu8,sicutpuer, cum malediceretur, non remaledixit: cum percuteretur non repercussit (/ Petr. ii, 73]. Ita ergo te compara, ut quasi puer injuriam non teneas, malitiam nen exerceas : omnia a te inno- centcr proficiscantur. Non consideres quid ab aliis
vincas, iracundiam temperes. Resiste ir»3, si po- ^ in te revertatur (4). Locum tuum serva, simplicita- tes : cede, si non potes ; quia scriptum est : Dato Joeum irse (Rom. xii).
91. Jacob fratri indignanti piecessit (Gei2. xxvii, 42 et seq.)f et Rebeccce, id est, patientiee instructus consilio, abesse maluit et peregrinari, quam exci- tare fratns indignationem ; et tunc redire, cum ftratrem mitigatum putaret. Ei ideo tantam apud Deum invenit gratiam. Quibus deinde obsequiis, quaniis muneribus fratrem ipsum reconciliavit sibi ; tiiiUeprereptfiebenedictionis non meminisset, me- minisseidelaiffi saiisfactionis (Gei?. xxxii, 3 et seq,) 1
92. Ergo si prsevenerit et prteoccupaverit mentem tuam iracundia, et ascenderit in te, non relinquas locum iuum. Locus iuus patientia est, 26 locus tuus sapieniia esi, locus iuus ratio est, locus tuus seda- ^ tio indignationis est. Aut si te contumacia respon- dAitis moverii, et perversiias impulerit ad indigna- tionem : si non potueris mitigare mentem, reprime linguam iuam. Sic enim scripium est : Cohibe lin- guam tuam a malo, et Jabia taa ne Joqaantur dolam. Deinde iaquire pacem, et seqaere eam (Psa/.xxxiii, i4, 15). Pacem illam sancti Jacob vide, qua tu pri- mum sedaio animum (3) : si non preevalueris, frenos linguse impone iuoe : deinde reconciliationis stu- dium non praetermittas. Haec oratores sseculi de nosiris usurpata in suis posuere libris : sed illo sensus hujus habet gratiam, qui prior dixit.
98. Vitemus ergo, aut tamperemus iracundiam •
iem et puritatem tui pectoris custodi. Noli respon- dere irato ad iracundiam ejus, sive imprudenti ad imprudentiam. (^ito culpa culpam excutit. Si lapides teras, nonne ignis erumpit.
94. Ferunt gentiles, ut in majus omnia verbis extollere solent Archytse Tarentini (5) dictum phi- losoplii, quod ad villicum suum dixerit : 0 te in- felicem, quem afflictarem, nisi iratus essem ! Sed jam David et armatam dexteram in indignatione compresserat (/ Boff. xxv, 32). Et quanto plus est non remalediceie, quam non vindicare? Et bella- tores adversus Nabal ad ultionem paratos, Abigail deprecationc revocaverat. Unde advertimus tem- pestivis quoque intercessionibus non solum cedere nos, sed etiam delectari oportere. Eo usque autem delectatns est, ut benediceret intervenientem, quod ab studio vindicto) revocatus foret. ^
95. Jam dixerat de inimicis suis : Quoniam de^ clinaverunt in me iniquitatem, et in ira molesti erant mihi (Psal. liv, 4). Audiamus turbatus in ira quid dixerit : Quis dabit inihi^ pennas sicut rolum-- biBj et volaboy ct requiescam (Ibid. 7) ? llli ad ira- cundiam provocabant, hic tranquillitatem eligebat.
96. Jam dixerat : Irasciminiy et nolile peccaro (Psal. IV, 5). Moralis megister, qui naturalem af- fectum inflectendum magis ratione doctrino), quam extirpandum 27 noveret, moralia docet ; hoc est. Irascimini ubi culpa est, cui irasci debeatis (6)»
ne sii ejus aut in laudibus exceptio, aut in vitiis jy Non potest enim fieri, ut non rerum indignitalo exaggeraiio.Nonmediocre estmitigareiracundiam : moveamur : alioquin non virtus, sed lentitudo (7) ei
(98;. Cic. lib. I OfBc. paff. 363, lin. 12 : a Prohi- benda maxime ira, » etc. Hic porro dissidet a Ci- cerone noster Ambrosius ; quandoquidem ille vir- iutem more Stoicorum in aftectuum vacuitate, hic auiem ex Christianorum scitis in moderatione con-
siiiuit. . ,
(99) Vet. edit. ac mss. aliquot, maJa emm lex
peccati. .
(i) Quidam mss., affectione propositnn nataram
vertat.
(2) Nonnulli mss. et edit. Gill. in marg. ac Rom. in corp., atqne evinci non queat.
(8) Rom. edii. sola, Jacob vide. Quanta primum aedatioanimi. Vei. edit. etpauci mss.y Jacob vide qua primum sedato animum : alii nonnulli, Jacob. Vide
quanla: primutt), etc; coeteri deni(|ue ut in textu, nisi quod pro, qua tu, legunt aliqui, quanto : per- peram.
(4) Vet. edit. ac mss. nonnulli, in te reforatur.
(5) Val Maximus eadem refert de Archyta lib. IV, cap. 1. Hunc aulem fuisse constat Davide multo posteriorem ; ejus enim proeceptorem Pythagoram vixisse anno demum 3389 post mundum conditum communior chronologorum calculus sensit ; cum David jam inde ab anno 2887 fioruerit. Alii tamen aliis hsBc ipsa attribuerunt, ut Laertius Platoni, Plntarchus Charillo, Theanoni Stobaeus.
(6) Cic. lib. I Offic. pag.370, lin.4 : « Objurgatio- nes etiam nonnunquam incidunt necessarioe, etc. ^
(7) Ant. edit. cum parte mss., sfc/ lenitudo : Gill.
57
DE OFFICIIS MINISTRORUM LIBER I.
58
remjssio judlcatur. Irasoimini ergo ita, ut a culpa A abstineatis. Vel sic : Si irascimini, nolite peccare, sed vincite ratione iracundiam. Vel certe sic : Si irascimini, vobis irascamini, quia commoti estis, et non peccabitis. Qui enim sibi irascitur, quia cito commotus est, decinit irasci alteri : qui autem vult iram suam justam probare, plus inflammatur, et cito in culpam cadit. Melior est autem secundum SaJomonem {Prov, xvi, 32), qui iracundiam conti- net, quam qui urbem capit ; quia ira ctiam fortes decipit.
07. Cavere igitur debemus, ne in perturbationes prius incidamus, quam animos nestros ratio com- ponat ; examinat enim mentem plerumque aut ira, aot dolor, aut formido mortis, et improviso per- cellit ictu. Ideo prsBvenire pulchrum est cogitatione, ^ quse volvendo mentem everceat : ne repentinis ex- citetar commotionibus, sed jugo quoddam rationis et habenis astricta mitescat.
CAPUT. XXII.
De cogitationibus, etappetitu: deque decorosermo- nis in confabulatione ac disceptatione servando.
98. Sunt autem gemini motus, hoc est, cogita- tionum et appetitus (8) : alteri cogitationum, alteri appetitus : non confusi; sed discreti et dispares* Cogitationes verum exquirere, et quasi emolere (9) muneris habent : appetitus ad aliquid impellit agen- dum atque excitat. Itaque ipso genere naturaa suse et cogitationestranquillitatemsedationis infundunt,
et appetitus motum agendi excutit. Ita ergo infor- C mati simus, ut bonarum rerum subeat animum cogitatio : appetitus rationi obtemperet (si vere ut illud decorum custodiamus, animum volumus in- tendere) ne rationem excludat rei alicuJusafTectus : sed ratio quid honestati conveniat, examinet.
99. Et quoniam ad conscrvationem decori 28 spectare diximus (sO), ut sciamus in factis dictisve quis modus : prior autem ordo loquendi quam fa- ciendi est , sermo in duo dividitur, in colloquium familiare, et in tractatum, disceptationemque fidei
atque justitiae. In utroque servandum, nesit aliqua perturbatio : sed tanquam mitis et placidus, et benevolenliaBpIenusetgratiae, sineulla sermo du- catur contumelia. Absit pertinax in familiari ser- mone contentio ; qusestiones enim magis excitare inanes, quam utilitatis aliquid afferre solet. Disce- ptatio sine ira, suavitas sine amaritudinesit, monitio sine asperitate, hortatio sine offensione. Et sicut in omni aclu vitae id cavere debemus, ne rationem nimius animi motus excludat, sed teneamus consi- lii locum : ita etiam in sermone formulam eam te- neri convenit, ne aut ira excitetur, aut odium, aut cupiditatis nostne, aut ignavioe aliqua exprimamus indicia.
100. Sit igitur sermo hujusmodi de Scripturis maxime. Quid enim magis nos oportet loqui, quam de conversatione optima; adhortatione observatio- nis, disciplinae custodia. Habeat caput ejus rationem etfmis modum(ll). Sermoenim taedosius iram ex- citat. Quam vero indecorum, ut cum omnis confa- bulatio habere soleat incrementum gratise, habeat naevum offensionis.
101. Tractatus quoquo de doctrina fidei, de ma- gisterio continentise, de disceptatione justitiee. adhortatione diligentiee, non unus semper, sed ut se dederitlectio, nobis et arripiendus est, et prout possumus, prosequendus : neque nimium prolixus, neque cito interruptus ; ne vel fastidium derelin- quat, vel desidiam prodat atque incuriam. Oratio pura, simplex, dilucida, atque manifesta, plena gravitatis et ponderis : non affcctata elegantia, sed non intermissa gratia.
CAPUT XXIII.
Jocos etsi nonnunquam honesti sint^ tamen in eccle» siasticis viris omnino proscribendos: vocem aii- tempuram ac simplicem esse oportere.
102. Multa prseterea de ratione dicendi dant prse- cepta sseculares viri (12), quse nobis preetereunda arbitror, ut de jocandi disciplina (i3). 29 Nam licet interdum honesta joca ac suavia sint, tamen
in marg. ac. Rom. in textu, cum altis mss., sed lentitudo : commodius; hsecsiquidem in vitiis est : at non alia.
(8) Cic. lib. I, pag. 369, lin. 19 : < Motus autem animorum duplices sunt, alteri cogitationis, alteri appetitus, t etc.
(9) Mss. aliquot. ct quasi cmoliri,
/I0> Cic. lib. I Of/ic. pag. 369. Iin.23: « Et quo- niam magna vis orationis. » etc. Infra etiam lin. 39 : ■ Sit igiturhic sermo, in quo Socratici excel- lunt, lenis, » etc. Item lin. 40 : « Sed quoniam in omni vita, » etc. Universam autem concionum ec- clesiasticarum materiam duobus membiis compre- bensam proponit Ambrosius; aut enim ea circa Gdem vei*satur, aut circa mores sive morales vir- tates: has autem sub justitia, virtute scilicet uni- versali, complectitur. Sic ipse Christus ad Joannem Baptistam, Oportet nos implere omnemjuslitiam, id est, omnem virtutem ; et sanctus prsesul eamdem ju<«litiam generalem infra quasi in propria membra distribuit, minimum in continentiam quse ad nos ipsos, in justitiam particularem quse ad proxiraum,
denique in diligentiam quae maxime ad Dei cultum atque obsequium pertinet. Quod autem subdit non unum tractatum esse oportere, sed prout se dede- «. rit peracta in Ecclesise conventu lectio, arripien- ^ dum ; prflBcipitquidemalitersermonem cuminScrip- tura de continentia agitur, aliter cum de justitia vel depietatc instituendum : non tamen meditationem seu praeparationem removet ; imo potius eam re- quirit, ubi orationem osquo breviorem vetans fie- ri,causam hanc reddit, ne desidiam prodat atque incuriam, Sed forte iterum hac de re dicendi nasce- turlocus.
fll)Ibid.,Iin.49: « Et ut incipiendi vatio fuerit, ita sit desinendi modus. »
("IS^Supra^lin, 25: « Contentionis prsecepta Rhe- torumsunt multa. » etc.
(13)Pag.365, lin. 13: « Ludo autem et joco uti illis quidem licet, » etc. S. Thomas i-2, quflest. 168, art. 2, ad 1. Ambrosii verbis nihil aliud vull signiflcari, nisi jocosChristianisoratoribus populo sacram doctrinam exponentibus abjiciendos esse, At bona cum venia tanti doctorie, jocos ab eccle^i^i
59
S. AMBROSII.
60
ab ecclesiastica abhorrent regula ; quoniam qusB in Scripturissanctisnonreperimus, ea quemadmodum usurpare possumus ?
103. Cavenda enim etiam in fabulis, ne infleetant gravitatem severioris propositi. Vw vobiSy qui ri^ detiSf quiafIebitis(Luc.vi, 21.) ! ait Dominus: etnos ridendi materiam requirimus^ ut hic ridentes, illic fleamus? Non solum profusos, sed omnes etiam jocos declinandos arbitror; nisi forte plenum sua- vitatis (14) et gratiaBsermonemesse, non indecorum est.
lOi. Nam de voce quid loquar, quam simplicem et puram esse satis arbitror: canoram autem esse naturae est, non industriae (15). Sit sane distincta pronuntiationis modo, et plena succi virilis : ut rhythmum aflectet scenicum, sed myslicum servet (16).
GAPUT XXIV.
