This is a reproduction of a library book that was digitized by Google as part of an ongoing effort to preserve the information in books and make it universally accessible.
Google books
https://books.google.com
This is a reproduction of a library book that was digitized by Google as part of an ongoing effort to preserve the information in books and make it universally accessible.
Google books
https://books.google.com
Digitized by Google
Digitized by Google
ES M. x Te Nd E v. D " LESEN P. d P -. Du * Min A hung " e "LL - 5 Oven TA
^*
Y í 1 t. - 4 4 " » "P b. 4 j "S -- ' Pa x Sus . ne ' " : Mos -7 " sao I s T0 "n EN "m à ' EDT E T Sd FEES z
5
[ed
SCRIPTORES RERUM * €
GERMANICARUM
IN USUM SCHOLARUM
EX MONUMENTIS GERMANIAE HISTORICIS RECUDI FECIT
GEORGIUS HEINRICUS PERTZ
SERENISSIMAE FAMILIAE WELFICAE AB HISTORIA SCBIBENDA,.
( 6, / :d
".NITHARDU. S
HANNOVERAE, IMPENSIS BIBLIOPOLII HAHNIANI L] 1839.
NITHARDI HISTORIARUM LIBRI III.
IN USUM SCHOLARUM
EX MONUMENTIS GERMANIAE HISTORICIS RECUDI FECIT
GEORGIUS HEINRICUS PERTZ
SERENISSIMAE FAMILIAE WELFICAE AB HISTORIA SCRIBENDA.
HANNOVERAE IMPENSIS; BIBLIOPOLII HAHNIANI 1839.
ETDORNIERPIDR MIR Robe rus
ajbtsesacue v Een
f. PAESE: m a A t 5 * D
* oir DL EMEN n
a d
| : Y j " o r E Ed n | E x ^ 2 À , * P . : :
EUDIPEET
E gregii viri Angilberti egregius filius, INithar- dus* sub finern saeculi octavi prognatus, in bellis |. post obitum Hludówici I. inter filios eius exor-
tis, Karolo regi animo, consilio, brachiogue for- titer adfuit, omnesque bellorum vicissitudines cum eo partitus est?. Initio dissensionis legationem ad Hlotharium suscepit?, in bello Fontanetico 4dal- hardo duce pro Karolo pugnavit *, et dquisgrani inter XII viros fuit5, quibus Karolus vices suas in divisione imperii commiserat. | Medias inter turbas Karolo iubente, anno 8419 Aistoriam rerum quarum ipse pars aliqua fuerat?, scribendarn suce- pit, et sub armis vere anni 843 absolvit?. Tunc enim aut taedio rei publicae vel aulae correptus, aut vita defunctus, operi finern imposuit. Narrat Hariulfus, chronici Centulensis saeculo XII. auctor?, JVithardurn comitem et abbatern monasterio a patre suo restaurato per parvum tempus praefuisse, et eaeculo .XI. in sarcofago in guo "ngilbertus antea sepultus fuerat ,lectcam ligneam coriatam domni
1) Nithardi historiae lib. IV. cap. 5. 2) praefatio. 3) hist. II. 2. 4) ibid. lI. 10. 5) ibid. IV. 1. 6) praefat. lib. I. 7) praefat. lib. 1I. 8) ibid. IV. 7. 9) in D'Achery Spici- legio.
^
VI PRAEFATIO.
Nithardi . . . . . corpus continentem sale perfusum, in cuius capite videbatur illa percussura, qua eventu praeli fuit occisus a Gervino abbate esse inven- tam. (uod quidem fidem facere posset, eum iam anno 843 occisum, guum librum suum ne ad pactum quidem F'irdunense perduxerit. Qualecumque tarnen sit, opus magni certe fa-
ciendum est. ductor enim si non omnibus, ma-
iori tamen parti rerum a se narratarum interfuit, et nonnisi libro primo in iis quae ante obitum imperatoris contigerant, auctorem vitae Hludowi- ei anonymum secutus esse videtur , insertis non- nullis (e. g. de portione regni Karolo tributa) quae apud 4nonymum incassum quaesiveris. | Librum inter turbas bellicas conscriptum non omnibus nu- zneris absolvi potuisse, nonnunquam obscuritate sententiarum , nonnunquam et vitiis grammaticis laborare, nemo certe est qui miretur. (Qua de re aequum iudicium ferre vix possumus, uno tantum eius codice superstite, unde et apographum olim iS. P'ictoris, iam bibliothecae regiae Parisiensis, saeculo XF' aut XVI exaratum, et editiones omnes fluxerunt. Nam quum primus Petrus Pithoeus co- dicern apud S. Maglorium Parisiensern adservatum inter Scriptores coaetaneos XII. typis excudi cu- rasset , Chesnius ope codicis eiusdem, sed et con-
--
45*-.
PRAEFATIO. vn
iecturis haud raro vanis receptis, SS. Tomo II. editionem alteram instituit, quae et in Kulpisii iSS.. Germ. et in Bougueto Tomis FI. et FII. est repetita." Ultimus inter Gallos editor aliquot apo- graphi S. Victoris lectiones, et annotationes ex scriptoribus coaetaneis desumptas, operi subiecit. Formulas foederis et iuramenti libro IF. obvias
praeter alios viros editioni primae innixos, Mar- | guardus F'reher codicem unicum secutus libro sin- gulari exhibuit et interpretatus est. Sed et eum nonnunguam fefellisse, ectypon a V. Cl. Roguefort in glossario linguae Rornanicae publici iuris factum atque a nobis repetitum, et collatio codicis nobis- cum comrnunicata, evidentissime ostendunt. iSzgui- dem codex saeculo XU Il. bibliothecae Palatinae Vaticanae sub numero 1964 inlatus bello ultimo Parisios rediit, ibique a Cl. Roguefort evolutus, et ab alio viro docto, cuius nomen ignoro, rei tamen diplomaticae peritissimo, curn editione Bouguetiana diligentissime collatus est. Mox Italiae redditus, Romae latet, nec, vel maxima cura nostra ad- hibita, iterum emersit. Sed quo plurimum gra- tulandum nobis censemus, collationem istam in gua nihil desiderari posse videtur, flagitantibus nobis summa cum benivolentia transmisit V. CI. Guérard , bibliothecae regiae Parisiensi adscriptus,
MU PRAEFATIO.
guem futurum gloriae suae:diplornaticae vindicem Gallia iam iamque sperat et expectat. Cuius arni- ca manu quum supellectilem necessariam nactus essem, nihil obstitit, guin: textum ad normam codicis unici restituerern, a quo rarissime tantum et nonnisi quum sensus id apertissime flagitaret, recedendurn esse constitui. IVam codicem unicum, guamvis ex specimine scripturae saeculo nono de- cimove tribuamus, non pro autographo haberi posse, ex vitiis eius apertis facile prodit. Ubi- cumque vero ab eo recesseram, lectionem eius quam fidelissime annotavi.
IVithardi farna rnedio aevo non pro rnerito eius patuit. Praeter locos in vita SS. Liofwini et in Ruodolfo Fuldensi infra recitando, paucas lineas inde desurtas apud Hariulfum chronographum Centulensern legimus, quae cum textu nostro, qua- lem ex codice unico sistimus, concordant.
In cormnputatione temporis JNithardus , rnorem aevi sui secutus, annum inde a Nativitate Dorni- ni inchoavit.
1) cf. lib, IV, 7.
C, ut optime, mi Dornine, nostis, iam pene annis duobus illatam a fratre vestro persecutio- nem! vos vestrique haudquaquam meriti pateremi- ni, antequam Cadhellonicam? introissemus civita- tern praecepistis, ut res vestris temporibus gestas stili officio memoriae traderem. Opportuna quidem placidague res, fateor, fuerat praecepta, si otium £anti negotii, ut digne exseqgueretur, fuisset con- cessum; nunc autem, si quid minus vel incultius guam oportuerit pro rerum magnitudine, huic operi inveneritis insertum, tanto facilior venia a vobis vestrisque nihi debetur, guanto me nostis eodem turbine quo et vos, dum hoc opus peregerim, esse agitatum. | Praeterire autem ea quae temporibus pii patris vestri gesta sunt, disposueram; sed fa- cilius cuilibet legenti altercationum vestrarum ve- ritas patebit, si quaedam quae suo in tempore contigisse novimus, summotenus praelibavero.: 4vi quogue insuper vestri venerandam rmemoriam per omnia obmittere, ratum minime videtur; ac per hoc textus hinc sumat exordium. |
1l. Karolus bonae memoriae et merito Magnus Imperator ab universis nationibus vocatus, hora videlicet plus minus diei tertia 1n senectute bona decedens, omnem Europam omni bonitate reple- tam reliquid; vir quippe omni sapientia et omni virtute humanum genus suo in tempore adeo prae- cellens, ut omnibus orbem inhabitantibus terribi- lis, amabilis, pariterque et admirabilis videretur; ac per hoc omne imperium omnibus modis, ut cunctis manifeste claruit, honestum et utile effecit.
1) scilicet expeditionibus annorum 840 et 841. 2) Chalons sur Marne. [|
814.
4
2 NITHARDI HIST.
Nam super omne quod admirabile fateor fore, Francorum barbarorumque ferocia ac ferrea corda, quae nec Romana potentia domare valuit, hic solus moderato terrore ita repressit, ut nihil in imperio moliri, praeter quod publicae utilitati congruebat, manifeste auderent. Regnavit feliciter per annos duos et triginta, impernque guberna- cula nihilominus cum omni felicitate per. annos quatuordecim possedit.
2. Heres autem tantae sublimitatis Lodhuwi- cus, filiorum eius iusto matrimonio susceptorum novissimus, ceteris decedentibus, successit. Qui ut pro certo patrem obisse comperit, Aquis ab Aquitania protinus venit; quo undique ad se ve- nientem populum absque quolibet impedimento suae ditioni addixit, de ceteris qui sibi creduli vi- debantur deliberans. Initio quidem imperii sus- cepti pecuniam ingenti numero a patre relictam trifarnam dividere iussit; et unam partem causa funeris expendit, duas vero inter se et sorores suas à patre iusto matrimonio susceptas divisit, quas et instanter a palatio ad sua monasteria abire praecepit. Fratres quoque adhuc tenera aetate, Drugonem, Hugonem et Teodericum, participes mensae effecit, quos et in palatio una secum nu- triri praecepit; et Bernardo nepoti suo, filio Pip-
" pinj, regnum ltaliae concessit, Qui quoniam ab
817.
818.
821.
eo paulo post defecit, capitur, et a Bertmundo, Lugdunensis provinciae praefecto, luminibus et vita pariter privatur. Hinc autem metuens, ne post dicti fratres, populo sollicitato, eadem face- rent, ad conventum publicum eos venire praecepit, totondit, ac per monasteria sub libera custodia commendavit. (Quo peracto, filios suos iusto ma- trimonio iunxit, et universum imperium inter eos ita divisit, ut Pippinus quidem Aquitaniam ; Lodhu- wicus autem Baioariam, Lodharius vero post disces-
T GNE I -" L2 ---—— 9 —— "3 LE. A
LIBER I. 3
sum eius universum imperium haberet; cui et una secum imperatoris nomen habere concessit. Interea Irmengardis, regina materque illorum, de- cessit, ac paulo post Lodhuwicus imperator Iudith in matrimonium sumpsit, ex qua Karolus creatur.
3. Karolo quidem nato, quoniam omne impe- rium inter reliquos pater diviserat, quid huic face- ret ignorabat. Cumque anxius pater pro filio filios rogaret, tandem Lodharius consensit ac sacramento testatus est, ut portionem regni quam vellet, eidem pater daret, tutoremque ac defensorem illius se fore contra omnes inimicos eius in futuro, iurando firmavit. Instigante autem Hugone, cuius filiam in matrimonium Lodharius duxerat, ac Mathfrido ceterisque, sero se hoc fecisse poenituit, et quem- admodum illud quod fecerat annullare posset, quae- rebat. Quod patrem matremque minime latuit; ac per hoc hinc inde quod pater statuerat, Lodha- rius diruere, etsi non manifeste, occulte studebat. Ad quod Bernardum quemdam, ducem Septima- niae, pater in supplementum sibi sumens, camera- rium constituit, Karolumque eidem commendavit, ac secundum a se in imperio praefecit. Qui dum inconsulte re publica abuteretur, quam solidare de- buit, penitus evertit. Per idem tempus Karolo Alamannia per edictum traditur. Tum tandem Lodharius, quasi iusta querimonia reperta, tam fratres quam et universam plebem veluti ad restau- randum rei publicae statum animabat. Quamobrem pariter cum omni populo patri ad Compendium superveniunt: reg»nam velaverunt, fratres .eius Cunradum et Rudulfum totonderunt atque in Aqui-
819. 823.
829.
830.
taniam servandos Pippino commuserunt. Bernar-^
dus quoque fuga lapsus, in Septimaniam se rece- pit; Eribertus, frater eius, captus ac luminibus privatus, in Italia custodiendus traditur. Et Lodha- rius quidem eo tenore re publica àdepta, patrem
]^*
831.