Tria in vitw aclibus obsorvanda, nimirum ut ratio- niappetitus subjiciatury ut in studiis jusla ser- veturwodcratiOf denique ut suo qmequo tempore atqueordine gerantur. Qufv omnia in sanctis Ve- teris Testamonti virisadco pnefulserunt^ utmani- festum sit eos cardinalibuSy quas vocant, virtu- tibus egregie inslructos fuisse.
105. De ratione dicendi satis dictum puto, nunc deactione vitae quid congruat, consideremus. Tria autem in hoc geuere spectanda (\1) cernimus : unum, ui rationi appetitus non reluctetur; hoc enim solummodo possunt officia nostra ilii decoro convenire. Si enim appetitus rationi obediat, facile idquoddeceatinomnibus officiis conservari potest. Deinde ne majore studio quam res ipsa est quoe suscipitur, vel minore : aut parvam magno am- bitu (18j suscepisse, aut magnam inferiore desti- tuisse videamur. Tcrtium de moderationo studio- rum, operumque nostrorum : de ordine quoquo re- rum et de opportunitate temporum, non dissimu- landum puto,
106. Sed primum illud quasi fundamentum est
stica regula abhorrere non idem videtur ac jocis abstinendum in tradenda sacra doctrina, sed nul- lam esse in sacris paginis aut canonibus re^ulam, quajocari clericis permittatur. Sed ut maxime de tradenda populo doctrina Christiania intelligatur hic locus, non tamen vim solvit objectionis ; sibi enim ille opposuerat ejusdem doctoris verba ex num. seq. ubi de fabulis, id est, familiari confabu- latione agens, proposita Christi adversus ridentes comminatione, nullumomnino jocum non damnat. Nojjue verovirumestAmbrosium jocorum iisucle- ricis indicere, cum universim ridere homini Chri- stiano fas esse neget Basilius, Hog, brevior. in- ter. 31. Hunc etiam consule epist. 411, et Constit. mottastic. cap. 12, quem in hac quoquc doctrina S. BenedictusRegulassuae cap. 6 est imitatus. Quoe quidem ita portinent ad ascetas, ut etiam omnibus quotquot virtutis studiosi fuerint, conveniant, et maxime sacerdotibus, dc quibus vere juxta ac pie Bernardus lib. iide Consid. cap. 13: « Inlersaecu- lares, inquit, nugae, nu^se sunt : in ore sacerdotis, blasphemifie. » Adi simiUter tract. de Ordinw vitea QtmorumlnstiLinier opera S. Bernardo male ascri-
A omnium, utappetitus rationi pareat: secundum et tertium idem est, hoc est, in utroque moderatio, Vacat enim apud nos speciei liberalis, quoepulchri- tudohabetur, et dignltaiisconlemplatio. Sequiturde ordine rerum, et de opportunitate temporum. Ao per hoc tria sunt, quoe videamus utrum in aliquo sanctorum consummata possimus docere.
107. Primum ipse pater Abraham qui ad magis- terium futurao succcssionis informatuset instructus est, jussus, exire de terra sua, et de cognatione sua, et de domo patris sui {Geu. xii, 1 et seq.): nonne multiplicatae (19). necessitudinis praestri- ctus afTectu, tamen appetitum rationi obedientem praibuit? Quem enim terrae suae, cognationis, do- musquoquepropriaegratia non delectaret? Ethunc
^ ergomuIcebatsuorumsuavitaSjSedimperii coelestis 30 et remunerationis aeternae consideratio move- batamplius.Nonneconsiderabaluxoremimbecillem adlabores, teneramad injurias, decoram ad incen- tiva insolcntiam, sine summo non possc duci peri- culo ? Et tamen subire omnia, quam cxcusare consultius dijudicavit. Deinde cum descenderet in ^gyptum, monuit ut diceret se sororem esse, non uxorem ipsius.
108. Adverte, quanti appetitus. Timebat uxoris pudori, timebat propriaj saluti, suspeclas habebat ^gyptiorum libidines : el tamen praevaluit apud eum ratio exsequendae devotionis. Consideravit enim quod Dei favoreubique tutusesse posset, of-
p fenso autem Domino, etiam domi non posset illaesus manere. Vicit igilur appctitumratio,et obedientem sibi praestitit.
109. Capto nepote (20), non perterritus neque tot regum turbatus populis, bellum repetit : victoria potitus, praedae partem cujus ipse fuitauctor, recu- savit {Gen. xiv, 14 et seq.) Promisso quoque sibi fllio, cum consideraretemortui corporis suivires depositas, sterilitatem conjugis. et supremam se mectutem, etiam coutra usumnaturae Deo credidit. {Gen. XV, 6).
pta, ubi cap. 8 textus Ambrosii. quo de agimus, ad verbum exscribitur. Caeterum fatendum in hoc ge- nere omnium gravissime peccare eos qui Iheatra- les facetias ad sacruin transferrunt suggestum, et D histrionica scurrilique dicacitate gravitatem evan- gelicam solvunletconspurcant. VideMabillonii no- stri notam ad Bernardi locum supra laudatum, J. B. Thiers et alios.
(14^ Vet. edit. et quidam mss., pleaum tamen suavitatis.
(15)Clc. lib.i O/Yic., paff. 369,lin. 29: « In voce autem duo sequamur, ut clara sit et suavis, » etc.
(16) Mysticum servct. id est, mysteriorum sanc- titati congruum.
(17) Cic. lib. I, pag. 370, lin. 37 ; In omni autem ac- tione suscipienda, tria sunt tenenda, » etc.
(iS) Mss. non pauci, vel minorem ac parvam maqno ambitu, etc.
(19) Nonnuili mss. ac edit., muUiplic.ntie\ quae- dam, muUiplici nocessitudinis perstrictus a&cctu.
(20) Rom. edit. cum uno vel altero mss.. Cap- tam Depotem^ bollo ropetit.
61
DE OFFICIIS .MINISTRORUM LIBER I.
62
ilO. Adyerte convenire omnia. Appetitus non de- fuit, sed repressus est : animus ajqualis gerendis, qui necmagna pro vilibus, nec minora promagnis ducei-et, moderatio pro negotiis, ordo rerum, op- portunitas temporum, mensura verborum. Fide primus, justitia praecipuus, in prselio strenuus, in victoria non avarus, domi hospitalis, uxori sedulus.
m. Sanctum quoque ejus nepotem Jacob dele- ctabat domi securum degere : sed mater voluit pe- regrinari, ut daret fraternsd iracundise locum {Gen, XXVII, 24 et seq). Vicit appetitum consilii salubri- tas. Exsul domo, profugus a parentibus, ubique tamen convenientem mensuram ncgotiis tonuit, et temporibus opportunitatem reservavit. Acccptus domi parentibus, ut aller maturitale provocatus obsequii benedictionem daret, alteramorepiopro- penderet [Gen. xxv, 84). Fraterno quoque judicio praelatus, cum cibum suum fratri cedendum putas- set : delectabatur utique alimento secundum nalu- ram, sed secundum pietatem cessit petito. Pastor domino gregis fidus, socero gener sedulus, impiger in labore, in convivio parcus, in satisfactione prse- vius, in remuneratione largus (Gen. xxxi, 6 ot seq.). Denique sic fraternam mitigavit iracundiam ; ut cujus verebatur inimicitias, adipisceretur graliam [Gen. xxxui, 1).
112. Quid de Joseph loquar, qui utique habebat cupiditatem libertatis, et suscepit servitii necessi- tatem?Quam subditus in servitute, quam in virtute conslans, quam benignus in carcere, sapiens in interpretatione, in poteslate moderatus, in ubertate providus, in fame justus, ordinem laudis rebus adjungens, et opportunitatom temporibus, sequita- tem populis officii sui modoratione dispensans [Gen. XXXIX, 1 et seq.)^
113. Job quoque juxta secundis, atque adversis rebus irreprehensibilis, patiens, gratus Deo atque acceptus, vexabatur doloribus, sed se consolaba- tur {Job 11, 3 et seqq.).
81 114. David etiam fortis in bello, patiens in tdversis, in Hierusalem pacificus, in victoria man-
(21) Ita mss. frequentissimi. ac edit. Era. etGill. in marg. Alii tamen nonnulli et omnes edit. in contextn, mora/em Deo : Benig., immortali Deo sai, eic.
(i2) Cie. lib. I, pag. 352, lin. 36 : « Sed omne qnod honestum est, id quatuor partium oritur ex aliqiia. * etc.
(hh Pag. 351, lin. 27: « PIacetigitur,quoniam om- nis disputatio de officio futura est, ante deflnire.» etc.
(24) Hlana sunl quso hic tribuuntur Manichseo atque Ario ; hunc enim imperfectionem Christo, quem in creaturarum ordinem dejccit, affinxisse, illum vero corporalium rerum crealionem diabolo t^ljudicasse, nemo est qui nesciat. At vero id for- tasse cuipiam moveat diftlcultatem, quod Morcioni potius quam Ario jungatur Eunomius. Constat si- quidem hunc Aetii fuisse dis.cipuium cum Arianis, Dt Socrates lib. ii, cap. 15, testatur, idetti et dicen- tis et scntientiB, oujua etiam sectse postea nomen dedit ipse Elunomnia, vti idem Socratos loco.cttaU^,
A suetus, in peccato dolens, in senectute providus, rerum modos, vices temporum per singularum so- nos servavit aetalum ; ut mihi videatur non minus vivendi genere, quam canendi suavitate praedulcis immortalem Deosui (21) fudisse meriti cantilenam {l Rerj. xvii).
115. Quod his viris principalium virtutum offl- cium defuit ? Quarum primo loco constituerunt pru- dentiam, qaa3 in veri investigatione versatur (22), et scientiae plenioris infundit cupiditatem ; secundo justitiam, quae suum cuique tribuit, alienum non vindicat, utilitatera propriam negligit, ut commu- nem a;quitatem custodiat : tertio fortitudinem, quffl et in rebus bellicis excelsi animi magnitudine, et
_ domi eminet, corporisque pra3stat viribus : quarto temperantiam, quoe modum, ordinemque servat omnium, quoe vel agenda, vel dicenda arbitramur,
CAPUT XXV.
Exposito ciir ductuni non fuerit a memoratis virtu- tibns exordiumy easdem in veteribus Patribus exstitisse pressius demonstratur.
116. Haec forsitan aliquis dicat primo loco poni oportuisse, quoniam ab his quatuor virtibus na- scuntur officiorum genera. Sed hocartis est, ut pri- mo ofQcium definiatur, postea certa ingenera divi- datur (23). Nos autem artem fugimus, exempla ma- jorum proponimus : quae neque obscuritatem afferunt ad intelligendum , neque ad tractandum versutias. Sit igitur nobis vita majorum disciplinaa speculum, non calliditatis commentarium : imitandi
^ reverentia, non disputandi astutia.
117. Fuit igitur in sancto Abraham primo loco prudentia, de quo dicit Scripiura : Credidit Abraham Deo, et reputatum est illi ad justitiam (Gen. xv, 6). Nemo enim prudens, qui Deum nescit. Denique insipiens dixit quia non est Deus {Psal. xiii, 1) ; nam sapiens non diceret. Quomodo enim sapiens qui non requirit auctorem suum, qui dicit lapidi : Pater meus es tu {Jerem. ii, 27) : qui dicit diabolo (24) ut Manichaeus : Auctor meus es tu ? Quomodo sapiens Arianus, qui mavult imperfectum auctorem habere
sicut et lib. i, cap. 7 et 13 significat. Cui jungere licet Sozomenum lib. iv, cap. 25, et lib. vi, cap, 26, atque alios. Sed nodum solvit Theodoretus; hic enim cum lib. n Hist. cap. 29, tantum scripsissset T\ Eunomium Arii blasphemiam no va impietatis acces- sione cumulasse, in lib. iv Hfcr. fabul. rem evolvit enucleatius ita inquiens : « Baptizantes usque ad pectus aqua madefaciunt, reliquis autem partibus tanquam exsecrandis aquam adhibere prohibent.... Sed et aliud audere illos dicunt , quod scriptis cominittere non ausim, etc. Hinc profecto aperte colligitur eum admisisse duplex principium, bonum alterum a quo partes corporis superiores quas bonas esse non negabant , procederent : malum alterum a quo inferiorcs, quas malas esse iidcm contendebaut. Unde miramur eos qui collectos ejusdem Eunomii errores scripto prodiderunt, ut puta ex antiquis Epiphanium et Au^ustinum, e reeenlioribus vero Baronium, Pclavium aliosque omaes, impiotatem de qua hic loquitur beatu^
■ I ■ '
68
S. AMBROSII.
64
B
atque degonerem, quam verum atque perfectum ? A Quomodo sapiens Marcion (25) atque Eunomius, qui malunt Deum malum quam bonum habere ? Quo- modo sapiens, qui Deum suum non timet ? Initium enim sapiontisd timor Domini (PsaL cx, 9). Et alihi habes : Sapientes nou declinant de ore Domini, sed tractant 32 ii^ confossionibus suis (Prov. xxiv,)7. Simul quoque dicente S^riptura : lieputatum est ei adjustitiam; alterius virtitutis ei gratiam detulit.
118. Frimi igitur nostri definierunt prudentiam in veri consistere cognitione. Quis enim illorum ante Abraham, David, Salomonem? Deinde justi- tiam spectare ad societatem generis humani. Deni- que David ait : Dispersit^ dedit pauperibuSjjustitia ejus manet in seternum. Justus miseretur, justus commodat (PsaJ. cxi, 9). Sapienti ct justo totus mundus divitiarum est. Justus communia pro suis habet, sua pro communibus. Justus se ipsum, priusquam alios, accusat. Ilie enim justus, qui nec sibi parcit, et occulta sua latere non patilur. Vide quam justus Abraham. In senectute susceperat G- lium per repromissionem (Gen, xxii, 3 etseq.)^ repo- scenti Domino negandum ad sacriflcium, quamvis unicum, non putavit.
119. Adverte hic omnes virtutes quatuor in uno facto. Fuit sapientia), Deo credere, nec fllii gratiam auteferre auctoris pr8ecepto:fuit justitisB,acceptum reddere : fuit fortitudinis, appetitum ratione cohi- bere. Ducebat hostiam pater, interrogabat filius, tentabatur affectus patrius , sed non vincebatur. q Repetebat filius appellationem paternam, compun- gebat paterna viscera, sed non minuebat devotio- nem. Accedit et quartavirtus, temperantia.Tenebat justus et pietatis modum, et exsecutionis ordinem. Denique dum sacriflcio necessarla vehit, dum ig- nem adolet, dum filium ligat, dum gladium educit, hoc immolandi ordine meruit, ut filium reservaret.
120. Quid sapientius saneto Jacob, qui Deum vi- dit faciead faciem, et meruit benedictionem (Gen. XXXII, 1 et seq.)^ Quid justius, qui ea quae acqui- slerat, oblatis muneribus cum fratre divisit? Quid fortius, qui cum Deo luctatus est? Quid modestius eo qui modestiam ita et locis et temporibus defere- bat, ut filisB injuriam mallet preetexere conjugio, quam vindicare : eo quod inter alienos positus amori q potius consulendum, quam odia colligenda censebat?
121. Noe quam sapiens , qui tantam fabricavit arcam (Gen. vi, 14 et seq,)\ Quam justus, qui ad semen omnium reservatus, solus ex omnibus et praeteritsBgenerationis superstes estfactus,etauctor futursB, mundo potius et universis magis quam sibi
Doctor, non advertisse. Porro in causa forte fuit ejusdem erroris atrocitas, cur in quibusdam impe- ratorum legibus, aualis ea Gratiani fuit, cuius meminitSozomenusIib.vii, c. 1, cumliberumcuique relinquatur quamcunque religionem aut coetum sectari pro libito, adjectum fuerit, exceptis Mani- chffiis, Photinianis et Eunomianis. Non videtur certe dubium quin Ambrosius ipse ad hancce blasphe-
natus ! Quam fortis , ut diluvium vinceret ! Quam
temperans, ut diluvium toleraret ! quando introiret,
qua moderatione degeret, quando corvum, quando
columbam dimitferet, quando 33 reciperet rever-
tentes, quando exeundi opportunitatem captaret,
agnosceret?
CAPUT. XXVI.
Ininquirenda veritato contra suapraecepta peccasse philosophos : Moysen vero ilhs sapientiorem se pnebuisse, Eo majori studio enitondum ad cotnpa- randam sapientiam, quo major est ipsius digni- taSy ad quam omnes ipsa natura impelluntur.
122. Itaque tractant in veri mvestigatione tenen- dun illud decorum (26», ut summo studio rcquira- mus quid verum sit, non falsa pro veris ducere, non obscurisvera involvcre, non superfluis vel implexis atque ambiguis occupare animum Quid lam inde- corum, quam venerari ligua , quod ipsi faciunt? Quid tam obscurum, quam de astronomia et geo- metria traclare, quod probant : et profundi aeris spatia meliri, coeium quoque et mare numeris in- ciudere: relinqucre causassalutis, erroresqueerere.
123. At non ille eruditus iu omni sapientia /E- gyptiorum Moyses probavit ista : sed illam snpien- tiam detrimentum et stultitiam judicavit, et aversus ab ea, intimo Deum qutesivit affeclu : ideoque vi- dit, interrogavit , audivit loquentem. Quis magis sapiens quam ille quem docuit Deus, qui omnem sapientiam ^gyptiorum, omnesque artium poten- tias opcris sui vii-tute evacuavit (Exod. III, 1 et seq.) ? Non hic incognita pro cognitis habebat, his- que temere assentiebatur : quae duo in hoc maxime naturali atque honesto loco vitanda discant, qui sibi nec contra naturam esse, nec turpe judicant saxa adorare, et a simulacris auxilium petere, quao nihil sentiant.
124. Quanto igitur excelsior virtus est sapientia, tanto magis enitendum arbitror, ut assequi eam possimus. Itaque ne quid contra naturam, ne quid turpe atque indecorum sentiamus, duo haec, id est, et tempus et diligentiam ad considerationem rerum examinandi gratia referre debemus. Nihil est enim quomagishomo csBteris animantibusprsBstet, quam quod rationis est particeps, causas rerum requirit, generis sui auctorem investigandum putat, in cujus potestate vitaB necisque nostrse potestas sit, qui mundum hunc suo nutu regat, cui sciamus ratio- nem esse reddendam nostrorum actuum. Nihil est enim quod magis proficiat ad vitam honestam, quam ut credamus eum judicem futurum, quem et occulta non fallant et indecora oflendant, et honesta delectent.
miam respexerit lib. ii Hexaem, cap. 5, ubi nomi- nantur Eunomiani radinis degeneriSj Arianorum scilicet, fructus detorior.
(25) Mss. nou pauci, Qnomodo sapiens^ ut Aria- nus.... ut Marcion.
(26) Gic. lib. i Offic, pag. 352, lin. 42: « Velut ex ea parte, quee primo descripta est... inest inda- gatio atqae inventio veri, etc. » etc.
65
DE OFFICIIS MINISTRORUM LIBER I.
68
125. OmnibQS igitur hominibus inest secundnm A naturam humanam verum investigare, qu» 34 nos ad studium cognitionis et scientisB trahit, et inqui- rendi infundit cupiditatem, In quo excellere univer- sis polchrum videtur, sed paucorum est assequi : qui volvendo cogitationes , consilia examinando , non mediocrem impendunt laborem; ut ad illud beate honesteque vivendum pervenire possint, at- que operibus appropinquare, Non enini qui dixe- rit , inquit. mihi : Dominej Domine, intrabit in re- gnum ccelorum, sedqui fecerit ea quoe dico {Matth. viiy 21). Nam studia scientisB sine factis, hand scio an etiam involvant magis.
GAPUT XXVII.
Primum ofGcii fontem esse prudentiamj ex qua de- B rivatse tres alise virtutes, ita cum ea atque intor se conexsB sunt^ ut ab invicem divelli ac sepa- rari nequeant.
126. Primus igitur Officii fons prudentia est. (27) Quid enimtam plenum officii, quam deferre Auctori studium atque revei*entiam?Quitamen fons etinvir- tutes derivatur caeteras ; neque enim potest justitia sine prudentia esse, cum examinare quid justum quidve injustumsit, non mediocris pnidentiee sit; summus in utroque error. Qui enim justum judicdt injustum^ injustum vero justum , exsecrabilis apud Deum. Utquid abundant Justitiw imprudenti (28) ? Salomon ait (Prov, xvii, i5, 16). Neque iterum pru- dentia sine justitia est pietas enim in T)eum initium intellectus. Quo advertimus illud ab hujus ssbcuU C translatum magis quam inventum sapientibus ; quia pietas fundamentum est omnium virtutum.
127. JustitisB autem pietas ost prima in Deum , (29j secunda in patriam, tertia in parentes , item in omnes : quas et ipsa secundum naturce est ma- gisterium. Sequidem ab ineunte a^tate ubi pri- mnm sensus infundi coeperit, vitam ^mamus tan- quam Dei munus, patriam, parentesque diligimus, deinde aequales quibus sociari cupimus. Hinc cha-
/27) Ibidem pag. 353, lin. 4 : « Ex quatuor autem locis in quos, • etc.
(28; Sic vet. edit. cum mss. pluribus nec non tntiquioribus ; Rom. vero cum aliis, pccun^ae im^ prudenti. lj\\lnierp,f Iva ri xmiipis xp^tnotra afpwt : I^ a quibus non abludunt caetersB versiones ; nisi quod Aq. et Theod. scribunt, iva ri rovro dcvra^Xa^fia (v x^^^P^ snvirrvj, magis ad textum Hebraicum.
.'2U; («ic. ibid. lin 22 : « De tribus autem reliquis, latissime patet ea ratio, » etc. Docet hoc loco san- ctus Ambrosius pietatem justitisB annexam esse, quod etiam astruit Angelicus Doctor, 2-2, q. 8, 4 1. Lt hsec pietas donum est Spiritus sancti, ut docet idem Thomas 2-2, q. 121, art. 1, de illa vero quse ad parentes, quamque virtutem ipse vooitat, in eo dissentit ab Ambrosio, quod parentes patrisBj Am- brosius autem patriam parentibus prsBponi jubet. Preivit autem sancto Prsesuli Cicero lib. Offic, pag. 353, lin. 32 : « Sed quoniam, ut prsBclare scri- pUnm est a Platone, non nobis solum nati sumus, oiiasqoe nosirt partem patria vindicat, partem pa- miati partem amioii » eto. Itempag, 8o8, lin. 85:
ritas nascitur, quse alios sibi prsBfert, non qu8B- rensquaesua sunt, inquibus estprincipatus justitiee.
128. Omnibus quoque animantibus innascitur, primum salutem tueri , cavere quo) noceant (80) , expetere qusB prosint, ut pastum, ut latibula qui- bus se a periculo, imbribus, sole defendant, quod est prudcntiae. Succedit quoque ut omnium genera animantium congregabilia natura sint : primo gene- ris sui ac formse consortibus, tum etiam csBteris ; ut videmus boves armentis , equos gregibus (31), et maxime pares paribus delectari : cervos quoque cervis et plerumque 35 hominibus adjungi. Jam de procreandi studio et sobole, vel etiam generan- tium amore, quid loquar, in quo est forma justi* tise prsBcipua?
129. Liquet igitur et has, et reliquas cognatas sibi esse virtutes. Siquidem et fortitudo (23, qusBst. 2, e. Fortitudo) quee vel in bello tueturabarberis pa- triam, vel domi dofendit inflrmos, vel a latronibus socios, plena sit justitia; ; et scire quo consilio de- fendat atque adjuvet, captare etiam temporum et lo- corum opportunitates, prudentice ac modestiee sit : et temperantia ipsa sine prudentia modum scire non possit : opportunitatem noscere, et secundum mensuram reddere, sit justitiaB : et inomnibus istis magnanimitas necessaria sit, et qusBdam fortitudo mentis, plerumque et corporis ; ut quis quod velit, possit implere.
GAPUT XXVIII.
Societatem constare justitia et beneBcentia : illiua partes duas ultionem et priratam possessionem a Christianis non agnosci : quod vero de rerum communitate ac mutuo auxilio tradunt Stoici, hoc eos et Scripturis sacris mutuatos esse. Quan- tus justitise splendor, et quinam scopuli acceS" sum ad illam prsepediant.
130 Justitia igitur ad societatem generis humani,
et ad communitatem refertur. Societatis enim ratio
(32) dividitur in duas partes, justitiam et beneflcen-
tiam , quam eamdem liberalitatem et benignitatem
(I Sed cum omnia ratione animoque lustraveris, om- nium societatum nulla est gratior, nulla charior,
2uam ea quse cum Rep. est unicuique nostrum. Ihari sunt parentes, chari liberi, » etc. Lib. quo- que III, pag. 400, lin. 30 : « Quid sit tyrannidem occupare, si patria prodere conabitur pater?... Ad extremum si ad perniciem patriee res spectabit, pa- trise salutem anteponet saluti patris. » CdBterum quaB verba ex Platone a se translata dicit Orator, ea reperiuntur epist. 9 ejusdem philosophi, quse est ad Archytam 1, hunc in modum : 'A>Xaxaxcivo $f t vs evOu|xcto^ai ori fxaoroc i^pMJv o\t)^ avr^ povov yiyow, 6l)16l r/ic yevMio^YtitMv rb [Uv ri vi naTpig ^<9i{srai, rb S^ ri ot ycwi^avrs;, rb Sf ot AOto^rot ^t7oc.
(30) Cic. lib. I Offic. pag. 352, lin. 4 : t Princi- pio generi animantium omni est a natura tribu- tum, ut se vitam, corpusque tueatur, declinetque ea, » etc.
(31) Nonnulli mss., equos vel arietes gregibua.
(32) Gic. lib, i OfACy pag. 863, lin. 22 ; « De tri* bus autem reliquis latissime patet ea ratio, t etOr
«7
S. AMBROSII.
68
vocant : justitia mihi excelsior videtur, liberalitas A gratior: illa censuram tenet, ista bonitatem.
131. Sed primum ipsum quod putant philosophi justitisB munus (33), apud nos excluditur. Dicunt enim illi eam primam esse justitiee formam, ut ne- mini quis noceat, nisi lacessitus injuria : quod Evangelii auctoritate vacuatur (Luc. ix, 56) ; vult enim Scriptura, ut sit in nobis spiritus Filii homi- niSy qui venit conferre gratiam , non infeiTe inju- riam.
132. Deinde formam justitice putaverunt, ut quis communia (34), id est, publica pro publicis habeat, privata pro suis. Ne hoc quidem secundum natu- ram, natura enim omnia omnibus in commuue pro- fudit. Sic enim Deus generari jussit omnia ut pa- stus omnibus communis cssct(35), etterraforetom- " nium qusedam communis possessio. Natura igitur jus commune generavit, usurpatio jus fecit priva- tum Quo in loco aiunt placuisse Stoicis (36), quse in terrisgignatur, omnia ad usus hominum creari : ho- mines autem hominum causa esse generalos , ut ipsi inter se aliis alii prodesse possint.