4 NITHARDI HIST.
et Karolum sub libera custodia servabat; cum quo monachos!, qui eidem vitam monasticam trade- rent et eamdem vitam illum assumere suaderent, esse praeceperat. . Res autem publica, quoniam quisque cupiditate illectus sua quaerebat, cotidie deterius ibat. Quamobrem tam monachi quos su- pra memoravimus, quam et ceteri qui quod factum fuerat dolebant, illum percuntari coeperunt, si res publica eidem restitueretur, an eam pro viribus erigere ac fovere vellet, . maximeque cultum divi- num, quo omnis ordo tuetur ac regitur. Quod quia facile confessum, in restauratione eius ocius consensum est; assumptoque Guntbaldo quodam monacho, sub specie religionis in hoc negotio ad Pippinum Lodhuwicumque, filios eius, occulte di- rexit, promittens, si in sua restitutione una cum his qui hoc cupiebant adesse voluissent, regnum utrisque se ampliare velle. Ac per hoc perfacile cupideque paruere; conventuque condicto, regina et fratres eius eidem restituuntur, ac plebs unm versa ditioni eius se subdidit. Hinc hi qui cum Lodhario senserunt, in concilum deduct, et ab ipso Lodhario ad mortem diiudicati, aut, vita. do- nata, in exilium retrusi sunt. Lodharium quo- que sola Italia contentum ea pactione abire per- misit, ut extra patris voluntatem nihil. deinceps moliri in regno temptaret. Cumque se haec ita haberent, et res publica paululum respirare vide- retur, confestim Guntbaldus monachus quem supra memoravimus, quia multum in restitutione eius laboraverat, secundus in imperio esse volebat; quod quoniam Bernardus, uti praemissum est, olim fuerat, summa industria iterum esse certa- bat, Pippinus quoque et Lodhuwicus, quamquam eis regna, sicut promissum fuerat, aucta fuissent,
1) S. Medardi Suessionenses.
LIBER L' ... 5
tamen in.imperio ut post patrem primi éssent, uterque laborabat; at ili per quos tunc res pu- blica tractabatur, voluntati eorum obsistebant. . 8232. 4. Per idem tempus Aquitania Pippino dempta Karolo datur, et in eius obsequio primatus po- puli, qui cum patre sentiebat, iurat. Quod qui- 833. dem hi quos supra retulimus, graviter ferentes, ut res publica inutiler tractaretur divulgant, po- pulumque quasi,ad iustum regimen sollicitant ; Walanem, Elhsachar, Mathfridum, ceterosque qui in exilium retrusi fuerant, custodiae: emittunt; Lodharium, ut rem publicam invadat, compel- lunt; insuper autem et: Gregorium, Romanae summae sedis pontificem; ut sua auctoritate libe- rius quod cupiebant perficere. possent, sub eadem . specie: magnis precibus in .supplementum : suae voluntatis assumunt. Quamobrem imperator unà cum omni quod habebat imperio, tres reges filii que eius adversus eum cum ingenti exercitu, in- super papa Gregorius cum omni comitatu Roma- no,:Elisatiam confluunt, iuxtaque montem &BSig- uualdi! castra ponunt, ac variis affectionibus populum, ut a patre deficeret, filiu. compellunt. Novissime quibusdam fuga lapsis, cum perpaucis pater capitur; uxor ab eo dempta, in Langobar- diam exilo mittitur, ac Karolus una cum patre sub.magna custodia servatur. Gregorius siquidem papa, itineris poenitudine correptus, tardius quam vellet Romam revertitur. Et Lodharius quidem iterum eo tenore imperium adeptum, quod in- iuste tam facile iterato obtinuit, iterato facilius iuste amisit. Nam Pippinus et Lodhuwicus, vi- dentes quod Lodharius universum imperium sibi vindicare illosque: deteriores efficere. vellet, gra- viter ferebant; insuper. autem dum: Huc, Lam- bertus, atque Mathfridus, quis illorum secundus
1) cf. Mon, Germ, T. I. p. 426.
833.
831.
6 NITHARDI HIST.
post Lodharium in imperio haberetur, ambige- rent, dissedere! coeperunt, et quoniam quisque eorum propria quaerebat, rem publicam penitus neglegzebant. Quod quidem populus cernens, mo- lestus erat. Occurrebat insuper etiam filis vere- - cundia et poenitudo, quod patrem bis honore pri- vaverant, universae plebi, quod bis imperatorem dimiserant, ac per hoc hinc inde in restitutione eius consentiunt, et undique ad sanctum Dyoni- sium, ubi tunc Lodharius pátrem et Karolum servabat, affluere contendunt. Cernens Lodha- rius praedictam animositatem vires suas excedere, antequam conveniant arma sumit, patrem et Ka- rolum dimittit, itinereque arrepto Viennam petit.
. Plebs autem non modica quae praesens erat, et
iam iamque Lodhario pro patre vim inferre vo- lebat, rege recepto basilicam sancti Dyonisii una cum episcopis et omni clero confluunt, laudes Deo devote referunt, coronam et arma regi suo imponunt, et ad cetera deliberaturi contendunt. Lodharium pater persequi distulit, sed legatos qui eum citra? Alpes festinare iuberent, post illum direxit; Pippinum ad se venientem benigne exce- epit, gratias in eo quod pro sua restitutione labo- raverat egit, ac reverti eum in Aquitaniam, uti petiverat, permisit. Hinc inde fideles qui evase- rant et rem publicam regere consueverant con- fluunt; cum quibus itinere arrepto, Aquis gema- tum? petit, tandemque Lodhuwicum venientem gratanter excepit; quem et una secum causa praesidii esse praecepit. Interea hi qui Iudith in ltaha servabant, audientes quod Lodharius fugam inierat et pater imperium regebat, arrepta Iudith fugam ineunt, Aquis prospere perveniunt, gratum munus imperatori deferunt. Verum- tamen haud est thoro regio recepta, donec se
1) i. e. dissidere, 2) I. ultra. 3) i. e. hiematum.
LIBER I. | 47
criminibüs obiectis innoxiam, quia criminator deerat, sacramento una cum propinquis coram plebe effecit. SE
D. Per idem tempus Mathfridus et Lamber- tus, ceterique a parte Lodharii, poenes marcam Brittanicam morabantur. Ad quos pellendos mis- sus est Uodo et omnes inter Sequanam et Lige- rem degentes; qui manu valida collecta, hinc atque inde convenerunt. Et hos quidem paucitas, ac per hoc summa necessitas, unanimes effecit; Uodonem autem et suos maxima multitudo secu- ros, discordes et inordinatos reddidit. Quapropter, proelio commisso, fugerunt. Cecidit Uodd' et Odo, Vivianus, Fulbertus, ac plebis inmumera multitudo. Quod quidem citato cursu victores Lodhario notantes, mandant ut, quantotius posset, illis cum exercitu occurrat. Qui libenter paruit, et Cavillonum, collecta manu valida, venit, civi- tatem obsidione cinxit, praeliando triduum obse- dit, et tandem urbem captam una cum ecclesiis incendit. Gerbergam more maleficorum in Ara- rim mergi praecepit, Gozhelmum et Senilam ca- pite punivit; Warino autem vitam donavit, et ut se deinceps pro viribus iuvaret, iureiurando constrinxit. Hinc autem Lodharius et sui, duo- bus praeliis feliciter gestis, magnanimes effecti, universum imperium perfacile invadere sperantes, ad cetera deliberaturi Aurelanensem urbem pe- tunt. Quod pater audiens, e Francia manu valida collecta, insuper Lodhuwico filio suo cum uni- versis qui trans Renum morabantur in auxilium sibi assumpto, tantum facinus a filio in imperium commissum vindicaturus perrexit. — Lodharius quoque, eadem spe qua Francos abducere consue- rat animatus, ire obvius ratum duxit; ac per hoc hinc inde confluunt, supraque fluvium iuxta villam quae Calviacus dicitur castra ponunt. Sed
837.
8 NITHARDI HIST.
Franci, eo quod imperatorem bis reliquerant poe- nitudine correpti, et ut deinde tale quid commit- terent turpe iudicantes, ad defectionem impelli dedignati sunt; quamobrem cum nec fugae nec proelii locum videret, ea pactione novissime praelium diremit, ut infra dies statutos Alpibus excederet, ac deinceps sine patris iussione fines Franciae ingredi non praesumeret, et extra patris voluntatem in eius imperio deinceps nihil moliri temptaret. Quod et ita se et suos servaturos, tam is quam et sui sacramento firmaverunt.
.6. His ita compositis, pater, uti et cum qui- bu9 consueverat, imperium regebat. Videns au- tem, quod populus nullo modo diebus vitae suae illum relinquere, uti consueverat, vellet, conventu Aquis hieme indicto, portionem regni his termi- nis notatam Karolo dedit. Id est a! mari per fines Saxoniae. usque ad fines Bibuariorum totam Frisiam, et per fines FPubuariorum comitatus Moilla, Haettra, Hammolant, Masagouwi; deinde vero quicquid inter Mosam et Sequanam usque Burgundiam una cum Viridunense consistit, et de Burgundia Tullensem, Odornensem, Bedensem, Blesensem, Pertensem, utrosque Barrenses, Brio- nensem, 'Tricasinum, | Autisioderensem, | Senoni- cum, Wastinensem, Milidunensem, Stampensem, Castraensem, Parisiacum; et deinde per Sequa- nam usque in mare Oceanum et per ipsum mare usque in Frisiam; omnes videlicet. episcopatus, abbatias, comitatus, fiscos, et omnia infra prae- dictos fines consistentia cum omnibus ad se per- tinentibus, in quacumque regione. consistebant et
Sui iuris esse videbantur, una cum auctoritate
divina atque paterna praefato filio suo Karolo de- dit, irmumque ut permaneret, Dei omnipotentis clementiam exoravit. Hilduinus autem abbas
1) cf. Monum. I. p. 431. quaeque ibi notavimus.
LIBER L . 9
ecclesiae sancti Dyonisu, et Gerardus comes Pa- 837. risius civitatis, ceterique omnes praedictos fines inhabitantes, convenerunt fidemque sacramento Karolo firmaverunt. Quod quidem Lotharius et 838. Lodhuwicus audientes, graviter ferebant; unde et colloquium indixerunt. Ad quod venientes, cum - nihil ex his indignari se posse viderent, callide dissimulantes quippiam se contra patris volunta- tem molhnn velle, discesserunt; verumtamen. ob id colloquium commotio'non modica exorta est; sed facile quievit. Hinc autem Carisiacum me- diante Septembrio venit, seditionemque quamdam simihnter perfacile sedavit, ac praefato Karolo arma et coronam, necnon et quandam portionem regni inter Sequanam et Ligerem dedit, Pippi- num ac Karolum, ut videbatur, unanimes effecit, ac deinde Pippinum in Aquitaniam abire cum gratia permisit; Karolum vero in partem regni quam ill dederat, direxit. Quo veniens, omnes hos fines inhabitantes ad allum venerunt, et fidem sacramento commendati eidem firmaverunt. Eodem tempore nuntiatur, quod Lodhuwicus a patre suo descivisset, et quicquid trans Renum regni con- tnebatur, sibi vindicare vellet; quod pater eius audiens, indicto conventu Magonciacum venit, ac traiecto exercitu, fugere illum in Baioariam com- pulit. Post Aquis exultans rediit, quoniam quo- cumque se verterat, nutu divino victor erat. Veruntamen ingruente senili aetate, et propter varias afflictiones poene decrepita imminente, mater ac primores popul| qui in voluntate patris pro Karolo laboraverant, metuentes, si infectis rebus decederet, odia fratrum usque ad interni- tionem sibi insurgere, ratum duxerunt, ut quem- libet e filis pater 1n supplementum sibi assume- ret, et si post discessum eius ceteri concordes esse nollent, saltem hi duo unanimes effecti, vale-
838.
839.
10 NITHARDI HIST.
rent resistere invidorum factioni. Cumque ne- cessitate instante, ac per hoc assiduis meditatio- nibus in hac electione versarentur, universorum sententia consensit, si Lodharius certum se in hoc negotio praebere vellet, cum eo foedus iniri debere. Nam, uti praemissum est, idem olim patri matrique ac Karolo iuraverat, ut partem regni quam vellet pater eidem daret, et eandem se consentire et protegere ilh contra omnes ini- micos omnibus diebus vítae suae deberet. Quam- obrem missos deligunt et in Italiam ad Lodha- rium mittunt, promittentes, si patris voluntatem deinceps erga Karolum conservare vellet, omnia quae in illum actenus deliquerat remitti, et omne regnum absque Baioaria inter illum et Karolum dividendum; quae quoniam Lodhario et suis rata videbantur, utraque ex parte sic velle ac SiC se perficere iuraverunt.