133. Unde hoc, nisi de nostris Scripturis dicen- dum assumpserunt ? Moyses enim scripsit, quiadi- xitDeus : Faciamus bominem ad imaginem nostram et secundum simililudinem ^ et habcat potestatem piscium maris et volatilium caeli^ et pecorum, 36 et omnium repontium super tcrram (Gen, i, 26). Et David ait : Omnia subjecisti sub pedibus ejus, ovcs etboves universaSy insuper etpecora campi: volu^ cescoiUy etpisces maris(Psal, vui, 8, 9). Ergo om- nia subjecta esse homini de nostris didicerunt, et ideo censent propter hominem esse generata.
134 Hominem quoque hominis causa generatum esse in libris Moysi reprimus, dicenle Domino : Non est bonum esse hominem sohim, faciamus ei adjutorium simile sibi(Gen ii, 18). Ad adjumentum ergo mulier data estviro, quae generaret; ut homo homini adjumcnto foret. Denique antequam mulier formaretur, diclum est de Adam: A^o« est inventns adjutor simiJis illi (Ibid. 20) ; adjumentum enim ho- mo nisi de homine habere non poterat. Ex omnibus igitur animantibus nullum animal simile, et ut ab- solute dicamus , nullus adjutor hominis inventus est : mubebris igitur sexus adjutor exspectabatur. D
135. Ergo secundum Dei volunlatem (37), velnatu-
(33) Ibid., lin. 25 : < Sed justitise primum munus est ut ne cui, » etc.
(34) Ibid., lin. 26 : « Dcinde ut communibus uta- tur pro communibus, privatis ut suis. Suntautem, » etc.
(35) Mss. atiquot, ut partus omnibus communis essetf Et terra ergo foret^ etc. Melius alii ac edit ut in textu.
(36) Gic. lib. i Ofnc, pag. 353, lin. 32 : « Sed quoniam, ut praeclare scriptum est, » etc.
(37) Ibid., lin. 36 : « In hoc naturam debemus ducem sequi, » et. Item pag. 357, lin. 37 : < Opti- me autem societas hominum, » etc. . (38) Cic. lib. t OfHc, p. 354. lin. 35 : « Est enim diffloilis curarerumalienarum; quanquam Terenti-
rae copulam, invicem nobis esse auxilio debemus, certare officiis, velut in medioomnes utilitates po- nere, et ut verbo Scripturae utar, adjumentum ferre alter alteri, vel studio, vel officio, vel pecunia, vel operibus, vel quolibet modo, ut inter nos societatis augeatur gratia. Necquisquam ab officio vel pericu- li terrore revocetur (38) : sed omnia sua ducat, vel adversa vel prospera. Denique sanctus Moyses pro populo patriaB bella suscipere gravia non reformi- davit, nec regis potentissimi trepidavit arma, nec barbaricae immanitatis expavit ferociam : sed abje- cit salutem suam, ut plebi redderel libertatem.
136. Magnus itaque juslitise splendor (39), quse aliis potius nata quam sibi , communilatem et so- cietatem nostram adjuvat : excelsitatem tenet (40); ut suo judicio omnia subjecta habeat, opem aliis fe- rat, pecuniam conferat, officia non abnuat, peri- cula suscipiat alicna.
137. Quis non cuperet hanc virtutis arcem tene- re, nisi prima avaritia infirmaret atque inflecteret tantse virtutis vigorem C41)? Etenim dum augere opcs, aggregare pecunias, occupare terras pos- sessionibus cupimus, prscstare divitiis ; justitias formam exuimus, beneficentiam communem ami- simus. Quomodo enim potest justus esse, qui stu- det eripere alteri, quod sibi quaerat.
138. Potentiae quoque cupiditas , formam justi- tise virilem effemiuat (42)? Quomodo enim potest pro aliis intervenire, qui alios sibi subjicere cona- tur : et inflrmo adversus potentes opem ferre, qui ipse gravem libcrtati affectat potentiam.
37 GAPUT XXIX.
Justitiam inbello etiamatque ipsis hostibus servari oportere Moysis ac Elissei exemplis ostendituri ab Hebraeis mutuo veteres accepisso , ut hostes appcllarent nominemoIliori;deniqueiustitiie fun- damcntum in fidc es&e, hc formam in Ecclesia,
139. Quanta autem justitia sit ex hoc intelligi po- test, quod nec locis, nec personis, nec temporibus excipitur, quoe etiam hostibus reservatur (43) ; ut si constitutus sit cum hoste aut locus aut dies praelio, adversus justitiam putetur aut loco praeve- nire, aut tempore. Interest enim utrum aliquis pu- gna aliqua et confictu gravi capiatur, an superiore gratia (44), vel aliquo eventu. Siquidem vehemen- tioribus hostibus et infidis, et his qui amplius laese-
anus, n etc.
(39) Ibid., pag. 553, lin. 23 : « In qua virtutis splendor est maximus. »
(40) Ibid., pag, 352, lin. 25 : c Ex quo animi ma- gnitudo, » etc.
(41) Ibid.; pa^. 353, lin 46 : Maximam autem partem ad injuriam faciendam aggrediuntur non- nulli. » etc.
(42) Ibid., pag. 354, lin. 7 : < Maxime autem ad- ducuntur plerique, » etc.
(43) Gic. lib. i 0/Jffc. pag. 355, lin. 23 : Atquo in republica maxime conservanda jura belli, » etc.
(46) Superioro gratia^ id est, majori aliqua tem* poris aut ioci opportunitatOi ut contextus ciare de- monstrat.
69
DE OFFICIIS MINISTRORUM UBER I.
70
rint, Yehementior refertur ullio ; ut de Madianitis A. bulo.DeniqueinlibroRegnorumprimosiclegimus:
qui per mulieres suas plerosque peccare fecerant ex plebe Jndseorum, unde et Dei in populum patrum iracundia effusa est. Et ideo factum est ut nullum Moyses viclor superesse pateretur (Num. xxxi, 3 et seq.) : Gabaonitas autem qui fraude magis quam bello tantaverant plebem patrum, non expugnaret Jesus ; sed conditionis impositse afficeret injuria {Josue IX, 20 e^seg.).SyrosveroElis8eus, quos ob- sidentes in civitatem induxerat, momentanea coeci- tate percussos, ut quo ingrederentur videre non possent, volenti regi Israel percuterenon acquiesce- ret dicens : A^on percuties quos non captivasti in Jaacea et in gladio tuo : pone eispanem et aquam, ut
Etfactum estin diebusillis^ conveneruntalienigenm inpugnam ad Israel (/ Heg. iv, 1).
142. Fundamentum ergo est justitiaj fides (47) ; Justorum enim corda meditantur fidem ; et qui se justus accusat, justitiam supra fidemcollocat; nam tunc justitia ejus apparet, si vera fateatur. Denique et Dominus per Isaiam : Ecce, inquit, mitto lapi- dem in fundamentum Sion (Isa, xxviii, 18), id est, Christum in fundamenta Ecdesise. Fides enim om- nium, Christus ; Ecclesia autem quaedam forma ju- stitise est. Commune jus omnium in commune orat (48), in commune operatur, in commune lentatur. Denique quise ipsum sibiabnegat; ipse justus, ip-
mandacentetbibant,etremittantureteantaddomi' d se dignus Christo est. Ideo et Paulus fundamentum
Dum suum {IV Reg. vi, 14 et seq.)\ ut humanitate provocati gratiam reprsesentarent. Denique postea in terram Israel venire piratae Syrise destiterunt. 140. Si ergo etiam in bello justitia valet, quanto magis in pace servanda est ? Et hanc gratiam pro- pheta his detulit, qui adeum corripiendumvenerant. Sic enim legimus, quod in obsidionem ejus miserat rex Syrise exercitum suum, cognito quod Elisoeus esset, qui consiliis et argumentationibus (45) ejus obviaret omnibus. Quem videns exerciium Giezi ser- vus prophetse, de salutis periculo trepidare coepit. Cui dixit propheta: Noli timere^ quoniam plures no- biscum suntf quam cum illis. Et rogante propheta ut aperirentur oculi servo suo, aperti sunt. Et vidit itaque Giezi totum montem equis repletum et curri-
posuit Christum (/ Cor. iii, llj, ut supra eum opera
justitise locaremus , quia fides fundamentum est :
in operibus autem aut malis iniquitas, aut bonis
iustitia est.
CAPUT XXX.
Do beneficentia eteiuspartibusbenevolentia otlibe' ralitate ; quomoao illae simuljungendw sint ; quee' namvo adjuncta^ ut liberalitatem cum laude ao merito quis exerceat, requirant?
143. Sed jam de beneficentia loquamur, quse di-
viditur etiam ipsa in benevolentiam et liberalitatem.
Ex his igitur duobus constat benefioentia, ut sit
perfecta. Non enim satis est bene velle (Dist. 86,
c. Non satis), sed etiam bene facere ; nec satis est
iterum bene facere, nisi id ex bono fonte, hoc est,
bona voluntate proficiscatur : Hilarem enim dato^
bus in circuitu Elisai. Quibus descendentibus ait C rem diligit Devs {II Cor. ix, 7). Nam si invitus
propheta: PercutCy Deus^coecitate exercitum Syrise. Quo impelrato, dixit ad Syros: Venite post me, et ducam vos ad bominem quem quwntis. Et viderunt Elisaeum, quem corripere gestiebant ; et videntes, tenere non poterant. Liquet 38 igitur etiam in bello fidem et justitiam servari opoi*tere, nec illud deeorum esse posse, si violetur fides.
141. Denique etiam adversarios molli veteres (46) appellatione nominabant, ut peregrinos vocarent ; hostes enim antiquo ritu peregrinidicebantur. Quod eque etiam ipsum de nostris assumptum dicere possumus ; adversarios enim suos Hebrsei Allophy- los, hoc est, alienigenas Latino appellabant voca-
(45) Argumentatio non idem hic sonat atque ar- guroenti seu rationis explicatio : sed idem prorsus valet, atque argute sive acute excogitata machina- tio.
(46) Cic. lib. i OfPic., pag. 855, lin. 46 : « Equi- dem illud etiam animadverto quod qui proprio no- mine perduellis esset, » etc.
<47y Ibid. pag. 353, lin. 39: « Fundamentum au- tem est justitise fides, » ctc.
(48) Ad frequentandas Ecclesioe synaxes preces- que in communi apud Deum fundendas maximo semper opere populum Christianum exhortati sunt antiqui Patres, ut cognoscimus non modo ex ve- tatissima illa epistola nomine beati Barnabse promul- gatSy verum etiam ex Ignatii epist. ad. Ephes ex Apologei, TertuIIiani cap. 2Q, aliisque innumeris tam Pktrum testimonils, tum canonibus conciIio« rom. Veromtamen non de publicis hisce precibus
D
facias, quse tibi merces est ? Unde Apostolus gene- raliler : Si volens boc ago^ mercedem babeo; siinvi' tuSj dispensalio milii credita est (/ Cor. ix, 17). In Evangelio quoque multas disciplinas accepimus justse liberalitatis.
144. Pulchrum est igitur bene velle, et eo largiri consiiio, ut prosis (49), non ut noceas. Nam si luxu- rioso ad luxurise effusionem, adultero ad mercedem adulterii largiendum putes ; non est beneficentia ista, ubi nulla est benevolentia. Officere enim istud est, non prodesse alteri, si 39 largiaris ei qui conspiret adversus patriam, qui congregare cupiat (uo sumptu perditos, qui impugnent Ecclesiam.
hic agi verisimilius est : sed cum dicitur, in com^ mune orat, etc, hoc tantummodo significari, pro omnibus, si in omnium utilitatem orat, operatury ac tentatur : in quo sanctorum communio posita est. Neque tamen in Ecclesia orat in commune, ut non etiam preces nuncupet pro singulis : vidi- mus quippe tomo superiori Ambrosium peccatori- bus, ut ad Ecclesise orationes confugerent, non seinel suasisse : at vero hse ipsse preces pro sin- gulorum utilitatibus conceptae, etiam in commo- dum universorum charitattis beneficio derivantur. Juvat etiam hic adnotare sanctum doctorem con- tinuo post, non uni fidei, quod heterodoxi faciunt, sed etiam operibus ex fide atque chai'itate profectis iustificationem attribuere.
(49) Gic. lib. i 0/»o., pag. 356, lin. 37 : t Viden- dum est enim primum ne obsit benignitas et ii^ ipsis quibuSy » eto.
71
S. AMBROSII.
72
Non est haec probabilis liberalltas, si adjuves eum ^ qui adversus viduam et pupillos gravi decernit jur- giOy aut vi aliqua possessiones eorum eripere conatur
145. Non probatur largitas, si quod alteri largi- tur, alteri quis extorqueat : si injuste quserat, et juste dispensandum putet (50) ; nisi forte ut ille Zacchseus {Luc, xix, 8), reddas prius quadruplum ei quem fraudaveris : et gentilitatis vitia fidei studio ct credentis operatione compenses. Fundamentum igitur habeat liberalitas tua.