7. Ergo ad urbem Vangionum, conventu in- dicto, convenerunt; inquo Lodharius humillime ad pedes patris coram cunctis procidit, dicens: lJVovi me coram Deo et te, domine pater, deli- guisse: non regnum, sed indulgentiam et ut gra- tiam tuam merear, quaeso. Idem autem, ut pius ac clemens pater, et delicta postulanti indulsit, et gratam roganti concessit, eo scilicet pacto, ut deinceps nihil quolibet modo contra suam volun- tatem, nec in Karolum nec in regnum, alicubi egisset. Dein benigne illum excoepit; ac deoscu- lans, gratias Deo pro filio quem aversum recon- cilaverat egit. Ad prandium deinde conversi sunt, in crastinum de ceteris quae sui iuraverant deliberaturi. Die autem altera concilium ineunt. Hinc pater, ut sui iuraverant, perficere cupiens: Ecce fili, ut prormniseram, regnum omne coram te est; divide illud, prout libuerit. (Quod si tu diviseris, partium electio Caroli erit; si autem
- c — —Ó — ——À——— HA ————— -——— D ——— ——— -— —
LIBER Il. | 11
nos illud diviserimus, similiter partium electio 839.
tua erit. Quod idem cum per triduum dividere vellet, sed minime posset, Iosippum atque Richar- dum ad patrem direxit, deprecans ut ille et sui regnum dividerent, partiumque electio sibi con- cederetur; insuper vero in ea fide quam illis 1u- raverant, testati sunt, quod pro nulla re alia nisi sola ignorantia regionum 1d peragere diffetret. Quamobrem pater, ut aequius valuit, regnum omne absque Baioaria cum suis divisit; et a Mosa partem australem Lodharius cum suis elegit, quinimmo et accepit; occiduam vero, ut Carolo conferretur, consensit, et una cum patre coram omni populo ita se velle annuntiavit. Hinc autem pater fratres, prout valuit, unanimes effecit, ro- gans ac deprecans, ut invicem se diligerent, et ut alter ab altero protegeretur adortans exorat, et quod fieri desiderat, optat. Quibus peractis, benigne et pacifice Lodharium in Italiam ditatum remissionis gratia ac regni muneribus remittens, sacramenta quae saepe iuraverat, quotiens in illum deliquerat, quotiens delicta eidem donaverat, in memoriam reducens, ac piis visceribus monens, contestabatur, ne saltem id quod tunc novissime peregerant coramque cunctis ita se velle confir- maverat, frustrari quolibet modo permittat.
8. Eodem tempore, ut Pippinus decessisset, pater nuntium acceperat; et pars quaedam po- puli, quid avus de regno vel nepotibus iuberet, praestolabatur; pars autem, arrepto filio eius Pip- pino, quia natu maximus erat, tyranidem exer- cebat. Quapropter his ita, ut praefatum est, cum Lodhario perfectis, collecta. manu valida, per Ca- villonem Clarummontem una cum Carolo ac ma- tre pater petit, ac partem populi quae illum prae- stolabatur, inibi benigne recepit. Et quoniam. olim regnum Aquitaniae Carolo donaverat, ut
840.
12 NITHARDI HIST.
illh se commendarent, ortando suasit, iussit. Qui omnes commendati, eidem sacramento fidem fir- maverunt. Post quod, quomodo tyrannos com- pesceret, contendit. Per idem tempus Lodhuwi- cus a Daioaria solito more egressus, Alamanniam invasit cum quibusdam Toringis 'et Saxonibus sol- licitatis; quamobrem pater eius ab. Aquitania. re- vocatus, dimisso videlicet Carolo una cum matre eius Pictavis, ipse vero sanctum pascha Aquis celebravit, et sic uno eodemque itinere Toringam petüt. A qua Lodhuwico filio eius pulso, per Sclavos itinere redempto, eum in Baioariam fu- gere compulit. Quo peracto, Kal. Iul ad Van- gionum urbem conventum indixit, ad quod Lodha- rium filium suum ab Italia venire praecepit, cum eo ceterisque sibi credulis de. Lodhuwico delibe- raturus. Cumque se haec ita haberent, Lodha- rius in Italia, Lodhuwicus trans Henum, et Ka- rolus in Aquitania essent, Lodhuwicus imperator paterque illorüm in insula quadàm iuxta Magon- ciacum 12. Kal. Iulii obiit; quem Drogo, frater et episcopus atque archicapellanus eius, Mettis civitate sua apud Sanctum Arnulfum una cum episcopis, abbatibus, comitibusque congruo ho- nore sepulturae tradidit. Vixit per annos quatuor et sexaginta, rexit Aquitaniam per annos septem et triginta, imperiale. vero. nomen per annos septem et viginti et per menses sex obtinuit.
INCIPIT LIBER SECUNDUS.
| PRAEFATIO, | FExplicitis pro tempore ac viribus dissensionum vestrarum initiis, e quibus quique lector, scire cu- piens quamobrem post obitum patris vestri Lodha- rius vos fratremque persequi statuerit, decernat, colligat, et, si iuste egerit, cognoscat, hinc iam qua virtute ac industria hoc exsecutus sit, prout
LB Mec
LIBER IIl. . 13
mermoria .viresgue suppleverint, notare. curabo. 820. Fos vero . difficultates, guae ex eadem: rnolestia parvitati meae obstiterint, inspicere deposco; et si guid in hoc opere neglexero, ut ignoscatis quaeso. ]. Audiens Lódharius patrem. suum. obisse,: con» festim nuntios ubique, praesertim per totam Fran- ciam, mittit, qui, se venturum 1n imperium quod olim fuerat ilh datum, affirment; promittens uni- cuique, honores a patre concessos se concedere et eosdem augere velle. Dubios quoque fide sacra- mento firmari praecepit; insuper autem iussit, ut quantocius possent, obviam illi procederent; nolen- übus vero capitale supplicium ut praediceretur, indixit. Ipse autem pedetemptim, quo se res ver- teret, antequam Alpes excederet scire volens. Ergo cupiditate terroreque illecti, undique ad illum con- fluunt; et hoc cernens, spe viribusque magnanimis effectus, quibus artibus. universum imperium libe- rius invadere posset, dehberare coepit. Lodhuwi- cum quoque quoniam itineri suo contiguum esse prospexit, ut primum in illum manum mitteret, ratum duxit, et ut eundem viribus annullaret, ópe- ram omni virtute adiecit. Interea ad Karolum in Aquitaniam legatos callide dirigens, mandat, se erga illum, sicut pater statuerat, et sicut erga filio- lum ex baptismate oportebat, benivolum esse, ve- rumtamen ut nepoti suo, fiho Pippini, donec cum eo loqueretur, parceret, deprecatus est, Et his ita compositis, ad urbem Vangionum iter direxit. Eodem tempore Lodhuwicus partem exercitus inibi causa custodiae reliquerat, et Saxonibus sollicitatis, obviam ills perrexerat. Quamobrem Lodharius parvo conflictu custodes fugere compulit, Renum cum universo exercitu transiens, Franconofurth iter direxit. Quo insperate hinc Lodharius inde Lodhu- wicus confluunt; paceque sub nocte composita, alter inibi, alter vero quo Moin in Renum confluit,
14 NITHARDI HIST.
. castra haud fraterno amore componunt, Cumque Lodhuwicus viriliter resisteret, et Lodharius illum absque praelio sibi subigere diffideret, sperans Ka- rolum facilius superari posse, ea pactione praelium diremit, ut 3. Idus Novembris eodem loco rursum . conveniant, et ni concordia statutis interveniat, quid cuique debeatur armüs decernant; et his ita omis- 818, Karolum sibi subigere contendit.
2. Per idem tempus Karolus Bituricas ad pla- citum , quo Pippinum sul iuraverant venturum, ve- nerat. Qui quidem ex omnibus nuntio recepto, missos, videlicet Nithardum et Adelgarium, delegit, et uti ocius valuit, ad Lodharium direxit, mandans ac deprecans, ut memor sit sacramentorum quae inter se iuraverant, et servet quae inter. illos pater statuerat; insuper etiam fraternae filiolique condi- tionis meminerit; haberet sua sibi, et quod illi pater suo consensu concesserat, absque conflictu illum habere permittat; promauttens, si hoc faceret, fidelem se illi et subiectum fore velle, ita ut pri- mogenito fratri esse oporteret. Insuper etiam quic- quid hactenus in illum deliquerat, pollicitus est se ex corde remittere; deprecans, ne amplius suos sollicitet, nec regnum sibi a Deo commissum per- turbet. Cederent undique paci atque concordiae, et hoc se sua suorumque ex parte ratum videre, ac per hoc conservare velle, mandavit. Quod etsi alter hoc ita esse non crederet, quocumque vellet modo ex his ilum certum se efficere promisit. Quae quidem Lodharius simulans se ie. Du Sus- cipere, legatos tantum salutationis causa redire per- misit, ac per suos se responsurum de ceteris. esse respondit. Insuper etiam, quoniam ad ipsum se vertere frustrata fide noluerunt, honoribus quos pater ilis dederat privavit; ita, quid fratri facere cogi- taret, nolens indicium dabat. Interea omnes inter Mosam et Sequanam degentes ad Karolum mise-
A
LIBER Il 15
runt, mandantes, ut, antequam a Lodhario praeoc- $20. cuparentur, veniret; adventum eius se praestola- turos, promittentes. Quamobrem cum perpaucis Karolus hoc iter accelerans, ab Aquitania Carisia- cum venit, et a Carbonariis et infra ad se venien-
tes benigne suscepit. Extra vero Herenfridus, Gi- slebertus, Bovo ac ceteri ab Odulfo decept, firma- tam fidem negligentes, defecerunt.
3. Eodem tempore missus ab Aquitania venit, nuntians quod Pippinus cum his qui parti suae fa- vebant, super matrem Karohn irruere vellet; ac per hoc Karolus Francos inibi omittens, mandat, si illos frater suus donec reverteretur opprimere vellet, obviam sibi procederent. Insuper ad Lodha- rium Hugonem, Adelhardum, Gerhardum et He- zilonem direxit; cunctaque quae tunc nuper illi mandaverat replicans, necnon et pro Deo depreca- tus est, ne suos sibi subtrahens, regnum quod Deus paterque suo consensu illi dederat, amplius dissipet. Et his ita compositis, 1n Aquitaniam festinus per- rexit, superque Pippinum et suos irruens, fuga illos. abire compulit. Per idem tempus cum Lodha- rius a Lodhuwico reverteretur, et omnes citra Carbonarias ad illum venirent, Mosa traiecta ratum duxit, ut Sequanam usque procederet. Quo dum tenderet, Hilduinus abbas sancti Dyonisii, et Ge- rardus comes Parisi civitatis, a Karolo deficientes, fide frustrata ad illum venerunt. Quod quidem Pip- pinus, filius Bernardi regis Langobardorum, cete- rique cernentes, elegerunt potius more servorum fidem omittere, iuramenta contempnere, quam ad modicum tempus facultates relinquere; ac per hoc fide relicta, quos supra memoravimus secuti, eidem se dederunt. Hinc quoque Lodharius magnanimis effectus, Sequanam excessit, praemittens more so- lito, qui ad defectionem inter Sequanam et Lige- rem degentes partim minis partim blanditus sub-
I6 NITHARDI HIST.
810. ducerent. Ipse quoque, uti consueverat, lento iti- nere subsecutus, Carnutenam civitatem tendebat. Cumque Teodericum, Ericum et hos qui illum sequi deliberaverant, ad se venturos didicisset, spe mul- titudinis suae fretus, Ligerem usque ut procederet, deliberavit. Karolus quoque, a fuga qua Pippinum et suos disperserat reversus, et quoniam, matrem ubi tuto relinqueret, non habebat, pariter ad Fran- ciae partes properabant.
. 4. Audiens autem Karolus interea, quod hi1 onines quos supra memoravimus ab eo defecissent, et Lodharius cum ingenti exercitu persequi illum us- que ad internitionem statuisset, hinc autem Pip- pinus et hinc Brittones infesti erant, quid! facerent consilium convocant, ineunt, deque his omnibus deliberaturi, facile concihum perfacile inventum est. Et quonam nihil praeter vitam et corpora reliquum habebant, elegerunt potius nobiliter mori, quam regem proditum derelinquere. Quamobrem obviam Lodhario pergunt, atque Aurihanensem urbem hinc inde petunt. Castra ponunt distantes ab invicem plus minus leuwas sex; legatos invicem dirigunt; et Karolus quidem sola iusticia pacem petebat, Lodharius vero, quo astu absque praelio ilum decipere ac superare posset, operam dabat. Quod cum peragere, strenue resistentibus, diffide- ret, sperans vires suas, uti coeperant, cotidie ac- crescere, quum, cum Karolo decrevissent, facihus illum subiugari posse arbitrabatur. Hac autem spe deceptus, ea pactione praelium diremit, ut cederet Karolo Aquitania, Septimania, Provincia, et decem comitatus inter Ligerim et Sequanam; eo videli- cet modo, ut his contemptus?, interim inibi esset, donec Attiniacum 8. ldus Maias conveniant; quo siquidem communi consensu utrorumque utilitatem praevidere ac statuere velle promisit. Primores 1) Fortasse incerti vel dubii ante quid excidit. 2) i.e. contentus.