146. Hocprimum quseritur, ut cum flde conferas, fraudem non facias oblatis ; ne dicas te plus con- ferre, et minus coufcras. Quid enim opus est di- cere ? Fraus promissi est : in tua potestate est lar- giri quod velis. Fraus fundamentum solvit, et opus n corruit. Numquid Petrus ita indignatione efferbuit, ut Ananiam exstingui vellet, vel uxorem ejus(Ac/. V, 3 et seq.)? Sed exemplo eorum noluit perire cee- teros.
147. Nec illa perfecta est liberalitas, si jactantise ckusa magis quam misericordise largiaris (51). Af- fectus tuus nomen imponit operi tuo : quomodo a te proflciscitur, sic sestimatur.Vides quammoralem judicem habeas. Te consulit, quomodo opus tuum suscipiat, mentem tuam prius interrogat. Nesciaty inqmiySi nistra tua,quid faciat dextera tua {Matth.vi, 8). Non de corpore loquitur, sed etiam unanimus tuus, frater tuus quod facis nesciat ; ne dum hic mercedem quseris jactantise, illic remunerationis fructum amittas. Perfecta autem est liberalitas, ubi C silentio quis tegit opus suum, et necessitatibus sin- gulorum occulte subvenit : quem laudat os paupe- ris, et non labia sua.
148. Deinde perfecta liberalitas (52) (Dist. 86, c. Non satis § Perfecta liberalitas) flde, causa, loco, tempore commendatur : ut primum opereris circa domesticos fidei. Grandis culpa si, sciente te, fidelis egeat : si scias eum sine sumptu esse, famem tole- rare (53), serumnam perpeti, qui pra^sertim egere erubescat: si in causam ceciderit aut captivi- tatis suorum, ant calumniae, et non adjuves ; si sit in carcere, et poenis, et suppliciis propter debitum
(50) Cic. lib. I OfCic., pay. 856, lin. 42 : « Et qui aliis nocent, ut in alios liberales sint, in eadem sunt injustitia, » etc.
(51) Ibid., pag. 857, lin. 3: « Videre etiam licet ^ plerosque non tam natura liberales, quam quadam gloria ductos, » etc.
(52) Ibid., lin. 6 : « Tertium est propositum ut in liberalitate delectus, » etc. Item lin. 33 : « Sed in collocando beneficio, » etc.
(53) Mss. aliquot et vet. edit., fame laborare.
(54) Edit. ultimse Paris. cum uno autalteromss., quid quod debet: melius alise ac reliaui cod., qui quod nabet, supple, in potcstate : ut Marci xiv, 8, quod habuit haec fecit,
(55) Gic. lib i pag. 356 lin. 49 : Altor erat locus cautionis, » etc. Item pag. 358 lin. 9 : « Sed quo- niam copise parvse sunt, » eto.
(56) Ibid., pag. 358, lin. 40 : Sed bi contentio qaaedam et oomparatio fiat, » etc.
(57) Et BBjuste faoere putant, abeont isthxc ab
aliquod justus excrucietur (nam etsi omnibus debe- tur misericordia, tamen justo amplius) si tempore afflictionis suae nihil a te impetret : si tempore pe- riculiquo rapitur ad mortem, plus apud te pecunia tua valeat, quam vita morituri. De quo pulchre Job dixit iBenedictioperituri in me veniat {Job xxix 13).
149. Personarum quidem Deus acceptor non est, quia novit omnia. Nos autem omnibus quidem de- bemus misericordiam : sed quia plerique fraude eam quaeinint, et affingunt aerumnam ; 40 ideo ubi causa manifestatur, persona cognoscitur, tempus urget, largius se debet profundere misericordia. Non enim avarus Dominus est, ul plurimum quae- rat. Beatus quidem qui dimiltit omnia , et sequitur eum : scd et ille beatus est , qui quod habet (54) , ex affectu facit. Denique duo sera viduse illius divi- tum muneribus praetulit {Luc, xxi, 3) ; quia totum illa quod habuit, contulit : jlli autem ex abundan- tia partem exiguam centulerunt. AfTectus igitur divitem collationem aut pauperem facit, ct pretium rebus imponit. Gseterum Dominus non vult simul effundi opes (55), sed dispensari (Dist. 86, c. Domi- nus non vult) : nisi forte ut Elisseusboves suos oc- cidit, et pavit pauperes ex eo quod habuit (/// Eeff, XIX, 21j ; ut nulla cura teneretur domestica, sed relictis omnibus, in disciplinam se propheti- cam daret.
150. Est etiam illa probanda liberalitas (Dist. 86, c. Estprobanda), ut proximos seminis tuinondes- picias, si egere cognoscas (56). Melius est enim ut ipse subvenias tuis, quibus pudor est ab aliis sum- ptum deposcere, aut alicui postulare subsidium ne- cessitati : non tamen ut illi ditiores eo fieri velint, quod tu poles conferre inopibus ; causa enim prae- stat, non gratia. Neque enim propterea te Domino dicasti, ut tuos divites facias : sed ut vitam tibi perpetuam fructu boni operis acquiras , et pretio miserationis peccata redimas tua. Putantse parum poscere? Pretium tuum quserunt, vitae tuse fructum adimere contendunt, et se juste facere putant (57). Et accusat quod eum divitem non feoeris , cum te ille velit seternse vitse fraudare mercedo.
ant. edit. ac maximo numero mss. ea tamen non solum in edit. Hom. 8cd etiam in mss. quatuor invcnire est. Infraveroubi edit, omnes, Consilium prsemisimus :mss. fere ad unum legunt, ConsiJium prompsimus. Obiter autem animadverte quanta Ambrosii prudentia hic innotescat, quse ita pietati quod suum est, ascribit, ut nihil detrahat justitite. Ltenim pietatis cst cognatos affmesque in bencfi- centia collocanda non prseterire, sed eosprimorum pauperum haberc loco : justitise vero, non illos ex eo quod aliis dcbetur pauperibus, ditare. Nec vero existimandum est hoc veluti majoris cujusdam perfectionis esse consilium, alioqui enim neuti- qunm adderetur, et accusat quod eum divitem non feceriSy cum te iUe velit wternee vitee fraudare mcr» ccde, Facessant igitur inepta cupiditatis humanse tegumenta. Ecclesise nunquam luit hoc proposi- tum vel sacerdotis luxui, vel consangumeorum ejus ambitioni satisfacere.
n
DE OFFICIIS MllftSTRORtJM LIBER I.
74
i5i. Gonsilium prompsimus, auctoritatem peta- A in hoc sseculo est : et qui exigaun^ habet, non mi«
mus. Primum neminem debet pudere, si ex divite pauper flat, dum largitur pauperi ; quia Christus panper factus est, cum dives esset, ut omnes sua inopia ditaret. Dedit regulam quam sequamur, ut hona ratio sit exinaniti patrimonii ; si quis paupe- rum famem repulit, inopiam sublevavit. Unde et eonsilium ia hoc do^ Apostolus dicit : Hoc enim robis utile est^ ut Cbristum imitemini {II Cor, viii, 10). Consilium bonis datur, correptio errantes coer- cet. Denique quasi bonis dicit : Quia non tantum facere,sed et yelle cwpistisab anno pr€eterito(Ibid). Perfectorum utrumque est, non pars. Itaque docct et liberalitatem sine benevolentia, et benevolentinm
nuit ; quia nihil est, quod amittit. Res sine dispen- dio est, quse tota dispendium est.
155. Est etiam sic intellectus bonus : Qui pluri- mum habet, et si non donat, non abundat ; quia quantumvis acquirat, eget semper, qui plus con- cupiscit : et qui exiguum habet, non minuit ; quia non multum est quod pauperem pascit. Similiter ergo et ille pauper qui confert spiritalia pro pecu- niariis, et si plurimum habeatgratin, non abundat ; non enim onerat gratia, sed allevat ment^m.
156. Sed etiam sic potest intelligi : Non abundas, 0 homo. Quanluin cst enim quod accepisti, etsi tibi multum est? Joannes quo nemo major est inter
sine liberalitate non esse perfectam. Unde ad per- -^ natos mulierum, inferior tamen erat eo, qui minor fectum hortatur, dicens : Nunc ergo et facere con- est in regno coelorum.
sammate, ut quemadmodum prompta est in vobis roluntas faciendi, ita sit et perffciendi ex eo quod habetis, Si enim voluntaspromptaest^secundumid quod habelf acceptum est^ non secundum quod noa habet. Non enim ut aliis refectio sit^ vobis autem aagastia : sed ex sequalitate in hoc tempore^ vestra abundantia ad illorum inopiam, ut illorumabundan'
tia sit ad 41 vestram inopiam, ut Qat oequalitas, sicut scriptum est: Qui mnllum^ non abundavit\ et qai madicumy non minoravit(lbid, 11 et seq.^.
15?. Advertimus quemadmodum et benevolen- tiam, et liberalitatem, et modum comprehendit, et fructum, atque personas. Ideo modum quia imper- fectis dabat consilium, non enim patiunturangus- tias, nisi imperfecti (58). Sed et si quis Ecclesiam nolens gravare in sacerdotio aliquo constitutus aut
157. Potest et sic: Non abundat Dei gratia cor* poraliter. quia spiritalis est. Qui potest ejus aut magnitudinem aut latitudinem comprehendere , quam non videt? Fides si fuerit sicut granum si- napis, montes transferre potest, et non tibi datur ultra granuni sinapis. Si abundet in te gratia (59), non est verendum ne mens tua tanto munere inci- piat extolli ; quia multi sunt qui ab altitudine cor- dis sui gravius corruerunt, quam si nuliam habuis- sent Domini gratiam? Et qui parum habet, non minuit ; quia non est corporeum ut dividatur : et quod parum videtur habenti, plurimum est cuini- hil deest.
42 l^B. Consideranda (60) etiam in largiendo (Dist. 86, c. Consideranda) oetas atque dcbilitas, nonnunquam etiam verecundia, quse ingenuos pro«
ministerio, non totum quod habet, conferat ; sed q dit natales ; ut senibus plus largiaris, qui sibi la-
operetur cum honestate quantum ofQcio sat est, non mihi imperfectus videtur. Et puto quod hic angustiam non animi, sed rei familiaris dixerit.
158. De personis autem puto dictum : Ut vestra abandaDtia sit ad illorum inopiam, et illorum abun* dantia ad vestram inopiam ; id est, ut populi abun- dantia sit bon» operationis ad illorum sublevan- dam alendi inopiam ; et illorum abundantia spirita- Us adjuvet in plebe inopiam meriti spiritalis, et conferat ei gratiam.
154. Unde exemplum optimum posuit : Qui mul- lojD, nou abundavit: et qui modicum^ non miauit, Bene hortatur ad officium misericordise omnes homi-
bore jam non queunt victum quaerere. Similiter et debilitas corporis, etheec juvandapromptius. Tum si quis ex divitiis cecidit in egestatem : et maxi- me si non vitio suo, sed aut latrociniis, aut pros- criptione, aut calumniis, quaa habebat, amisit.
159. Sed forte dicat aliquis : Csecus uno loco sedet et praeteritur, et juvenis validus frequenter accipit. £t verum est, quia obrepit per importuni- tatem. Non est illud judicii, sed t»dii. Nam et Do- minus ait in Evangelio (Luc. xi, 8) de eo qui jam dauserat ostium suum, si quis ostium ejus proca- cius pulset, quia surgit et dat illi propter impor- tunitatem.
CAPUT XXXI.
nes istud exemplum ; quoniam et qui plurimum ^ Acceptum beneScium largiori manu remetiendum •uri possidet, non abundat; quianihil est quidquid terrso prsecipitur exemplo: nec noa adductus ad
(58)Nequis crederet modum omnem inlargiendo aempHer esse imperfectioni conjunctum, ex eo nimi- ram quod proxime dixerat, laoo modum, quia im- perfectis aabat consilium ; clarius mentem suam exponit, asserens qui sibi partem aliquom patri- monii retinueril, ne oneri sit EccIesisB, eum ne- qnaquam, imperfectum existimandum. Hinc co- gnoscimus ad Ambrosii nostri sententiam Augus- finum severitatis aliquid adjecisse, qui clericos omnino patrimonio suo spoliatss volebat commu* nem vitam simul ageroi ut discere est e compluri-
Patrou XYI«
bus ejusdem operum locis, sed maxime ex lib. de Comm. Vita clericoruni,
(59) Negatio non deest in edit. omnibus et mss« nonnuUis ; ea tamen in lon^e pluribus potioribus- que cod. reperitur. Si per interrogationem senten- tiam nobiscum acceperis, non incongrue.
(60) Cic. lib. i, pag. 357, lin. 6 : c Tertium esX propositum, ut in beneAcentia, » etc. Item lib. ii| pag. 382, iin. 12 : «< In ilio autem altero genero largiendi, *» etc.
75
S. AMBROSII.
98
eamdom rem Salomonis de convivio locus, pos- A tea spiritali sensu exponitur,
460. Pulchrum quoque est propensiorem ejus
haberi rationem, qui tibi aut beneficium aliquod
(61), aut munus contulit, si ipse necessitatem in-
cidit. Quid enim tam contra ofAcium, quam non
reduere quod acceperis ? Nec mensura pari, sed
uperiore reddendum arbitror, et usum pensare
beneficii (62) ; ut et tu subvenias, quantum ejus
sprumnam repellas. Etenim superiorem non esse
in roferendo (63) quam in conferendo beneficio,
hoc est minorem esse, quoniam qui prior contulit,
tempore superior est, humanitate prior.
161. Unde imitanda nobis est in hoc quoque natura terranim, quoe susceptum semen multipli- catiori solet numero reddere quam acceperit. Ideo B tibi scriptum est : Sicut agricultura est homo insi- piens, et tanquam vinea homo egens sensu. Si reli' queris eum^ dcsolabitur {Prov, xxiv, 80, 31). Sicut agricultura ergo etiam sapiens, ut tanquam fene- rata sibi majore mensura semina suscepta resti- tuat. Terra ergo aut spontaneos fructus germinat, aut creditos uberiore cumulo refundit ac reddit. Utrumque debes quodam hscreditario usu parentis, no relinquaris sicut infecundns ager. Esto tamen ut aliquis excusare possit quod non dederit (64), quomodo excusare potest quod non reddiderit? Non dare cuiquam vix licet (65), non reddere vero non licet.
162. Idoo pulchre Salomon ait: Si sederis c^p- nare ad mensam potenlis, sapienter intellige ea quoe ^ apponunlur tibi: et mitte manum tuam sciens quod oportet talia pncparare, Si antem insatiabilis es, 43 noli concupiscero escas ejus; hwc enim obtinent vitam fallacem (6Q) (Prov, xxiii, 1 et seq,). Quas nos imitari cupientes sententias,, scripsimus. Con- ferre gratiam bonum est: at qui referre nescit, du- rissimus. Humauitatis exemplum ipsa terra sug- gerit. Spontaneos fructus ministrat quos non severis, multiplicatum quoque reddit quod acce- perit. Negare tibi pecuniam numeratam non licot, quomodo licet acceptam non referro gratiam? In proverbiis quoque hobes (6«), quod ita plurimum redhibitio ista gratise apud Deum consuevit valere, ut etiam in die ruinee inveniat graliam quando q possunt prseponderare peccata. Et quid aliis utar exemplis, cum Dominus ipse remunorationem ube-
(61) Cic. lib. I 0/y7c.,pag. 357, lin. 20: « Sin au- tem erunt merita, ut non ineunda, sed referenda sit gratia, » etc.
(62) Edit. ac pauci mss., usum pensandum bene- Gciiy ut tanto suhveniaSy quantOj etc.
(63) Quam inconCeronao^ desunt induobusmss. et Hom. edit. ; scd in reliquis exstant, nec sensum ullo modo impcdiunf.
(04) Cic. lib. I 0/>7c., pag. 357, lin. 24 : « Annon imitari agros fertiles qui multo plus afierunt quam acceperunt. »
(65) Ibid., lin. 27 : » Demus necne in nostra po* testate est : non reddere viro bono non licet. »
(66)Omnes6dit.etpaucim8s., vitamfalsam, Alii
riorem sanctorum meritis in Evangalio poUiceatury atque exhortetur ut operemurbonum opus, dicens : Dimittite et dimittetur vobis^ date et dabitur vobis; mensuram bonam (68), commotam, superfluentem dabunt in sinum vestrum (Lue, vi, 38, 38) ?
1G3. Itaque et illud convivium Salomonis non de cibis, sed de operibus est bonis. Quo enim me- lius epulantur animi, quam bonis factis ? Aut quid aliud tam facile potest justorum explere mentes, quam boni operis conscientia? Qui autem jucundior cibus, quam facere voluntatem Dei? Quem cibum sibi solum Dominus abundarememora- vit, sicut scriptum est in Evangelio : Meus cibus est, ut faciam voluntatem Patris mei quiest in coelo (Joan, IV. 34).
164. Hoc cibo delectemur, de quo ait Propheta : Delectare in Domino (Psal, xxxvi, A), Hoc cibo delectantur, qui superiores delectationes mirabili ingenio comprehenderunt, qui possunt scire qualis sit illa mundaet intelligibilis mentis delectatio. Edamus ergo panes sapientise ; et saturemur in verbo Dei ; quia non in solo pane, sed in omni verbo Dei vita est hominis facti ad imaginem Dei. De poculo vero satis expresse dicit sanctus Job : Sicut terra exspectans pluviam^ sicet istisermo^ nes meos (Job, xxxix, 23).
CAPUT XXXII.
Praemisso quid gratim ob memorati convivii fercU" la sif reierendum, varise reddendi beneiicii ra- tiones recensetur ; ubi et de benevolentiwlaode, effectis atque ordine disseritur,
165. Pulchrum est ergo ut divinarum Scriptura- rum humescamus alloquio, et quasi ros sic in nos Dei verba descendant. Cum igitur sederis ad illam mensam potontis, intellige quis sit iste potens : et in paradiso delectationis positus, atque in convivio sapienti£r3 locatus, considera quse apponuntur tibi. Scriptura divina convivium sapientise est : singuli libri singula sunt fercula. 44 Intellige prius quss habeant ferculorum dapes, et tunc mitte manum ; ut ea quse legis vel quao accipis a Domino Deo tuo, operibus exsequaris, et collatam in te gratiam of- ficiis reprsesentes : ut Petrus et Paulus, qui evan- gelizando vicem quamdam largitori muneris red- diderunt, ut possent singuli dicere : Gratia autem Dei sum quod sum, et gratia ojus egena in me non
multo plures, vitam fallacem, LXX, TaOra yip tx}' rai ?wvi; >J^u5ov;. Aq. et Th., Kai ayro^ a^o; ^j^sv- ffiAaToJv. Et continuo post edit. Amerh., quam nos ; alisE), quem nos, etc. ; mss. propc ad unum, quas nosj etc.
(67) Hom edit. sola. In Salomone quoque habes : sed aut Ambrosius locum memoriter citavit, aut non libri tltulum, scd materiam designavit; con- stat enim proverbialibus sententiis Ecclesiasticus. Infra vero eadera edit., illud convivium inprover- biis non de cibis, etc.
(68) Rom. edit. Bola, Mensuram bonam confer'^ tam.
rf
DE OFFICIIS MINlSTROtlUM LlBEtt I.
78
tuit : sed abandaniivs illis omnibus laboravi (/ Cor, XV, 10),
166. AliuB ergo fructum accepti beneAcii, ut au- rum auro, argentum argento rependit ; alius labo- rem, alius, haud scio an etiam locupletius, solum restituit alTectum (69). Quid enim si reddendi nulla facultas suppetit ? In beneficio referendo plus ani- mus quam census operatur : magisque prseponde- rat benevolentia, quam possibilitas referendi mu- neris. Gratia enim in eo ipso quod habetur, refer- tur. Magna igitur benevolentia, qusB etiam si nihil conferat, plus exhibet : et cuni in patrimonio nihil habeat, largitur pluribus ; idque facil sine ullo sui dispendio, et lucro omnium. Et ideo prsestat bene- volentia supra ipsam Iibei*alitatem. Ditior hsec mo- ribus, quam illa muneribus ; pluresenim suntqui indigent beneficio, quam qui abundant.
i67. Est autem benevolentia etiam conjuncta li- beralitati, a qua ipsa liberalitas proflciscitur, cum largitatis afTectum seqoitur largiendi usus : et se- parata atque discreta. Ubi enim deest liberalitas, benevolentia manet, communis qusedam parens omnium , quse amicitiam connectit et copulat : in consiliis fidelis (70j, in prosperis Iseta, in tristibus moesta; ut unusquisquebenevolentis se magis quam sapientis credat consilio : ut David cum esset pru- (lentior, Jonathae tamcn junioris consiliis acquies cebat. ToIIe ex usu hominum benevolentiam (71), tanquam solem e mundo tuleris, ita erit : quia sine ea usus hominum esse non potest ut peregrinanti monstrai^e viam (72), revocare errantem, deferre hospitium (73), non igitur mediocris virtus, de qua sibi plaudebat Job dicens {Job xxxi, 32) : Foris autem non habitabat hospesrjanua mea omni ve^ Dientipatebal), aquam de aqua profluenti darelumen de lumine accenderc. Benevolenlia itaque in his est
^ omnibus, tamquam fons aqu» reficiens sitientem, et tanquam lucem quod etiam in aliis luceat, nec illis desit, qui de suo lumino aliis lumen accende- rint.
168. Est etiam illa benevolentise liberalitas, ut si quod habes debitoris chirographum, seindens res- tituas,nihiladebitore consecutus dtfbiti.Quod exem« plo sui facere nos debere Job sanctus admonet {Ibid.jSbet seq.)» Nam qui habet, non mutuaiujr; qui non habet non liberat syngrapham. Quid igitur etiam si ipse non exigas, avaris hseredibus reser» vas, quam potes eum benevolentise laude sine damno pecunise reprsesentare ?
45 169. Atque ut plenius discutiamus; benevo*
lentia a domesticis (74) primum profecta personiSi
id est a filiis , parentibus, fratribus , per conjuno-
tionum gradus in civitatum pervenit ambitum, et
de paradiso egressa mundum replevit. Denique
cum in viro et femina benevolentem Deus posuifr*
set affectum, dixit : Erunt ambo in nna carne {Gen.
II, 24), et in uno spiritu. Unde Eva serpenti credi-
dit ; quoniam quse benevolcntiam acceperat, esse malevolentiam non opinabatur.
GAPUT XXXIII.
Benevolentiam in Ecclesia maxime^ et earamdem 8ut affinium virtutum hominibus perseverare,
170. Augetur benevolentia coelu Ecclesi» (75), fidei consortio, initiandi societate, percipiendse gra- tioe necessitudine, mysteriorum communione.Haec
^ enim etiamappellationes necessitudinum, reveren- tiam filiorum, auctoritatem et pietatem patrum, ger- manitatem fratrum sibi vindicant. Multum igitur ad cumulandam spectalbenevolentiamnecessitudo gratise.
171. Adjuvant etiam parium studiavirtutum(76).
(69) Cic. Offic. lib. ii, p. 384, lin. 26 ; « Nimirum enim inops ille , si bonus est vir, ctiamsi referre gratiam non potest, habere cerie potest, commode autem, • etc.
(70) Cic. Offic. lib. i, p. 358, lin. 46 : « Consilia, sermones, cohortationes, «etc.
(71) Translata est ho^c sententia ex Cic. lib. de Amicitia^p, 425, lin. 18, ubi habetur : « Solem en- im e munao tollere videtur, qui amicitiam e vita tol- lunt. »
(72) Cic. lib. I, Offic. p. 358, lin. : « Ex quo sunt D illa commuoia : non prohibere aquam proflucn- tem : pati ab igne, » etc.
(73) Post voces, deferre hospitiam, edit. Rom. eontinuo subjungit, aqunm deaauapvofluenti dare^ hmen de lumine accendere. Verum non satis at- tenderunt qui ei praefuerunt, viri doctissimi, vorba istia, Non igitur^ etc, quamdam esse parenthesin quae per causam verborum, deferre hospitium, in- troducta est.
Cti) Cic. 0/7/0. lib. i, pag. 357, Iin.37 : « Optime autem societas hominum, » etc. Item, pag. 358, lin. 16 : « Arctiorvero colligatio societatis propin-
quoriim prima ^ocietas in ipso est conjugio, »
etc. Nec non lin. 40 : « Sed si contentio quse- dam, » etc.
(75) Ibid., pag. 858, lin. 24 : a Maffnum est enim eadem babere , » etc. Videtur autem per vocei
percipiendse gratisB necessitudino potissimumea ai^ gnari necessitudo quse inter ordinantem atque or« dinatum, baptizantem, et baptizatum, nec non inter catechizantem et catechizatum contrahitur, quo etiam referri potest quae inter susceptores atquo susceptos nascitur sacra cognatio. Quarum autem appeliationum Ecclesise societasori^oest, primam dicit reverentiam filioram, qua videlicet non solum Christiani laici, sed et clerici quoque episcopos patris nomine salutabant, ut infra.cap. 41, beatum bixtum ter compellat ea nomine sanctus Lauren* tius. Sccundum vero statuit auctoritatem et pieta* tem patrunif qua nempe ibidem Sixtus vicissim ap- pellat Laurentium, et Ambrosius cum passim hoc m opere clericos suos, tum alibi pluribus locis sa- cras virgines atqueviduasfiliasnominat, quod qui- dem non minus pietatis csse quam auctoritatis ip« semet satis indicavit cap, 7, ubi ait : « Nequeenim minus vos diligo, quos in Evangelio genui, quam si in conjugio suscepisscm, » etc. Tertio demum loco germaiiitatem fratrum collocat, quo vocabulo primos Christianos nominari consuevisse ex bene raultis inteliigiturActuum apostolorum, canonica- rumque epistolarum locis.
(76) Cic. Offic. lib. i, p. 358, lin. 25 : « Sed omni- um societatum nulla praestantior est, » etc. Item lin» 80 : Nibilaalm esi amabilina^ etc.
79
S AMBROSU.
80
B
Siquidem benevolentia etiam morum facit simili- A iudinem. Denique Jonathas filius regis imitabatur sancti David mansuetudinem , propter quod dilige- bat eum (I Reg. xix, 2 el seq.)» Unde et illud : Cum sanclo sanctus eris (Psal. xvii, 29), non solum ad conversationem videtur, sed etiam ad benevolen- tiam derivandum videtur. Nam utique et fllii Noe simul habitabant, et non erat in his morum concor- dia (Gen. ix, 22 et seq.). Habitabant etiam in domo patria Esau et Jacob, sed discrepabant (Gen. xxv, 27). Non enim erat benevolentia inter eos quae si- bi prseferret alterum : sed magis contentio , qu88 praeriperet benedictionom (Gen. xxvii, 14 et seq.). Nam cum alter prsedurus, alter raansuetus esset, intcr dispares mores, et studia compugnantia, be- nevolentia esso non poterat. Adde quia sanctus Ja- cob paternas de generem domus virtuti prseferre nonpoterat.