--—
— 90 —
^. LIBER II. B | 17
quoque partium Karoli, cernentes negotium vires suas excedere, maximeque timebant, ne forte prae- lio commisso, in tanta paucitate rezem suum sal- vare difficile possent — erat. enim spes cunctis non modica indolis eius — quamobrem statutis eo tenore consentiunt, ut deinceps Lodharius Ka- rolo ita fidus amicus sit, sicut frater per iustitiam fratri esse debet, et regna quae illi deputabat, quie- ta habere faceret, ac interim super Lodhuwicum hostiliter ire desiisset; aliter autem. jure quod iura-
. verant absoluti esse deberent. Qua quidem arte et
regem suum a periculis subtrahunt, et se mox a sa- cramento absolvunt. Nam antequam idem qui haec iuraverant domo egrederentur; aliquos ex his qui ade- rant subducere ab illo temptavit, et in crastinum
quosdam suorum recepit. Insuper et in regna |
quae illi deputayerat, statim direxit, et in quantum potuit, ne ill se sübderent perturbavit; et ut e Provincia ad se venientes exciperet, perrexit; et quemadmodum Lodhuwicum dolo an vi superare posset, intendit.
5. Interea Karolus Aurilianensem urbem ve- niens, Teotbaldum et Warinum cum quibusdam e Burgundia ad se venientes gratanter ac benigne excepit, Hinc autem obviam Bernardo, sicut man- daverat, Nivernensem urbem petit. Sed Bernar- dus more solito ad illum venire distuht, dicens se cum Pippino suisque sacramento firmasse, ut neuter absque alterius consensu cum quolibet quodcumque pactum inire deberet; quamobrem testatus est, ad illos se ire velle; et si efficere posset, ut una secum sui devenirent, bene; sin aliter, soluto iuramento infra dies quindecim ad ilum reversurum, suaeque ditioni se commissu- rum esse, promisit. Quamobrem Karolus Bituri- cas iterum obviam illi venit. Quo Bernardus ve- niens, cum neutrum fecisset, graviter Karolus fe-
2
841.
E
18 NITHARDI HIST.
rens seductiones quas patri fecerat et hactenus illi faciebat, timens ne aliter illum comprehendere posset, subito in. illum irruere statuit. Sed hoec
Bernardus quanquam tarde praesensit, fugam iniit,
ac vix evasit. Karolus autem quosdam e suis stravit, quosdam saucios ac semivivos reliquid, quosdam vero inlesos cepit ac more captivorum custodiri praecepit; suppellectilem autem univer- sam diripere permisit. Hinc quoque Bernardus humihor effectus, paulo post supplex ad Karolum venit, dicens et fidelem se illi fuisse, et tunc, si liceret, esse voluisset, et deinceps, quanquam ác contumelia affectus esset, in futurum fore, mini- me diffideret; quod etsi quilibet aliter dicere vellet, armis se hoc propulsurum promittit. Qui- bus Karolus credulus effectus, ditatum muneribus et gratia in societatem amicitiae suscepit, et ut Pippinum ac suos, uti promiserat, subditos sibi efficere temptaret, direxit. Et his ita composi- tis, Cenomannicam urbem adiit, Lantbertum Eri- cumque una cum ceteris recepturus. — Cumque ille illos inibi perhumane reciperet, protinus ad Nomenoium, ducem Brittanniorum,, mittit, scire cupiens, si suae se ditioni subdere vellet. Qui adquiescens consilus plurimorum, Karolo munera mittit, ae sacramento fidem deinceps servandam ili firmavit. Quibus peractis, quoniam tempus placiti, quod Attiniacum condixerant, appropin- quare videbatur, quid consulte ac solida fide sibi suisque agere oporteret, Karolus anxius erat. Ergo participes secretorum convocat, rem omni- bus notam replicat, ac quemammodum a tanta calamitate congruentius se suosque exui posse existimárent, ut aperiretur, deposcit; seque in omnibus publicae utilitati et parere velle, insuper etiam, si oporteret, pro ea mortem subire, mini- me differre fatetur. Quibus cum undique vires
LIBER Il. | 19
^ crevisse viderentur, remüniscentes insidiarum a41. . quas Lodharius temporibus patris sui patri et - Karolo inferre studuerat, quas etiam post obitum patris fratribus suis absque remedio struebat — occurrebant insuper sacramenta quae tunc nuper fefellerat — aiebant se omnem iustitiam ab eo ' libenter consequi velle, sed his inditiis nil boni sperare se posse; idcirco sibi undique consultum videri; quocumque modo posset, ad condictum placitum venire minime differret; quod si frater suus, uti promiserat, communem utilitatem quae- rere ac statuere vellet, hoc omnibus notis pla- cere, et ut gratanter reciperetur congruum esse; sin aliter, fretus iustitia ac per hoc auxilio divi- no suorumque fidelium, et quicquid regni pater suus amborumque fidelium consensu illi. dederat, obtinere omni virtute non neglegat. | | 6. Ergo omnes Aquitanos qui suae parti fa- vebant, una cum matre post se venire praecepit; insuper quicumque 'e Burgundia necnon et inter Ligerem et Sequanam sui iuris esse vellent, simi- liter fecit. Idem autem ipse una cum his qui per praesens aderant, quamquam difficile videre- tur, praefatum iter arripuit. Cumque Sequanam venisset, repperit Guntboldum, Warnarium, Ar- nulfum, Gerardum, necnon et. omnes. a Carbona- rüs et infra, comites, abbates, episcopos, ob hoc videlicet a Lodhario inibi relictos, ut si absque suo consensu transire vellet, minime posset. Ac- cedebat insuper, quod amnis inundans vada ubi- que denegaverat; custodes autem fluminis omnes naves aut contriverant aut certe submerserant; Gerardus quoque pontes, quoscumque repperit, destruxit. [gitur supra modum transitus diffici- lis. effectus, non modicam transire cupientibus importabat molestiam. — Cum autem, tot difficul- tatibus, animi multimodis agitarentur consilus,
9*
-
841.
20 NITHARDI HIST.
tandem mercatorum naves ab hostio quo Sequana mare influit, ferventi aestu abductae, propterque Rotomacensem urbem expositae nuntiantur. Quo veniens, harum duas minus de triginta Karolus armato milite complet; idemque ingressus, prae- mittit, qui se venturum praenuntient, unicuique volenti delicta cedens, nolentibus autem, ut ha- beant, regnumque a Deo sibi datum ill relin- quant. Quae dum sprevissent classisque appro- pinquare videretur, crucem in qua iuraverant et Karolum ut cognoverunt, relicto litore protinus fugerunt; quos, quoniam in traiciendo equi mo- ram fecerant, consequi nequibat Ad sanctum Dyonisium laudis obsecrationisque causa iter direxit; quo veniens comperit, quod hi quos fuga disperserat, in unum una cum Arnulfo et Gerar- do ceterisque coissent, et super Teutbaldum, Wa- rinum, Otbertum, ceterosque qui, uti mandatum fuerat, ad Karolum veniebant, irruere vellent. Quam ob rem ad sanctum Germanum causa ora- tionis perrexit, ac per totam noctem iter faciens, aurora dilucescente, ubi Luva! Sequanae confluit, Warinum cum sociis salvum recepit, ac sic uno eodemque itinere Senonicam adiit urbem. Hinc noctu consurgit, per Uttam? iter faciens, sperans- que, uti nuntiatum ilh fuerat, quos supra memo- ravimus in eodem saltu consistere; disposuerat enim, ubicumque et qualitercumque posset, supra ilos irruere. Quod et utique fecisset, nisi solli- citis vitae mors inminens pro foribus nuntiare- tur; quamobrem poene cuncti supra modum exterriti, quo quisque valuit fugam init; quos quoniam Karolus consequi non fpotuit, sociis equisque fessis, coenam Domini quieti indulgens, Tricasinorum civitatem in crastinum adiit.
1) le Loin, oritur in iugis Autissiodorensium et apud sacrum Portum, Barbeau, Sequanam influit. BOUQ. — 2) /a forét d'Otte, Anter Sens et Troyes et fluvios Yonne et Venne. BOUQ.
LIBER II. 91
7. Eodem tempore dum haec quae praemisi- 41. mus a Karolo exsequerentur, Lodharius, uti prae- fatum est, dolo an vi Lodhuwicum aut subdere aut quod mavult perdere posset, tota mente tractabat. In quo negotio congrue Otgarium, Magontiae sedis episcopum et Adhelbertum Me- tensium comitem, convocat; habebat enim uter- que Lodhuwicum ad mniortem usque exosum. lam enim Adhelbertus ex infirmitate qua poene per annum detentus fuerat, velut in supplemen- tum fratricidii respiraverat; erat enim eo in tempore ita prudens consilio, ut sententiam ab eo prolatam non quilibet mutare vellet. Cuius insüunctu Lodharius collectam hinc inde infini- tam multitudinem Renum traiecit, praemittens more solito, qui minis blanditiisque pendulam plebem subducere temptarent. Timens autem populus qui cum Lodhuwico erat, ne tantum exercitum ferre valeret, partim defecti ad Lodha- rium transeunt, partim fugam ineunt, ac Lodhu- wicum desolatum relinquunt. Qui, quoniam omne suffragium aliud undique deerat, cum perpaucis abut, et in Baioram se recepit. Quod quoniam Lodhu- wico contigit, minime deinceps Lodharius ali- quid illum praevalere putavit. Igitur Adhelber- tum ducem, quem supra modo memoravimus, ob hoc inibi reliquid, ut et populum sacramentis sibi firmaret, et si Lodhuwicus ad Karolum ire vellet, nullo modo posset. Ipse vero, quoniam Karolum Sequanam transire reppererat, obviam ire para- bat. Velociter quidem praemittit, rei veritatem, - ubi et cum quibus esset, scire cupiens; Aquis pascha celebraturus. ;
8. Mira sane ac merito notandares Karolo in eodem sancto sabbato contigit. Nam neque ipse neque quilibet in suo comitatu quicquam, absque quod corpore gerebant et absque arms et
841.
99, NITHARDI HIST.
equis, habebant; cumque de balneo quidem egre- deretur, et eadem vestimenta quae exuerat induere pararet, repente ab Aquitania missi pro foribus adstiterant, qui coronam et omnem ornatum, tam regium quam et quicquid ad cultum divinum pertinebat, ferebant. Quis non miretur, paucos et pene ignotos viros tot terrarum spacia, dum ubique omnes rapinae insisterent, tot talenta auri, gemmarumque infinitam multitudinem, férre in- lesos valuisse? et quod maxime mirandum fateor fore, qualiter ad definitum locum vel certe ad statutam diem et horam venire poterant, cum nec idem Karolus, ubi se suosque oporteret, scie- bat. Quem quidem eventum haud aliter quam munere ac nutu divino visum est evenire potuisse ; ac per hoc commilitonibus stuporem iniecit, omnesque maximam ad spem salutis erexit, Hinc vero Karolus cunctaque cohors exultans, ad festa celebranda sese convertit, Expleto autem quod ceperat, missos Lodhari benigne excipiens, con- vivari una secum praecepit; quibus et ut in cra- stinum redirent iniunxit, per suos se responsurum de eo quod frater suus ill 'mandaverat, promit- tens. In legatione vero Lodhariü querebatur, cur absque suo consensu terminos quos illi statuerat excederet; et quia fecerat, saltem ubicunque illum repperirent, mandat, ut interim eo loco quiescat, donec illD mandaretur, si ad statutum locum an alio, ubi congruentius illi videretur, venire debe- ret Karolus per suos e contra, se ob hoc statu- tos terminos excessisse, respondit, quoniam de omnibus bonis sua ex parte illis promissis ac iure- iurando firmatis nihil stabile esse permisit. Nam suorum hornfinum ultra quod firmatum fuerat sol- leitatos quosdam suo iuri adiecit, quosdam vero vita privavit; insuper regna quae subiecta illi efficere debuit, in quantum valuit perturbavit; et
LIBER Il. 23
quod maximum est, in fratrem hostiliter irruit, 841, necnon et suffragium a paganis illum quaerere compuhDt. Verumtamen, quamquam se haec ita haberent, in conventum quod communi consensu statuerant, venire se velle mandavit; ubi si com. munem utiltatem, uti promiserat, quaerere ac statuere vellet, sibi placere; sin aliter, de regno quod Deus paterque suus suorum consensu illi dederat, consilus suorum fidelium in omnibus se- cundum Ijei voluntatem parere se innotuit. Et his ita compositis, idem iter arripüit, atque ad praefatum locum pridie quam venerat praevenit. Quo quidem Lodharius veluti ex consulto venire - distulit; verumtamen missos varii querimoniis refertos frequenter mittebat, et, ne forte ex inpro- viso Karolus supra illum irruere posset, cavebat. 9. Interea legati a Lodhuvico venerant, nun- -
tantes, quod si sciret quomodo fieri posset, in illius adiutorium venire vellet. Quo se Karolus et indigere respondit, gratias congruae voluntati egit, et ut hoc accelerare studerent, protinus prae- fatos missos remisit. | Cumque quattuor vel eo amplius dies inibi adventum Lodharii praestolare- tur, et ille venire differret, comptionem advocat, concilium iniit, quidnam consultius deinceps illi agendum videretur, deliberaturus. Quidem autem aiebant, quoniam mater sua una cum Aquitanus veniebat, obviam ili ire debere; sed maxima pars aut obviam Lodhario iter arripere suadebant, aut certe ubicumque vellet adventum illius prae- stolari debere dicebant; ob hoc quidem maxime, quoniam si quoquo modo aliorsum iter flectere coepisset, cuncti fugam illum inisse iactarent, et hinc Lodharium et suos audentiores fieri debere, atque hi qui adhuo causa timoris neutri se copu- laverant, ad illum affluere undique sperabant; quod et evenit. Nam, quamquam difficile, prae-
24 NITHARDI HIST.
si. valuit tamen sentenba priorum; quamobrem
Cadhellonicam Karolus adiit urbem; ibique matre una cum Áquitanüs recepta, repente nunciatur, quod Lodhuvicus cum Adhelberto, duce. Austra- siorum, proelio commisso vicisset, Renoque tra- iecto, ob illius adiutorium, quantotius posset, ve- niret. Quod cum ocius universis castris omnibus notum fieret, cuncti alacri animo, ut illi obviam irent, suadebant. Lodharius quoque ut haec ita se habere deprehendit, circumfusae plebi, Karo- lum fugam inusse persequique ilum quantotius posset velle, denunciat; quo quidem nuntio fidos sibi alacriores reddidit, dubiis autem quibusque et affluendi audaciam iniecit, et firmiores suae parti reddidit. Cumque Karolus a Lodhario persequi se didicisset, quoniam in difficili loco aquis palu- dibusque circumfusis castra posuerant, ut absque qualibet difficultate, si Lodharius vellet, congredi possent, protinus obviam illi perrexit. Quae qui- dem Lodhario ut nunciata sunt, castra posuit, ac veluti fessis equis biduo requiem dedit. Iterato itaque cum haec eadem fecissent, missosque invi- cem Íírequenter mitterent, sed nihil proficui deli- berare possent, tandem appropinquantes Lodhuvi- cus et Karolus conveniunt, deque his omnibus in eodem conventu, quae Lodharius absque quolibet moderamine erga se suosque seviebat dolendo, con- ferunt; quid vero deinceps agendum oportunius videretur, in crastinum deliberaturi, — Aurora siquidem dilucescente, conveniunt; concilium ineunt, in quo multum de tanta calamitate con- quirunt. Cumque alteruter, quae quantave et qua- lna passi a fratre fuerant, referre desissent, univer- 818 visum unanimiter parique consensu, ut tam ex sacrosancto ordine episcoporum quam et laicorum viros nobiles, prudentes, benivolos deligant, per quos quae pater inter illos statuerat, et quae post
LIBER H. 25
obitum patris ab illo passi sint, mandent; insuper si. obsecrent, ut memor sit Dei omnipotentis, et con-. cedat pacem fratribus suis universaeque ecclesiae Dei; cederet cuique, quod patris fratrisque con- sensu iuste debebatur; insuper etiam, ut iustis precibus acquiesceret, offerent ill, quicquid abs- que equis et armis in universo exercitu habere videbantur. Et si his monitis obsecrationibusque acquiescere vellet, placere; sin aliter, aiebant se divino ex munere — absque dubio spe- rare posse, 81 omne quod iustum est vellent, et hoc fratri offerre humiliter. studerent. Quae quo- niam merito rata videbantur, protinus expleta sunt. - 10. Sed haec veluti pro nihilo ducta Lodha- rius sprevit; per. suos se nihil absque praelio velle mandavit; confestimque obviam Pippino, qui ab Aquitania ad illum veniebat, iter arripuit. Quod cum otius didicisgent Lodhuwicus et sui, supra modum rem graviter ferentes — erant enim undique graviter tam itineris longitudine quam et praelis variisque difficultatibus, et maxime equo- ' rum inopia attriti —,. verumtamen quanquam se haec ita haberent, timentes, ne forte, 81 ab- auxi- lio fratris frater deficeret, posteris suis indignam memoriam reliquissent; quod quidem ne face- rent, elegerunt omni penuriae, etiam si oporteret morti, potius subire, quam nomen invictum amit- tere. Quamobrem ex eadem magnanimitate me- stitia oppressa, invicem se adortantes, gaudentes, velociterque, ut Lodharium cito consequi possent, ibant . Cumque atque insperate propter urbem Alciodorensem uterque exercitus alter ab altero videretur, confestim Lodharius verens, ne forte fratres sui absque dilatione supra se irruere vel- lent, armatus castra aliquantulum excessit. Quod quoniam fratres sui facere ilum cognoverunt, quosdam castra metantes relinquunt, quosdam se-
96 - NITHARDI HIST.
841. cum armatos assumunt, et absque dilatione obviam
. precedunt;. missos invicem mittunt, pacemque sub nocte componunt. Castra autem ab invicem di- stabant plus minus leuvas tres, et intererat pau- cula palus saltusque ; ac per hoc erat utrique ad alterum difficilis accessus. Quapropter adrora dilucescente Lodhuwicus et Karolus ad Lodhari- um mittunt, mandant sibi valde displicere, | quod ilis pacem absque praelio denegaverat; quod etiam, quoniam vellet, et absque qualibet fraude, si fier1 deberet, esset. Et primum quidem ieiu- nis ac votis Deum invocent, deinde 51 ille trans- ire ad illos voluisset, locum transeundi se datu- ros promittunt, ut omni impedimento sua suo- rumque ex parte ablato, absque qualibet occulta .deceptione congredi possent; quae et, si vellet, sacramento firmare praeceperunt, at si nollet, ut eadem ills concederet atque firmare rogaret, pe- tunt. ls autem more solito per suos se respon- surum promisit, et ut legati regressi sunt, proti- nus obviam iter arripuit, ac locum quo castra poneret Fontaneum! petit. Eadem autem die fratres sui post Lodharium iter accelerantes, an- tecesserunt illum , et propter vicum quod Tauri- acus? dicitur, castra posuerunt. Crastina die exer-
citus praeparati ad praelium, castra aliquantulum.
excesserunt. Praemittentes. Lodhuwicus ac Ka- rolus, Lodhario mandaverunt, ut memor esset fraternae conditionis; sineret ecclesiam Dei et universum populum christianum pacem habere; concederet illis regna a patre suo consensu con- cessa; haberet sua sibi, non merito sed sola mi- sericordia a patre ilh. relicta. — Et in munere offerebant illi, quicquid 1n universo exercitu abs- que armis et equis habere videbantur; at si it
1) Fontenaille super amniculum Andriam, qui oritur ex fontibus vici qui Druye vocatur. LEBEUF. 2) Tury, septem leucis ab Autissiodoro, LEBEUF,. |
LIBER II. E
nollet, cedebant illi uterque portionem regni, al- at. ter usque Carbonarias, alter vero usque Renum; quod et si rennuertet, universam Franciam aequa lance dividerent, et quicquid horum vellet, suae ditionis esset. Ad quod Lodharius more solito, per suos se quicquid placeret notare, respondit; mittensque per praesens Drogonem, Hugonem et Hegibertum, mandat non illos aliquid tale antea ili mandasse; ad quod. corisiderandum spatium habere se velle aiebat: re autem vera Pippinus non venerat; illum áo dilatione expectare vole- bat. Verumtamen Ricuinum, '-Hirmenaldum et Fredericum sacramento firmare praecepit, quod pro nulla re alia has indutias peteret, praeter - quod commune profectum tam illorum quam et: universae plebis, .sicut iustitiam inter fratres et populum Christi oportebat, quaerere volebat. Quo ,quidem sacramento Lodhuvicus et Karolus creduh effecti, eo die et in crastinum insuper etiam usque in horam secundam diei tercii, quod evenit 7, Kalend. Iulii, pace utrorumque ex parte iureiurando firmata, ad castra redeunt; missam vero sanct lohannis in crastinum celebraturi. Pippino quoque eadem die Lodharius in supple- mentum recepto, mandat fratribus suis, quoniam scirent illi imperatoris nomen magna auctoritate fuisse impositum, ut considerent, quatenus eius- dem nominis magnificum posset explere officium; insuper autem haut se libenter utrorumque quae- rere profectum. Interrogati autem , si quiddam horum quae mandaverant recipere vellet, vel si quamlhbet finitivam. sententiam. ils. mandasset, nihil sibi horum fuisse iniunctum, responderunt, Quamobrem cum omnis spes iustitiae ac pacis sua ex parte ablata videretur, mandant illi, s melius non invenisset, aut reciperet unum horum quae ili mandaverant, aut nosset illos in crastinum —
28 NITHARDI HIST.
84. quod. contigit sicut. praefatum est 7. Kalend. Iulii — hora videlicet diei secunda , ad omnipotentis Dei iudicium, quod ills absque illorum voluntate mandaverat, esse venturos. Quae quidem Lodha- rius solito more. insolenter sprevit, et visuros se,
' quid agere deberet, respondit. Dum haec super Ligerim iuxta sanctum Fludualdum! consistens scri- berem, ecclipsis solis hora prima, feria tertia 15. Kal. Novembris in Scorpione contigit? His ita omissis, diluculo Lodhuwicus et Karolus consur- gunt; verticem montis? castris Lodharii contigui cum tertia, ut videtur, exercitus parte occupant, adventumque eius et horam secundam, ut sui iu- raverant, exspectant — Cümque utrumque adesset, praelium super rivolum Burgundionum* magno certamine committunt. Et Lodhuwicus quidem ac Lodharius in loco qui Brittas? dicitur strenue confligunt; quo superatus Lodharius, terga vertit. Pars autem exercitus, quam Karolus in loco qui Fagit? vulgo dicitur excepit, protinus fugit; pars vero quae in Solennat?" Adhelardum ? ceterosque, quibus haud modicum supplementum Domino au- xiliante praebui, appetiit, strenue conflixit; quo et utrique vicerunt, sed novissime omnes a parte Lodhari fugerunt. Qua finem primi certaminis dedit Lodharius, terminetur liber secundus.
: LIBER TERTIUS.
Quoniam sinistrum me quiddarn ex genere no- stro ut audiam pudet, referre praesertim quam ;7naxime piget, quamobrem imperio haudquaquam 7nalivole contempto , ut finis optatus libri secundi affuit, per omnia finire hoc opus animus decre- vit, sed ne forte quilibet quocumque modo decep-
1) Saint Claude supra Blois? 2) anno 8411, die 18. Octobris, feria 3, eclipsis solis vere accidit. 3) /a montagne des alouettes, secundum LEBEUF. 4) amniculus Andria. LEBEUF. — 5) les Bretignelles LEBEUF. — 6) le Foy. LEBEUF. — 7) Goulenne &eu Coulenne. LEBEUF. 8) ducem Karoli; cf. Lib.]Il. c. 2.
LIBER III. 20
ius; res nostro in tempore gestas praeter quam &M. exactae sunt narrare praesumat, ex his quibus in- terfui, tertium libellum ut adderem, acequievi. Praelro quidem, uti praefatum est, strenue per- acto, quid de palantibus peragere deberetur, Lod- . huwicus et Karolus in eodem campo. deliberare coeperunt. Et quidam ira correpti, persequi ho- stes suadebant; quidam autem, et maxime reges, müserantes Íratris plebisque, et ut iudicio Dei et hac plaga repressi, ab iniqua cupiditate resipisce- rent, et Deo donante deinceps unanimes in vera iustitia devenirent, piis visceribus solito more op- tabant. In quo negotio Dei omnipotentis miseri- cordia ut praestolaretur suadebant. Quibus cetera multitudo assentientes, a praelio et praeda disces- serunt, et fere mediante die ad. castra redeunt, quid deinceps consultius acturum videretur, deli- beraturi. Fuit quidem ingens numerus praedae et ingens caedes, insuper ammürabilis, immo et me- rito notabilis, misericordia tam regum quam et universorum. Nam diversis pro rebus, diem do- minicum inibi acturos se, deliberarunt. |n quo missa peracta, amicos et inimicos, fideles et infi deles, pariter sepulturae tradebant; plaga correp- tos ac semivivos eodem modo pro viribus ex ani- mo refovebant. Post hos qui fuga evaserant mi- serunt, offerentes, si reverti sana fide vellent, omnia delicta remitti. Post haec reges populique super fratre populoque christiano dolentes, percon- tari episcopos.coeperunt, quid agere super hoc ne- gotio deberent? Quamobrem unanimes ad conci- hum omnes episcopi confluunt, inventumque in conventu publico est, quod pro sola 1ustitia et ae- quitate decertaverint, et hoc Dei iudicio manife- stum effectum sit, ac per hoc inmunis omnis Dei minister in hoc negotio haberi, tam suasor quam et effector, deberetur; at quicumque consciens si-
30 NITHARDI HIST.
811. bà aut ire aut odio aut vana gloria, aut certe quo- libet vitio, quiddam in hac expeditione suasit vel gessit, esset vere confessus secrete secreti delicti, et secundum modum culpae diiudicaretur; verum- tamen in veneratione ac laude tantae declaratio- nis iustitiae, pro remissione delictis mortuorum fratrum suorum — in eo quod imperfecti pecca- tis intervenientibus 8e noverant, ut in multis vo- lentes nolentesque delinquebant — uti suo adiuto- rio ab his exuti liberarentur; insuper autem uti actenus in iustitia adiutor et protector illis Deus extibt, ita ut deinceps ubique existeret: proque his omnibus triduanum ieiunium iniunctum immoque lnbenter ac celebre celebratum est.