172. Nihil autem tam consociabile (77), quam cum oequitate justitia : qu8B velut compar et socia
46 benevolentifiyfacit ut eos quos pares nobis
credimus , diligamus. Habet autem in se benevo-
lentia, etiamfortitudinem; namcumamicitia exbe-
nevolentise fonte procedat , non dubitat pro amico
gravia vitse sustinere pericula : Fd si mala mihi,
inquit, evcnerint per illum^ sustineo (Eccli.xxii,
81).
CAPUT XXXIV.
Alia nonnulla benevolentiee commoda memorarAur,
173. Benevolentiaetiamgladium iracundise extor- G
quere consuevit. Benevolentia facit ut amici vul-
nera utilia quam voluntaria inimici bscula sint
(Prov. xxvii, 6). Benevolentia facit, ut unus ftat ex
pluribus (78) ; quoniam si plures amici sint, unus
fiunt, in quibus unus spiritus et una sententia est. Simul advertimus etiam correptiones in amicitia
(79) gratas esse, quse aculeos habent, dolorem non habent. Compungimur enim censoriis sermonibus, sed benevolentise delectamur sedulitate.
174 Ad summani, non omnibus eadem semper offtcia debentur (80), nec personarum semperi sed plerumque causarum et temporum prselationee sunt, ut vicinum quis interdum magis quam fratrem ad- juverit. Quoniam et Salomon dicit : Melior vicinus in proximOj quam frater longe babitans (Ibid. 10). Etideo plerumque amici se benevolentisB quisque committit, quam fratris necessitudini. Tantum valet benevolentia, ut plerumque pignora vincat naturse.
CAPUT XXXV.
De fortitudine, quwdividitur in bellicam atque do^ mesticam iprimam sinejustitia etprudentia vir^ tutem non esse : altoram maxime in toleraniia esse positam.
175. Satis copiose justitise loco honesti naturam et vim tractavimus. Nunc de forlitudine tractemus (81), quee velut excelsior cseteris, dividitur in res belhcas et domesticas. Sed bellicarum rerum stu- diuma nostro offtcio jamalienum 47 videtur, quia animimagis quam corporis officio intendimus : neo ad arma jam spectat usus noster, sed ad pacis nego- tia. Majores autem nostri, ut Jesus Nave, Hiero- baal, Samson, David, summam rebus quoque belli- cis retulere gloriam.
176. Est itaque fortitudo velut excelsior cseteris,
sed nunquam incomitata virtus ; non enim seipsam
committit sibi : alioquin fortitudo sine justitia ini-
quitatis maleiia est (82). Quo enim validior est, eo
promptior ut inferiorem:opprimat;cuminip8i8 re- bus bellicis Justa bella an injusta sint, spectandum putetur.
177. Nunquam David nisi lacessitus bellum in-
(77) (iic. OfRc. lib. i, p. 358 : « Et quanquam om- nls virtus nos ad se aliicit, facitque ut eos diliga- mus, » etc.
(78) Ibid., lin. 32 : « Efficiturque id quod Pytha- goras, » etc.
n9)lbid., lin. 46 : « Intcrdum etiam objurgatio- nes in amicis, » etc.
(80) Ibid., lin. 43 : « Sed his omnibus officiis tri- buendis. i* etc.
(81) Ibid,. pag. 359, lin. 11 : « Intelligendum est autem, cum proposita, » etc. Quod Ambrosius ar- morum troctationcm clericis illicitam esse patefa- ciens, porticulamya/n somel et iterum hic odhibeat, manifestum est hoc modo eos distingui vel ab an- tiqui fqederis sacerdotibus oc Levitis quibus arma ferrenofas nonerat, vel potius alaicis Christianis, quos quidem Evangelica lex nonprohiheta militia. Scimus tamen Erasmum traduci a Sixto Sen. lib. VI Biblioth,.. annot. 156, nec non ob oliis nonnulis, quasi in suis Annot. in cap. ii, nioxime vero in xxii Evang. secundum Lucam voluerit y/c/7u7n nonesse Christianis bclhun (jvrere; adversaeque opinioni notam inusserit inipietatis. Vcrum ispsemet ita men- tem explicat suam, ut sola Chrislianorum inChris- tianos bella penitus damnet, Christianorum autem contra Barbaros eatenus dicat se approbare cum Ambrosio, ut simul admoneat heec ipsa puritatis evanffelicae non esse. Altamen hoc non ita habere vel hinc intelligas quod bi Cesares quos ob gestii
bella laudatos ab Ambroisio Erasmus nairat, non omnes semper pugnavere contra Barbaros. Etenim qui inter illos principes ordinem ducit Theodosius, bello Maximum atque Eugenium tyrannos, Ghris- tianos tamen, est persecutus. Et certe infra lib. ui, cap. 3, bellum a se non improbari S. Doctor palam indicat, ubi ait : « Cum gloriosum unicuique duca- tur, si periculis propriis quaerat universorum tran- quillitatein, » etc. Quod igitur sanctus Marlinus ubi primum Christianus factus est, militiam, Sulpitio Scvero teste, abdicare cogitans, « Christi. inquit, D ego sum, pugnare non mihi licet ; > hoc ad singu- larem Spiritus sancti impulsum, quoillead perfec- tius vocabatur pugnandi genus, referri debet. Hinc est quod imperatoies, qui suis edictis milites sj^iri- tali hac militia interdixere, a sanctis Patribus libe- rius objurgati sunt. Alias aute meis qui Christo no- mcn dedissent , liherum semper fuisse armorum usum vel hoc evincit, quod primis temporibus re- ferti erant militibus christianis exercitus etiam eth- nicorum imperatorum. Vide TertuIIianum de Co^ rona militis, cop. 17 ; Aug. de Lib. Arbit., cap. 5; serin. 303, de S. Laurentio ; de Civ. Dei lib. i, cap. 21, et alibi pluribus locis, et preeteros S. Thomam 2-2 Q. 40.
(22) Cic. Of&c. lib. i, pag. 359, lin 22 : Sed ea ani- mi elatio quae cernitur in periculis et laboribus, si justitia vacat, » etc.
81
DE OFFICIIS MINISTRORUM LIBER I.
83
tulit. Itaque prudentiam foiHitudinis coraitem ha- A potentis^ et pupillum cui adjutor non crat, adjuvi.
buit in prselio. Nam et adversus Goliam immani mole eorporis virum singulari certamine dimicatu- rus, arma quibus oneraretur, respuit (/ Beff, xvii, 40) ; virtus enim suis laccrtis magis quam alienis inlegumentis nititur. Deinde eminus, quo gravius ferient, ictu lapidis hostem interemit. Postea nun- quam nisi consulto Domino (// Reff, v, 19 et seq)., bellum adorsus. Ideo in omntbus victor praeliis, usque ad summam senectutem manu promptus» bello ndversum Tiianns susccpto, ferocibus bella- tor miscebatur agminibus {II Reff, xxi, 15 et seq,)j glorise cupidus, incuriosus saluiis. 178. Sed non haec sola praeclara fortitudo est \
Benedictio perituri inme veniatiJob xxix, 12, 13). Nonne hic foriissimus, qui tam fortiter pertulit impetus diaboli, et vicit eum virtuie mentis suse? Neque vero de ejus dubitandum fortitudine, cui dicit Dominus : AccinffO sicut vir lumbos tuos, suS' cipe altitudinem et virtutem : omnem autem inju" riosum humiliato (Job xl, 2). Apostolus quoque j*it . Habetis fortissimam consolationcm (Hebr, vi, 18). Est ergo fortis qui se in dolore aliquo conso- laiur.
180. Et re vora jure eafortitudo vocatur, quando unusquisque se ipsum vincit (87), iram continet, nullis illecebris emollitur atque inflectitur, non ad-
scd etiam illorum gloriosam fortitudinem accipi- ^ vcrsisperturbatur, non extollitur secundis,etquasi
mu8, qui per fidem magnitudine animi obstruxerunt leonumoray exstinxerunl virtutem iffnis, effufferunt aciem ffladii (83), convaluerunt de infirmitatefortes (Hebr. XI, 33, 34) : qui non comitatu et legionibus saccincti communem cum multis victoriam, sed nuda virtuteanimi singularem deperfidis retulerunt triumphum. Quam insuperabilis Daniel, qui circa latera sua rugientes (SA) non expavit leones ! Fre- mebant bestis, et ille epulabatur (Dan, xiv, 38).
CAPUT XXXVI.
vento quodam, variarum rerum circumfertur muta- tiono. Quid autem excelsius et magnificentius, quam exercere mentem, afficere carnem el in ser- vitudinem redigere ; ui obediat imperio, consiliis obtemperet, ut in adeundislaboribus impigreexse- quatur propositum animi ac voluniatem?
181. Hsec igitur prima vis fortitudinis, quoniam in duobus gencribus fortitudo spectatur (88) ahimi. Primo, ut externa corporis pro minimis habeat, et quasi superilua dcspicienda magis quam expet^nda ducat. Secundo, uteaquse summa sunt, omnes quaa res in quibus honestas et illud npeKov cernitur (8^, prseclara animi intentione usque ad aiTectum per- sequatur. Quid enim tam praeclarum, quam ut ita
Fortiiadinis ofGcium aliud nsse, ut injuriam a de-
biliori depelhmus : aliud ut non rectos animi mo-
ttts coerceamus : aliud demum tum ut aspernemur
bumilia, tam ui honesta infraoto animo prosequa^
mur. Qaae ab universis quidem Christianis, sed ^ animum informes tuum, ut neque diviiias, neque
potissjmum ab ecclesiasticis viris praistanda de- ^ voluptates, neque honores in maximis constituas,
neque in his studium omne conteras? Quod cum ita affectus animo fueris, necesse est illud hones- tum ac decorum prseponendum puies, illique men* tem ita intendas tuam, ut quidquid acciderit quo frangi animi solent (90), aut patrimonii amiflsio, aut honoris imminutio , aut obtrectatio infide- lium, quasi superior non sentias. Deiilde ut te salu- tis ipsius peiicula pro justitia suscepia non mo- veant.
182. Haec vera fortitudo est, quam habet Christ; athleta, qui, nisi legitimo ceriamine (91), non co- ronatur. An mediocre tibi videtur prseceptum forti- tudinis : Tribulaiio patientiam operatur, patien^
mooBtraniar.
178*. Non igitur in viribus corporis et lacertis tantummodo fortitudinis gloria est (85), sed magis in virtute animi (%6) : neque in inferenda (23, q, 2, c. Noa in inferenda), sed in depellenda injuria lex virtutis cfst. Qai enim non repellit a socio injuriam, sipotest, tam est in vitio, quam ille qui facit. Unde (Exod. II, 11 e^ seq,) sanctus Moyses hinc prius orsus est tentamenta bellicse fortitudinis. Nam cum vidissel HebraBum ab ^Egyptio injuriam accipien- tem,defendit; ita ut i^gyptium sterneret, atque in areite abaconderet. Salomon quoque ait : Eripe eum qui daciiar ad morlem (Prov, xxiv, 10).
48 1*79. Unde igitur hoc vel Tullius, vel etiam f) tia probationem , probaiio. aulem spem (II Cor. PanetiiiSy aut ipse Aristoteles transtulerint; aper- vii , 5) ? Vide quot certamina, et una corona. tom est satis. Quanquam etiam his duobus anti- Quod prseceptum noii dat, nisi qui est conforta- qfdoT ^xerii ioh : Salvum feci pauperem de manu tus in Christo Jesu, cujus caro requiem non
(83) Ita Gill. et Rom. edit. cum parte mss.; ant. vero cam alia, elfuffarunt aciem ffladii, Sed in Gneco textu habetur, l^y, (jTOf*«T« i/Mxo^ifMi^ etfageraai, elc, cui consentiunt variae translatio- nes. At infra ubi omnes edit. ac. mss. aliquot, le- ffionibus succiucii; legunt alii mss. , leffionibus sahleeii, quidam, leffionibus subjectis, etc.
f84) Plures mss., circa latera sua rudentes.
(85) Cic. OfGc. lib. i, pag. 361, lin. 38 : « Omnino aatem illod honestum, quod ex animo excelso, » etc.
(86) Ibid., pag. 353, lin. i? : « Sed injustitise duo genera sunt, « etc.
(87) Ibid., pag. 360, lin. 13 : « Non est autem consentaneum, qui meiu non frangitur, eum frangi cupidiiaie, » etc.
(88) Mss. aliquot, fortitudo dectatur; quidam, flcctitur animi. Cic. Offic, lib. i, pag. 359, lig. 49 : « Omnino fortis animus et magnus duabus rebus maxime cerniiur, » etc.
(89) In mss. dictio jzpino^j^ varins peperit inep- tias ; in quibusdamenim legiiur, honesium cevnitur; in aliis, proponi cernitur ; in nonnullis, prseponde-' rare; in aliquibus, /^r^epo^eus cernitur,
(90) Mss. ali(|uot, frangi homines solent,
(91) Nonnulhms., uisk qai kffitime ooriaverit.
83
S. AMBROSII
84
habebat. Afflictio undique : foris pugnse, intus ti- A mores. Et quamvis in penculis, in laboribus pluri- mis, in carceribus, in mortibus positus; anlmo tamen non frangebatur, sed prseliabatur , adeo ut potentior suis fieret inflrmitatibus.