2. His ita. rebus peractis, Lodhuwicus ut Re- num peteret decrevit; Karolus autem diversis pro rebus et maxime propter Pippinum, ut illum sibi subdere studeret, 1n Aquitaniam ut proficisceretur ratum duxi. Nam Bernardus dux Septimaniae, quamquam a loco praedicti praelii plus minus leu- vas tres defuerit, neutti i hoc negotio supple- mentum fuit; victoriam autem ut Karoli esse di- dicit, iilum suum Willelmum ad illum direxit, et, si honores quos idem in Burgundia habuit ei- dem donare vellet, ut se illi commendaret prae- cepit. Insuper iactabat, se posse, nec non et aie- bat, quod Pippinum una cum suis Karolo foedere quo valeret subdere vellet. Quam legationem be- nigne excepit, et sicut postulaverat, per omnia con- cessit; monens, ut de Pippino et suis quod promi-
S&erant, in quantum posset, ut perficeretur, operam daret. Cumque adversa undique propulsa videren- tur, ac spes prosperitatis cuique hinc inde faveret, Lodhuüwicus cum suis Renum petiit, Karolus vero " una cum matre Ligerim adut. Res autem pubh- ca inconsulhus quam oporteret omissa, quo quem- que voluntas rapuit, perfacile ommissus abscessit.
LIBER III. 31
Quod quidem Pippinus audiens, paulo ante deside- sai. ratum cum illo foedus inire distulit. . Bernardus | quidem ad illum venit, sed, ut illi se commenda- ret, minime acquievit. Quidam tamen a Pippino : desciverunt, et hoc tantum praefata expeditio Ka- rolo profuit, quod illos sibi foederatos recepit. l1n- terea Adhelardus ceterique quos Karolus ad Fran- eos direxerat, scire cupiens si ad illum reverti vellent, Cariiacum venientes, quo illi, ut missos dirigeret, mandaverant, perpaucos obviam habue- . runt; qui hoc dicebant, $1 idem Karolus ad prae- sens esset, ad illum venire minime differrent; ali- ter autem nescire aiebant, utrum viveret an non. Iactaverant enim hi qui partis Lodharn sentiebant, in praelio Karolum cecidisse, Lodhuwicum vulne- ratum et fuga lapsum abisse. Quapropter incon4 sultum aiebant, in incertis rebus aliquod foedus cum quolibet inire debere. At Guntboldus ceteri- que coadunati, supra praefatos Karoli missos irrue- re se simulabant, et utique fecissent, si ausi es- sent. Quapropter ad Karolum Adhelardus et cete- ri miserunt, mandantes ut, quantotius posset, ve- nire satageret, quatinus et illis adiutorium prae- beret, et si Franci, uti aiebant, ad illum venire vellent, scire posset. Ipsi vero Parisiacam civita- tem adeunt, adventum Karoh praestolari. Quod cum Karolo nunciaretur, protinus his in partibus iter direxit. Ad Sequanam autem ut pervenit, Ad- helardum una cum ceteris in Spedonna! obviam habuit, et quamquam propter conventum quod cum fratre in Lingonicam urbem Kal. Septem- bris condixerat, quoniam imminebat, ancxius es- set, ratum duxit, ut saltem citato cursu per ur- bem Belvacensem, ac deinde per Compendium et Suessionis, hinc per Remensem et Cadelonensem
1) Espone-sur-Maudre, haud longe a confluentibus Maldrae et Sequanae P ALES.
32 NITHARDI HIST.
811. Lingonicam peteret urbem, quatinus eo tenore id quod cum fratre statuerat observare studeret, et si quilibet e Francis ad illum venire vellet,
* posset. Franci vero eandem paucitatem quam et Aequitani spreverant spernentes, variis fictioni- bus illi se per praesens subdere distulerunt. Quod ut Karolus cognovit, praefatum iter accelerare coepit. Cumque Suessonicam peteret. urbem, mo- nachi de sancto Medardo occurrerunt illi, depre- cantes ut corpora sanctorum Medardi, Sebastiani, Gregori, Tiburciu, Petri et Marcellini, Marii, Marthae, Audifax et Abacuc, Honesimi, Meresi- nae etLeocadiae, Mariani, Pelagii et Mauri, Flo- riani cum sex fratribus suis, Gildardi, Sereni, et domni Remigu Rotomagorum archiepiscopi, in basilicam ubi nunc quiescunt, et iam tunc maxi- ma ex parte aedificata erat, transferret. Quibus acquiescens, inibi mansit. et uti postulaverant, beatorum corpora proprius humeris cum omni veneratione transtuht!; insuper et villam quae Bernacha? dicitur, rebus eiusdem ecclesiae per aedictum addidit. Hhs ita peractis, Remensem urbem petunt; quo cum venisset, nuncium rece- pit, quod Lodhuwicus ad conventum quod in Lin- gonicam urbem condixerant, venire non posset, eo quod Lodharius in regnum illus hostili ma- nu irruere vellet; mandaverant etiam Huc avun- culus eius? nec non et Gislebertus comes Man- suariorum *, si in illis partibus isset, ad illum se una cum ceteris esse venturos. eo 95 3. Ergo tam pro fratris adiutorio, quam et ut hos, si ad illum venire vellent, recipere posset, ad sanctum Quintinum iter direxit. Quo quidem Hugonem, sicut mandaverat, obviam habuit, et inde in partes Traiecti iter direxit, Lodharius
1) 6. Kal Septembris "M ABILL. 2) Braine villa regia ad Vi- dulam posita BOUQ. . 3) abbas S, Quintini. 4) comes pagi Masago; cf. mox cap. 83. |
LIBER II. 33
autem ut haec audivit, omisso Lodhuvico, quem sa. paulo ante persequi statuerat, a Warmatia ad conventum quod Teotonis villam. indixerat, iter arripuit; et qualiter super Karolum irrueret, in- EN tendit. Quod cum Karolus in Wasiticum ^! didi- cisset, Hugonem et Adhelardum ad Gislebertum . una cum ceteris, quos foedere quo valerent sibi adnecterent, direxit, Rabanonem etiam. ad Lod- huwicum dirigens, mandat, qualiter pro suo ad- iutorio illis in partibus isset, quod Lodharius au- diens, illo omisso supra se cum omnibus copiis ire pararet, monensque ac deprecatur, ut quan- totius posset, solito more adiutorium illi praebe- re studeret. Insuper autem Exemenonem, vene- rabilem episcopum?, ad Lodharium direxit, soli- to more humiliter praecepit, ut roget, ut obse- cret, meminerit quod frater filiolusque eius sit, , meminerit, quae pater inter illos statuerat, quae tam is quam et sui inter illos iuraverant; me- minerit, quod novissime iudicio Dei inter illos voluntas eius declarata sit; et si horum omnium recordare nolit, cesset a persecutione sanctae Dei ecclesiae, misereatur pauperum, viduarum orfa- norumque, et regnum à patre suo consensu sibi datum ut ingrediatur omittat; ne forte iterato po- pulum christianum ad caedem mutuam confluere compellat. Et his ita compositis, idem ipse Pa- , risiacam urbem adnt, tam íratris sui Lodhuwi- — ci adventum quam et ceteros fideles suos, quos undique convocaverat, praestolaturus. Quod cum Lodharius didicisset, ad eandem urbem iter di- rexit; habebat enim tam Saxonum quam et Au- Strasiorum, necnon et de. Alamannis, partem haud
1) fortasse Vassy, oppidulum Campaniae. V ÁALES. Sed inter S. Quintinum et Traiectum quaerendum esse, ex superioribus patet. 2) Noviomensem.
3
34 NITHARDI HIST.
su. modicam secum; horumque auxilio praemaxime
confisus, ad sanctum Dyonisium venit. KRepere- rat autem inibi naves plus minos 20, uinsuper
6^ quoque Sequana, uti mense Septembrio solet, exi-
ua erat, transitumque perfacilem praestabat. Quamobreui lactabant se sui facile transire posse, et hoc utique simulabant se maxime velle. Ergo Karolus quosdam Parisium et Milidonem?! custo- diri praecepit; quosdam vero ubicumque vada vel navigia esse noverat residere fecit: ipse vero e regione sancti Dyonisii iuxta sanctum Fludual- dum? castra in meditullio posuit, ut et Lodhario, si ita oporteret, transitum prohibere, aut si ali- cubi super suos irruere vellet, illis succurrere posset. Et ut perfacile dinosceretur, quo in loco adiutorium praeberi deberet, more maritimo signa an locis congruis atque custodias deputavit. In- super autem, Sequana, mirabile dictu, dum nos nusquam eo in tempore infra duos menses plu- vias esse novimus, repente aere sereno tumesce-
re coepit, ac sponte his in locis vada ubique pro- -
hibuit. Cumque haec ita haberent, cernens Lod- harius transitum inibi undique sibi prohibitum, eo tenore cum Karolo pacem inire se velle man- davit, ut foedus quod Karolus cum fratre suo Lodhuwico sacramentis firmaverat, omisisset, et ille econtra foedus quod cum Pippino, nepote suo, similiter sacramentis firmaverat, omitteret; et haberet Karolus a Sequana partem occiduam absque Provinciam et Septimaniam ; essentque quasi pace perpetua foederati. Re autem vera, sic. se utrosque facilius decipere posse, putabat, omnemque imperium hac arte invadere sperabat. At Karolus respondit, se foedus quod cum fratre SuO, necessitate coactus, inierat, minime violare 1) Meulan, 2) St. Cloud.
4X7.
APO Oe P TERREA FU pwR—4 «ur -? D 5d I
LIBER III. . 85
velle; insuper ut a Mosam usque Sequanam rezg- sn. num, quod pater ill dederat, nequaquam con- gruum videretur, ut ilh obmitteret; praesertim cum tanta nobilitas illum secuta de his regionibus esset, quos in sua fide deceptos esse minime opor- teret. Quamobrem, quoniam hiemps aderat, ha- beret quique honores quos pater illis dederat, si vellet, mandavit, donec veris tempore vellent cum . paucis, vellent cum omni comitatu, omnes conve- niant, et ni statutis aut statuendis concordia con- currat, quid cuique debeatur, armis decernant, Quae quidem Lodharius more solito sprevit, et a sancto Dyonisio obviam Pippino, qui ab Aquita- nia ad illum veniebat, Senones iter direxit; Karo- lus autem econtra, qualiter Lodhuwicum 1n adiu- torium suum recipere posset, intendit.
4. Interea nunciatum est Karolo, quod soror sua Hildigardis Adelrarium, quendam ex suis, captum haberet, et ii ürbe Laudunensi üná secum custodiri fecisset. Qua pro re expeditos ad hoc opus Karolus sibi delegit, ac protius decedente jam die his in partibus festinus perrexit; distabat enim urbs eadem plus minus leuvas 30. Per totam siquidem noctem iter faciens, impediente m praevalido, hora fere diei tertia insperate subito sorori et civibus cum infinita multitudine nuntia- tur Karolus adesse, omnisque urbs muülitibus cir- cumdata fore. Quo quidem nuntio exterriti, quo- niam nec evadendi nec aderat spes moenia tuendi, pacem sub una eademque nocte petunt, Adelgarium confestim reddunt, et ut se urbemque absque con- flictu in crastinum dedant, cum omni subiectione promittunt. Dum haec agerentur, milites moram huius rei graviter ferentes, insuper laboris taedio praeteritae noctis quem passi fuerant permoti, in excidium urbis ruere undique coeperunt: essetque
5 ha
36 NITHARDI HIST.
811. proculdubio protinus flammis rapinisque tradita,
ni idem Karolus misericordia super ecclesiarum Dei sororisque necnon et populi christiani, permo- tus, minis atque blanditiis horum animos maximo labore compescere studuisset. Quos cum abscedere fecisset, ut soror postulaverat, concessit, et Sal- inonciacum! ab urbe discessit; crastina quoque die Hildigardis ad fidem suam, sicut spoponderat, venit, urbemque inlaesam et absque conflictu sui iuris restituit, Sororem suam siquidem Karolus benigne excepit, et omnia quae hactenus erga illum deliquerat, illi donavit; multisque verbis blande illam allocutus, omnem benignitatem quam frater sorori debet, si demde benivola erga illum esse vellet, ei perhumane promisit, ac, quo voluit, illam abire concessit. Urbi sua iura statuit, et ad suos, quod circa Parisium omiserat, his ita per-
812. actis. redut. Senones autem Lodharius, Pippino
recepto, quid agere deberet, anxius erat; nam Ka- rolus partem exercitus Sequanam traiecit, et in saltum qui Pertica? vulgo dicitur direxit. — Quos quoniam Lodharius vel se vel suos impedire timuit, primum insectari statuit. Qua quidem re sperabat, se et hos facile delere, et hoc terrore sibi resi- duos subiugare, maximeque Nominoium, Britanno- rum ducem, suo subdere dominatui posse. :|Sed frustra haec omnia expleturus adüt, dum nihil horum ad effectum perduxit. Nam exercitus Ka- roli omnis ab eo salvus evasit, insuper ex suis neminem recepit; et Nomenoius omnia quae illi mandaverat, insolenter sprevit. His ita se haben- tibus, repente nuntium accepit, quod Lodhuwicus et Karolus una cum ingenti exercitu alter alteri studeret. Cumque se undique rebus adversis cir- cumseptum videret, maximo ambitu inaniter ex-
1) Samoucy. . 2) /e Perche ad Matronam.
LIBER Ill. 37
pleto, a Turones redire coepit, et fatimato exer- 842. citu, tandem fessus Franciam pervenit. Pippinus autem, quod se illi sociaverat penitudine correptus; Aquitaniam se recepit. nterea audiens Karolus, quod Otgarius, Maguntiae sedis episcopus, una cum ceteris Lodhuwico fratri suo transitum ad se pro- hibuisset, iter per Tullensem urbem accelerans, Elisazam ad Zabarnam! introint; quod cum Otzga- rius didicisset, una cum ceteris, litore relicto,'abnt,
et quo quisque valuit, ocius se abdidit.
9. Ergo 16. Kalend. Mareii Lodhuwicus et Ka- rolus in civitate quae olim Argentaria? vocabatur, nunc autem Strazburg vulgo dicitur, convenerunt; et sacramenta quae subter notata sunt Lodhuwicus romana, Karolus vero teudisca lingua iuraverunt. Ac sic ante sacramentum circumfusam plebem alter teudisca alter romana lingua alloquuti sunt. Lodhuwicus autem, qui maior natu, prior exor- sus, sic coepit: Quotiens Lodharius me te hunc fratrem meum post obitum patris nostri insectan- do, usque ad internectionern delere conatus sit, nostis; cum autem nec fraternitas, nec christia- nitas, nec quodlibet ingenium, salva iustitia ut pax inter nos esset, adiuvare posset, tandemn co- acti rem ad iudicium omnipotentis Dei detulimus, ut suo nutu, guid cuique deberetur, contenti esse- mus. In quo nos, sicut nostis, per rnisericordiam Dei victores extitimus; is autem victus, una cum suis quo valuit secessit. Hinc vero fraterno amore correpti, necnon et super populum christianum conpassi, persegui atque delere illos noluimus ; sed actenus sicut et antea, ut saltem deinde «cuique sua iustitia cederetur, rnandavimus. | 4t ille post- haec non contentus iudicio divino, sed hostili rmna- nu iterum et me et hunc fratrem meum persequi
.4) Zabern. . 2) Argentoratum,
m
38 NITHARDI HIST.
DL
$12. non cessat; insuper et populum nostrum incendiis, rapinis, cedibusque devastat: guamobremn nunc, ne- cessitate coacti, convenimus; et guoniam vos de nostra stabili fide ac firma fraternitate dubitare credimus, hoc sacramentum inter nos in conspectu vestro iurare decrevimus. |JNon qualibet iniqua . cupiditate illecti hoc agimus, sed ut certiores, si Deus nobis vestro adiutorio quietem dederit, de communi profectu simus; si autem, quod absit, sacramentum quod fratri meo iuravero, violare praesumpsero, a subditione mea, necnon et a iu- ramento quod mihi iurastis, unumguemgue vestrum absolvo. Cumque Karolus haec eadem verba ro- mana lingua perorasset, Lodhuvicus, quoniam ma- ior natu erat, prior haec deinde se servaturum te- status est: Pro Deo amur et pro christian poblo et nostro commun salvament , dist di! in avant?, in quant Deus savir et podir me dunat?, si sal- varaéio cist meon. fradre Karlo, et in adiudha et in cadhuna^ cosa, si cum orn? per dreit? son fra- dra salvar dist?, in 09 quid il mi? altresi fazet ; et ab Ludher nul plaid " numquam prindrai **, qui meon vol! cist meon fradre Karle in damno sit. Quod cum Lodhuvicus explesset, Karolus teudisca hnngua sic hec eadem verba testatus est: Zn? G'odes minna ind in thes * christianes folches ind unser bedhero gealtnissi, fon thesemo dage frammordes, so fram? so mir Got gewizci indi madh furgi-
1) de isto die. X 2) en avant Gallice. 3) savoir et pouvoir me donne Gallice. — 4) chacune Gall 5) comme homme, — 6) droit. 7) doit. 8)in eo.. 9) faciet. 10) placitum. 11) prendra:. 12) secundum meum velle, — 13)Viro in linguis Germanicis inter- pretandis principi, lacobo Grimm , annotafiones quae sequuntur Nr. 14 —24 debemus. 14) Zeile 1 lese ich nicht zn durches, was keinenSinn giebt, sondern ohne Schwierigkeit, wie es auch nothwendig heissen muss, ind in thes. Náümlich die Prüposition in steht in dieser Zeile zweimal, genau wie das Roman. pro zweimal steht. 15) Z. 3 muss es heissen fram und nicht fra.
LIBER III. 30
bit, so haldih tesan!9 minan bruodher, s0s0 man saa. mit rehtu sinan bruher scal, in thiu", thaz er mig sosoma * duo; indi mit Ludheren in nohhei- niu thing ne geganga, the minan ? willon imo ce scadhen werhen??, Sacramentum autem quod utrorumque populus quique propria lingua testatus est, romana lingua sic se habet: $i Lodhuvigs sagrarment, quae son fradre Karlo iurat, conser- vat, et Karlus meos sendra de suo part non lo stanit, si io returnar non lint pois, ne io ne neuls cui eo returnar int pois, in nulla aiudha contra Lodhuwig nun li iver. 'Teudisca autem lingua: Oba Karl then eid, then er sineno?! bruodher Lad. huwige gesuor, geleistit, indi Ludhuwig min herro then er imo gesuor, forbrihchit, ob ih inan es?! irwenden ne mag, noh ih noh thero nohhein then ih es irwenden mag , widhar Karle imo ce follusti? ne wirdhic?*, Quibus peractis, Lodhu-
16) Z. 4 5 gehóürt tesan zusammen und ist der Acc. hunc. 17) Z 6 muss stehen in thiu; das n kann hóchstens u scheinen. 18) Z. 6 7 soso ma. Ohne Zweifel ist hinten das o unrichtig und die Sprache fordert ein a, das vielleicht auch in der Hdsch, zu lesen ist, wenn man genau sieht. so sama (sÓ sama) bedeu- tet similiter, und nie habe ich dafür gefunden so soma. 19) Z. 8 zhe minan. Nothwendig the (accentuirt thé, sonst dei, quae (Nom. Pl. Neutr )] das unentbehrliche Relativum, wie im Roman, das qui vor meon. Zhe ist Unsinn und die Buchstabverbindung zh an sich undeutsch. ]ch habe oft in Hss. langobardische t (25 e£, et) gefunden, die den Schein eines z geben [ich sehe, dass auch die Roman. erste Formel solch ein scheinbares z hat in alzresi, das sicher altresi ist]; und erklürt man auch das hier stehende t graphisch für z, so hat sich jedenfalls der Schreiber versehen und das t seines Originals für ein z genommen. Das vorausstehende geganga ist allzu deutlich, als dass man gegangu lesen kónnte, wie die Grammatik fordert; müglich, dass der Schreiber in dem ihm vorliegenden Text u für a nahm und a setzte, 20) thé imo ze scadhen werdhen, würtlich quae illi in damnum fiant (eveniant, succedant) mínan willon, adverbial
esetzter Accusatiy, — nach meinem Willen. 21) Z. 1 sineno Schreibf. f. sinemo, oder würe der erste Strich vom 7^ ver- blichen? denn sinemo muss es heissen. 22) Z. & ist abzuthei- len inan es (eum eius. 23) follust für adiumentum, auxilium, findet sich háufig (Gramm. 2, 199.) 24) Z. 6 beim letzten
L4
40 NITHARDI HIST.
842. wicus Renotenus per Spiram, et Karolus iuxta Wa- sagum per Wizzunburg Warmatiam iter direxit. Aestas autem in qua praefatum exactum est prae- lium, fuit frigida nimis, et omnes fruges persero collectae sunt; autunnus vero et hiemps naturalem ordinem peregerunt. Ac eadem die qua praedicti fratres necnon et primores populi praefatum pepi-
J
erunt pactum, subsequente gelu, nix multa ceci- dit Stella cometes mense Decembrio et Ianuario necnon et Februario usque praelatum conventum apparuit — per Pisces centrum ascendit, et inter signum quod a quibusdam Lyra a quibusdam vero Andromeda vocatur, et Arcturum obscuriorem, hoc concilio expleto defecit. His paucis de tem-
Wort kann gezweifelt werden, ob es wirdhit (erit) oder wird- hzc (ero) oder etwa wirdhz (ero) lautet. Wirdhit, erit, kónnte bezogen werden auf thero nohhein, eorum nullus. Da aber der Schwórende die Hauptperson ist, fordert das Verbum auch wohl die erste Person... Wirdhic mit krüftig wiederholtem Pronomen stánde für wirdhu ic, ero ergo, wobei nur das der Mundart die- ses Denkmals ungemásse zc für ih befremdet. | Wirdih würe richtiger. Am liebsten wáre mir, wenn das scheinbare c ein blosser Finalzug am u sein künnte, dann würde man sich bei der Lesart wirdhz vollig beruhigen. Die Hom. Formel gibt er, ero, nicht erimus; das vorausgehende iu ist sonderbar und viel- leicht auch ego, obgleich dafür sonst eo, io steht. Ein fehler- loser, grammatisch reiner Text ist das nun nicht; der Schreiber lásst besonders h aus oder versetzt es, geeltnissi f. gehaltnissi, madh für mahd und dieses für maht, bruher f. bruodher, luhe- ren f, ludheren [vielleicht ist luoheren ludheren, mit oben er- blichenem oder übersehnem Strich], mig f. mih, ganga f. gangu, werhen f. werdhen, sineno f. sinemo. Hichtig wáre folgende Recension: in godes minna ind in thes christianes folches ind unser bedhero gehaltnissi, fon thesemo dage framordes, so fram so mir Got gewizzi indi maht furgibit, so haldih tesan minan . bruodher soso man mit rehtu sinan bruodher scal, inthiu thaz er mih sosama duo, indi mit ludheren in nohheiniu thing ne egangu, the minan willon imo ce scadhen werdhen. Oba Karl then eid, then er sinemo bruodher ludhuwige gesuor, geleistit, indi ludhuwig min herro, then er imo gesuor, forbrihchit, ob ih inan es irwenden ne mag, noh ih noh thero nohhein, den
ih es irwenden mag, widhar Karle imo ce follusti ne wirdu (wirdih).
LIBER III. 41
porum siderisque serie delibatis, ad historiae tra- 842. mitem revertamur. — Cumque Warmatiam venis- sent, missos deligunt, quos protinus ad Lodharium
et in Saxoniam mittunt; et horum necnon et Karlemanni! adventum inter Néarmaunm et Ma- gontiacum praestolari statuunt.
6. Hic quoque haud quaquam ab re, quóniam locunda ac merito notanda videntur de qualitate horum regum et unanimitate qua interea degue- rint, pauca referre libet. Erat quidem utrisque formà mediocris, cum omni decore pulchra et omni exercitio apta; erat uterque audax, largus, prudens pariter et eloquens; omnemque praemis- sam nobilitatem excedebat fratrum sancta ac ve- neranda concordia. Nam convivia erant illis pene assidua, et quodcumque pretium habebant, hoc alter alteri perhumane dabat. Una domus eret illis convivi, et una somni; tractabant tam pari con- sensu communia quam et privata; non quicquam aliud quilibet horum ab altero petebat, nisi quod utile ac congruum illi esse censebat. Ludos etiam hoc ordine saepe causa exercitii frequentabant. Con- veniebant autem quocumque congruum spectaculo videbatur, et subsistente hinc inde omni multitu- dine, primum pari numero Saxonorum, WAasco- norum, Austrasiorum, Brittonorum, ex utraque parte, veluti invicem adversari sibi vellent, alter in alterum veloci cursu ruebat; hinc pars terga versa protecti umbonibus, ad socios insectantes evadere se velle simulabant; at versa vice, iterum ilos quos fugiebant, persequi studebant; donec novissime utrique : reges cum omni iuventute in- genti clamore, equis emissis, hastilia crispantes exiliunt, et nunc his, nunc ills terga dantibus, insistunt. Eratque res digna pro tanta nobilitate 1) fibus Hludowici regis maior natu.
42 NITHARDI HIST.
842. necnon et moderatione spectaculo; non enim quis- piam in tanta multitudine ac diversitate generis, uti saepe inter paucissimos et notos contingere solet, alicui aut laesionis aut vituperiü quippiam inferre audebat.
7. His ita. se habentibus, Karlemannus cum ingenti exercitu Baioariorum et Alamannorum ad patrem suum Magontiam venit. Bardo vero qui in Saxoniam mussus fuerat, similiter fecit, nun- tians, quod Saxones mandata Lodharii sprevissent, et quicquid Lodhuwicus et Karolus illis praecipe- rent, libenter id facere vellent. ^ Lodharius quo- que missos qui ad se directi fuerant, inconsulte audire distulit; quod tam Lodhuwicus quam et Karolus necnon et universus exercitus aegre tule- runt, et qualiter idem ipsi ad ilum pervenire possent, intendunt. Ergo 16. Kalend. Aprelis illis in partibus viam dingunt, et Karolus quidem per Wasagum iter difficile ingressus, Lodhuwicus vero terra Renoque per Bingam, Karlemannus autem per Einrichi! ad Conflentim in crastinum hora fere diei sexta venerunt; protinusque ad sanctum Castorem orationis causa pergunt, missam audiunt, ac deinde idem reges armat naves conscendunt, et Mosellam ocius traiciunt. Quod cum Otgarius, Moguntiae sedis episcopus, Hatto comes, Her1oldus, ceterique viderunt, quos Lodharius ob hoc inibi reliquerat, ut illis transitum prohibuissent, timore perterriti, litore relicto fugerunt. Lodharius quo- que, ut fratres suos Mosellam transisse in Sincia- co didicit, confestim et ipse abire et regno et sede non desttit, donec se super ripam Rodani cum paucis qui se sequi deliberaverant, ceteris
1) pagus ad dextram Rheni et a meridie Longanae et pagi En- gerisgowe.