183. Itaque considera quemadmodum eos qui ad officia EcclesisB accedunt, despicientiam rerum hu- manarum habere debere doceat. Si ergo 49 mor^ tui estis cum Christo ab elementis hi^jus mundi, quid adbuc velut viventes de hoc mundo decernitis ? Ne tetigeritis^ ne attaminaverilis, ne gimtaveriti s qusB sunt omnia ad corruptelam ipso (93) usu {Co- loss. II, 20 et seq,). Et infra : Si ergo consurrexistis cum Christo, quse sursum sunt quwrito, non quiV super terram (Coloss. ui, 1). Et iterum : MorliCicate ergo membra vestra^ quse sunt super terram {Ihid. 5). Et hsBC quidem adhuc omnibus fldelibus : tibi autem, fili, contemptum divitiarum, profanarum quoque et anilium fabularum suadet declinationem, nihil permittens nisi quod te exerceat ad pieiatem ; quia corporalis exercitatio nulli rei usui est : pietas autem ad omnia uiilis.
184. Exerceat ergo te pietas ad justitiam, conti- Dentiam, mansuetudinem ; ut fugias juvenilia opera, conftrmatus et radicatus in gratia bonum fidei sub- 6t8 certamen : non te implices negotiis seeculari- buBy quoniam Deo militas. Etenim si is qui impe-
B
ratori militat, a susceptionibus lilium) actu nego- tiorum forensium, venditione mercium prohibetur humanis legibus (93) ; quanto magis qui fidei exer- cet militiam, ab omni usu negotiationis abstinere debet, agelluli sui contentus fructibus, si habet : si non habet, stipendiorum (94) suorum fructu ! Si- quidem bonus testis est qui dicit : Juvenis fui^ et senuif et non vidijuslum dereliclumy nec semen ejus quwrens panem {Psal. xxxvi,25). Ea estenimtran- quillitas animi et temperantia, quae neque studio queerendi afficitur, neque egestatis metu angitur.
GAPUT XXXVII.
Servandam ut in prosperis, ita et in adversis men- tis, mqualitatem : mala tamen interdum declinanda,
185. Ea est etiam quoe dicitur vacuitas (95)animi ab angoribus; ut neque in doloribus molliores simus, neque in prosperis elatiores. Quod si hi qui ad capessendam rempublicam adhortantur aliquos, haec praecepta dant (96), quanto magis nos qui ad officium Ecclesise vocamur, talia debemus agere quse placeant Deo ; ut 50 prsetendat in nobis virtus Ghristi, et ita simus nostro probati imperatori, ut membra nostra arma justitiae sint, arma non car- nalia in quibus peccalum regnet, sed arma fortia Deo quibus peccatum destruatur : moriatur caro nostra, ut in ea omnis culpa moriatur ; et quasi ex
(92) Quidam mss., ad eorruptelam ipsorum^ et infra, Ali^ inquit^ Timothee, contemptum divitia- rum... suadeOf etc.
(93) Tria olim prohibita militibus fuisse ostendit Ambrosius, nimirum alienarum causarum defensio- nem aut procurationem, negotiorum etiam proprio- rum, nedum alienorum, in foro prosecutionem, distractionem rerum venalium. Et de mercatura quidem, quam per leges vetitam fuisse militibus Uhrvsostomus quoque in Epist. I ad Timotheum proait, plana sunt auctoris nostri verba : duas vero priores partes non alio, quam quo eas inter- pretamur, sensu exulicaudas esse ex iis legibus, qu8B plures in eamaem materiam supersunt, intei- tigere est. Etenim quas ille litium susceptionesyo- cat, quis non videat hoc ipsum esse ciuod lege 6 de Gognitor. et Procur. Olybrio et Probino coss.ab Arcadio atque Honorio sancita exprimitur in illa verba : « Nemo militantium fiat susceptor defen- sorve causarum, nec ad cognitionem alieni jurgii suffragator, etc. Quam vero conveniunt hae voces, actu negotiorum torensium cum lege 8 de Gommeatu, iisdem coss. atque ab iisdem princibus data, ubi legimus : « Hi qui vacalionem temporariam... im- petrarint, nihil sibi necessitatis usurpent, nullorum actibus misceantur, » etc. : item cum seiq. 15 et n de Re militari : quarum in priore quae Arcadium IV, Honorium iii coss. praefert, sic habetur : « Si
?ruis posthac militem in privato negotio repertus uerit retinere, » etc. ; in posteriore aulem qu» Honor. iv et Eutych. coss., ita scriptum est : « Si quis miles... repertus fuerit vel sibi vacans, vel alieno negotio intentus, nobis illico nuntietur, » etc. Quibus sane militem perinde a domesticis at- que exteris arcori negotiis manifestum est. Neque tamen crediderimus Ambrosium respexisse ad eas leges, utpote multo posteriores hocce tractalu : sed ipsas in aliarum similium quae postea interci- derint, confirmationem scriptas arbitramur. Qusd etiam coUigere lioet ex Vegetio lib. ii, cap. 19. G«*
terum Ambrosius ipsos forenses actus satis pros- cribit his verbis, ab omni usu negotiationis ; cum
C ea respondeant superioribus illis, non te implices negotiis swcularibus, quibus contentiosa quoque fori negotia planumest contineri. Dealiisvero ne- gotiationis ^eneribus ejusdem verba non tam rigide atque ad apices exponenda sunt. Gonstat siquidem non modo presbyteris et diaconis bonorum Eccle- sise solitam committiadministrationem; sedetsan- ctum Felicem omnibus pro Ghristo facultatibus exutum tria, ut scribit Paulinus, agri jugera con- duxisse, unde suae nec non aliorum seipso paupe- riorum vit» consuleret : prseterea can. 3 synodi iv il^rthag. prsBcipitur ut cterici victum vestitumque sibi comparent, vel artificioli vel affricuIturaB bene- ficio. Qua) omnia perfici sine quadam negotiatione poterant. Videsis hac de re Sozom. lib. iii, cap. 17, edit. Vales. ; Decr. dist. 88 et 89 ; Godefridum ad legem 6 imperaiorum Arcadii et Honorii supra indi- catam ; Spencseum lib. ii Digress. cap. 15; Ren. a
l^ Valle in Hipparcho sive Ilb. de Relig, negot.^
*^ Thaumassinum atque alios.
(9i) Stipendium ad significandam pensionem viris ecclesiasticis ad victum atque vestitum prseberi so- liiam e castris translatum; quando nonsolum Am- brosium hic, Augustinum, serm. 19 de verbis Domini Hincmarum de archid. et presbyt. eo usos reperias : verum etiam conc. (^«arth. iv, can. 18; Agalh. can. 36; Aquisgr. can. 119, et alia non pauca.
(95) Gic. Offic. lib. i, pag. 360, lin. 20 : « Vacan- dum autem est omni animi perturbatione, » etc. Item pag. 363, lin. 17 : « Atque eliam in rebus prosperis et ad voluntatem nostram fluentibus, » elc.
(96) Gic. Offic. lib. i, pag. 360, lin. 45 : « Capes- sentibus autem rempublicam nihilominus quam philosophis, » etc. Item, pag. 362, lin. 34 : « Om- uino qui reip. profuluri sunt, » etc.
85
DE OFFICIIS MINISTRORUM LIBER I
86
mortais viventes , novis resurgamus operibus ac moribus !
186. Haec sunt plena honesti et decori officii sti- pendia fortitudinis. Sed quia in omnibus quse agi- mus, non solum quid honestum, sed etiam quid possibile sit quserimus (9'7), ne forte aggrediamur aliquid quod non possimus exsequi (98). Unde nos tempore persecutionis de civitate in civitatem con- cedere, imo, ut verbo ipso utar, fugere {Mattb, x, 23) vult Dominus ; ne temere aliquis dum martyrii desiderat gloriam, oiTerat se periculis, quee fortas- se caro infitmior, aut remiss.ior animus ferre ac tolerare non queat.
GAPUT XXXVIII.
Adversns futura incommoda mentem exercitatione roborandam, nec non confirwandam preevidentia: et quw hic incurrant difficuUates ?
187. Necrursuspropterignaviam cederequis ac deserere fldem debet metu periculi (99). Qua gratia prseparandus est animus, exercenda mens , stabi- lienda ad constantiam , ut nullis perturbari animus possit teiToribus, nullis frangi molestiis, nullis sup- pliciis cedere.Quse difftcilequidem sustinentur : sed quia omnia supplicia graviorum suppliciorum vin- cimtur formidine , ideo si consilio firmes animum tuum, nec a ratione discedenduni putes , et propo- nas divini judicii metum , perpetui supplicii tor- menta, potes animi subiro tolerantiam.
188. Hoc igitur diligentise est, ut quis ita se com- paret : 111 ud ingenii, si quis potest vigore mentis pnevidere qusefiitura sunt, et tanquam ante oculos locare qoid possit accidere , et quid agere debeat , si ita acciderit, detinire; interdum 51 duo et tria simul volvere animo , quee conjiciat aut singula aat coDJuncta accidere posse et aut singulis aut conjunctis disponere Hctus quos intelligat profu- taros.
189. Fortis ergo est viri non dissimulare cum aliquid immineat , sed praetendere , et tanquam explorare de specula quadam mentis, et obviare cogitatione provida rebus futuris , ne forte dicat postea : Ideo ista incidi, quia non arbitrabar posse evenire(i-2). Denique nisi explorentur adversa, cito occaiMint. Ut in b^llo improvisus hostis vix susti-
(97) Hic Rom. edit. jugulaverat voculam quia, et pro qwerimuSf posuerat qweramus : quod vidclicet sensum quodammodosuspensum efficiat antiqua le- ctio : vemm eamdem cum alise edit. ac mss. omnes exhibeant, nobis visa est in integrum restituenda. (hiare periodum ita interpreteris, ut ejusparsultima sii,aeiorteaggrediamur,eic,f quae verbatantumdem valent, aesi scriberetur, caveamus ad aggrediamur, etc.
(98) Gic. Offic, lib. i, pag. 361, lin. 3 : < Ad rem gerendam autem qui accedit , caveat ne id modo consideret, » etc.
(99) Ibid., lin. 4 : « In quo ipso considerandum est, • etc. Ibid., lin. 6 : « In omnibus autem ne- gotiis, • etc. Item lin. 41 : « Fortis vero animi et constantis est non perturbari, » etc.
(1-2) Ibid., pag. 362. lin. 1 : < Nec committoro ut aliqumido aicendiim sit : Non putaram. »
A netur, et si imparatos inveniat, facile opprimit : ita animum mala inexplorata plus frangunt.
190 In his igitur (3) duobus illa est animi excel- lontia, ut primum animus tuus bonis exercitus co- gitalionibus, mundo corde quod verum et hone- stum est videat : Beati enim mundo corde, quia ipsi etiam Deum videbunt {Matth, v, 8) : atque id quod honestum est solum bonum judicet : deinde nullis perturbetur occupationibus (4), nullis cupidi- tatibus fluctuet.
191. Neque vero id facile quisquam facit. Quid euim tam diffieile quam dispicere tanquam ex arce aliqua sapientise opos, aliaque omnia quoe plerisque videntur magna et praecelsa? Deinde ut judicium tuum stabili ratione confirmes, et quse judicaveris
^ levia, tanquam nihil profutura contemnas? Deinde
ut si quid accidcrit adversi, idque grave et acorbum
putetur, ita feras, ut nihil prjjeter naturam accidisse
putes, cum legeris : Nudus sum natus, nudus exibo
(5). Qu£B Duminus dodit^ Dominus abstulit {Job i,
21); utique et filios amiserat et facultales. Serves-
que in omnibus personam sapienlis et justi , sicut
ille servavit qui ait : Sicut Domino placuit^ ila fac-
tum est : sit nomen Domini bonedictum {Ibid.), Et
infra : Sicut una insipientium muUerum locuta es*
Si boaa suscepimus de manu Doniini, quse mala
sunt non sustinebimus {Job ii, 10) ?
CAPUT XXXIX.
Fortitudinem adversus omnia vitiadimicare dobe' re, priccipue adversus avaritiam : quod in sancto C Job docetur factum,
192. Non est igitur mediocris nec discreta a cae- teris animi fortitudo, quse bellum cum virtutibus genit : sed quae sola defendat ornamenta virtutum omnium , et judicia custodiat; et quse inexpiabili praelio (6) adversus omnia vitia decernat , invicta ad labores , fortis ad pericula , rigidior adversus voluptates, dura adversus illecebras, quibus aurem deferre nesciat, nec (ut dicitur) ave dicat; pecuniam negligat , avantiam fugiat tanquam labem quandam (7), quae 52 virtutem effeminet. Nihil enim tam contrarium forlitudini, quam lucro vinci. Frequen- ter pulsis hostibus, et inclinata in fugam adversa riorum acie (8), dum exuviis caesorum capitur
TN (3) In edit. Bed. numerum 189 soqunntur nume- ^ ri 200, 201, etc, evidenti mendo. Edd.
(4) Tres mss., pvrturbatur cogitationibus,
(5) Cod. Fisc. , Nudua egressns sum de utero matris mew.
(6; Benign. et alii nonnulli, inexplebili prselio : Fisc, insuperabili,
{!) Cic Offic. lib. I, pag. 360 lin. 15 : « Quam-