LIBER IV. 43
omissis, excepit. Qua finem secundi certaminis 812. dedit Lodharius, terminetur liber tertius.
LIBER QUARTUS.
lVon solum me, uti praefatum est, ab hoc opere narrationis quiescere delectat, verum etiam, quo ab universa re publica totus secedam, rmnens variis quaerirmnoniis referta, assiduis meditationi- - bus anxia versat. Sed quoniam me de rebus uni- versis fortuna hinc inde iunxit, validisqgue procel- lis moerentem vehit, qua portum ferar imrno vero penitus ignoro. Interim autern si aliquod tempus otiosum repperero, quid oberit, $i, uti iussum est, facta principum procerumque nostrorum stili officio " ;Jnemoriae mandare curabo? | Érgo huic rerum operi quarto insistam y, et si in ceteris rebus fu- turis prodesse neguivero, saltem in his erroris nubecujlam proprio labore posteris detergarm.
1l. Usque Lodhuwicus et Karolus Lodharium a regno Suo abisse certis indiciis cognovere, Aquis palatium, quod tunc sedes prima Franciae erat, petentes; sequenti vero die, quid consultius de populo ac regno a fratre relicto agendum vide- retur, deliberaturi. Et quidem primum visum est, ut rem ad episcopos sacerdotesque, quorum aderat pars maxima, conferrent, ut illorum con- sultu, velut numine divino, harum rerum exor- dium atque auctoritas proderetur. Et hoc illis, quoniam merito ratum videbatur, commissum. Quibus ab initio gesta Lodharii considerantibus, quomodo patrem suum regno pepulerit, quoties populum christianum periurum sua cupiditate effece- rit, quoties idem ipse hoc quod patri fratribusque iu- raverat frustraverit, quoties post patris obitum fratres suos exhereditare, atque delere temptasset, quot
44 NITHARDI HIST.
H L4 L4 . / mm LÀ Ld e. E e. e. 832. homicidia, adulteria, incendia, omnigenaque faci-
nora universalis ecclesia sua nefandissima cupidi- tate perpessa sit, insuper autem, neque scientiam gubernandi rem publicam illum habere, nec quod- dam vestigium bonae voluntatis in sua guberna- tione quemlibet invenire posse, ferebant. Quibus ex causis non inmerito, sed iusto Dei omnipoten- tis iudicio, primum a praelio et secundo a pro- prio regno fugam illum inisse aiebant. Ergo omnibus unanimiter visum est atque consentiunt, quod ob suam nequitiam vindicta Dei illum eiece- rit, regnumque fratribus suis melioribus se iuste ad regendum tradiderit. Verum tamen haud qua- quam ills hanc licentiam dedere, donec palam illos percontati sunt, utrum illud per vestigia fra-
tris eiecti, an. secundum Dei voluntatem regere
voluissent? Respondentibus autem, in quantum nosse ac posse Deus illis concederet, secundum suam voluntatem se et suos gubernare et regere velle, aiunt: Et auctoritate divina, ut illud susci- piatis et- secundum Dei voluntatem illud regatis, monemus, hortamur, atque praecipirmnus. | Hinc autem uterque illorum duodecith e suis ad hoc opus elegit, quorum unus extiti; et sicut illis con- gruum, ut inter illos hoc regnum divideretur, vi- sum. est, contenti sunt; in qua divisione non tan- tum fertihtas aut aequa portio regni, quantum affinitas et congruentia cuiusque aptata est. Eve- nitque Lodhuwico omnis Friaaàa! . . . . . .
Karolo vero? . . . . . . . . . . . . 4
à e [j e. e. e. LÀ [j LA . . e. e e e. e e. e e.
1) trium linearum spatium vacat, quod saeculi XVI. manus (for- tasse Pithoei) ita explevit: et orienfalia regna cesserunt, omnis scilicet Germania usque ad Rheni fluenta, et aliquae civitates trans Rhenum cum adiacentibus pagis. 2) tres lineas vacuas
LIBER IV. 45
2. Quibus paraetis, quique illorum e populo a2.
qui se sequutus est suscepit, ac sibi, ut deinceps fidelis esset, sacramento firmavit. Et Karolus qui- dem Mosam, regnum suum ordinaturus, traiecit ; Lodhuwicus vero Saxonorum causa Coloniam pe- tit. Quorum casus quoniam maximos esse per- spicio, praetereundos minime puto. Saxones qui- dem, sicut universis per Europam degentibus patet, Karolus, magnus imperator ab universis nationi- bus non immerito vocatus, ab idolorum vana cul- tura multo ac diverso labore ad veram Dei chri- stianamque religionem convertit Qui ab initio tam nobiles quam et ad bella promptissimi mul. tis indiciis persaepe claruerunt. Quae gens omnis in tribus ordinibus divisa consistit; sunt enim in- ter illos qui edhilingi, sunt qui frilingi, sunt qui lazzi illorum lingua dicuntur; latina vero lingua hoc sunt: nobiles, ingenuiles, atque serviles. Sed pars illorum quae nobilis inter illos habetur, in duabus partibus in dissensione Lodharn ac fratrum. suorum divisa, unaque eorum Lodharium, altera vero Lodhuwicum secuta est. His ita se habenti- bus, cernens Lodharius, quod post victoriam ífra- trum populus qui cum illo fuerat deficere vellet, variis necessitatibus astrictus, quocumque et quo- modocumque poterat, subsidium quaerebat. Hinc rem pubhcam in propris usibus tribuebat; hinc quibusdam libertatem dabat, quibusdam autem post victoriam se daturum promittebat; hinc etiam in Saxoniam misit, frilingis lazzibusque, quorum in- finita multitudo est, promiitens, si secum senti- rent, ut legem quam antecessores sui, tempore quo idolorum cultores erant, habuerant, eamdem
eadem manus ita explere conata est: accepit occidentalia regna a Britannnico oceano usque ad Mosam fluvium, in qua parte ex tunc et modo nomen Franciae remansit.
84
he
46 NITHARDI HIST.
.illis deinceps habendam concederet. (Qua supra
modum cupidi, nomen novum sibi, id est Stellin- ga, imposuerunt, et in unum conglobat, dominis e regno pene pulsis, more antiquo qua quisque volebat lege vivebat. Insuper autem Lodharius Nortmannos causa subsidu introduxerat, partemque christianorum illis subdiderat; quibus etiam, ut ceteros christianos depraedarent, licentiam dabat. Iritur. metuens Lodhuwicus, ne idem Nortmanni necnon et Sclavi propter affinitatem Saxonibus qui se prse nominaverant, coniungerent, regnum- que sibi vindicaturi invaderent, et christianam re- ligionem his in partibus annullarent — quamobrem, uti praetulimus, praemaxime! . . . . . . adit, et in quantum valuit, simul et cetera regni sui scandala, ne hoc nefandissimum malum sanctae Dei ecclesiae deveniret, praecavit; quibus expletis, Viridunensium civitatem Lodhuwicus per Teoto- nis villam, Karolus autem P Remensem urbem adeunt, quid deinceps agendum videretur delibe- raturi.
J. Per idem tempus Nortmanni Contwig? de- praedati sunt; inibique mare traiecto, Hamwig? et Nordhunnwig* similiter depopulati sunt. Lodha- rius autem, ut se supra ripam HRodani recepit, navigio eiusdem fluminis fretus, inibi resedit; quo undique quos valut sibi in subsidium adtraxit, Verumtamen legatum ad fratres suos dirigens, mandat, si sciret qua fieri posset, primores suos ad illos dirigere vellet de pace delberaturos. Re- sponsum est, mitteret quos vellet; facile quem- let scire posse, qua ills deveniret esse; ipsi vero uno eodemque itinere per Tricassinensium Cad-
1) hic quatuor vocibus spatium vacat. 2) i. e. Quentawich. 3) Hamburg. 4) Norden in Frisia orientali.
LIBER IV. 47
hellonensem! adeunt urbem. Cumque Milicia- 842.
cum? venissent, losippus, Eberhardus, Egbertus, una cum ceteris a parte Lodharn, ad illos vene- runt, dicentes, quod Lodharius cognovisset, se in Deum et illos deliquisse, nolletque amplius, ut al- tercatio inter illos et christianum populum esset; si vellent aliquid ili supra tertiam partem regni propter nomen imperatoris, quod illi pater illorum concesserat, et propter dignitatem imperii, quam avus regno Francorum adiecerat, augere, facerent; sin alter, ter&am tantummodo partem totius abs- que Langobardia Baioaria et Aquitania ilh conce- . derent; regeretque quisque ' illorum, Deo favente, portionem regni sui, prout melius posset; fruere- tur alter alterius subsidio ac benevolentia; concede- rent pacem et leges invicem sibi subiectis; esset- que inter illos, Deo auctore, pax pacta perpes. Quod cum Lodhuwicus et Karolus audissent, et illis plebique universae perplacitum esset, in unum una cum primoribus coeunt, ac quid de talibus acturi essent, gratanti animo conferunt. Apebant? se hoc in exordio dissensionis voluisse, et quanquam peccatis intervenientibus proficuum esse non pos- set, saepe hoc illi mandatum fuisse. In eo tamen omnipotenti Deo gratias referebant, cuius tandem ope adiuti, hoc promeruerant, ut frater illorum, qui semper pacem atque concordiam spreverat, Deo largiente tunc illam petebat. Verumtamen solito more ad episcopos sacerdotesque rem refe- runt, ut quocumque divina auctoritas id vertere vellet, nutu ipsius libenti animo praesto adessent. Quibus cum undique, ut pax inter illos fieret, me- lus videretur, consentiunt, legatos convocant, po- stulata concedunt. Cumque in divisione regni quattuor dies vel eo amplius morarentur, tandem
1) Chalons sur Saone. 2) Mussy ad Sequanam, supra Bar- sur - Seine. 8) &. e. aiebant.
48 | | NITHARDI HIST.
842. visum est, ut inter Renum et Mosam usque ad .J exortum Mosae, ac deinde ad exortum Saugonnae, et sic per Saugonnam usque ad confluentum Ro- dani et sic deinde per Rodanum usque in mare Tyrrenum, omnes videlicet episcopatus, abbatias, comitatus, fisca cis Alpibus consistentia absque! 0. o. ^ ddÓóim parte regni tertia offerrent, et si hanc recipere rennuat, quid cuique debeatur ar- mis decernant. Quod quidem, quamquam ultra quod iustum ac congruum, ut quibusdam videba- tur, inventum fuerit, per Conradum, Cobbonem, Adelhardum et ceteros mandatum est; ipsi vero interim, donec qui missi fuerant reverterentur, in eodem loco esse se decernunt, responsum Lodhariu praestolaturi. Qui cum ad Lodharium venissent, reppererunt illum paululum minus solhto more animatum. Aiebat enim, se non esse contentum in eo, quod fratres sui illi mandaverant, quia aequa portio non esset; querebaturque insuper suorum qui se sequuti sunt causam, quod in praefata parte quae ilh offerebatur, non haberet, unde ills ea quae amittebant restituere posset. Quamobrem ignoro, qua fraude decepti, hi qui missi fuerant, augent illi supra definitam partem usque in Car- bonarias; insuper, si hoc usque ad tempus quod ilis pariter conveniret reciperet, iurant ilh, quod tunc fratres sui iureiurando, prout aequius possent, regnum omne absque Langobardia, Baioaria et Acquitania, in tribus. partibus dividerent, essetque super his sua electio, ut quam vellet harum acci- peret, ac diebus vitae suae eandem illi concede- rent, in eo quod ille illis similiter faceret; et haec. omnia si aliter. non crederet, sacramento sic se facturos promitterent. Iurat enim Lodharius, sic
1) vox una vel duae exciderunt 1. Italia coniicit Pithoeus; for- tasse Langobardia /egendum est.
OOLIBERIV.;/.7-— 49
se velle, ac' sua ex parte sic perficere, in' eo quod 842.
fratres sui, uti missi illorum tunc illi iuráverant, adimplessent |. ^|. ^ ^ |» "VEL Su
4. Igitur mediante Iunio, feria videlicet quinta, propter civitatem :Madasconis in insula quae An- silla dicitur cum. aequo numero priorum Lodha. rus, Lodhuwicus et Karolus conveniunt; et hoc sacramentum muütuo sibi iuraverunt, videlicet ut ab ea die et deinceps invicem sibi pacem conser- vare deberent, et ad placitum quod fideles illorum inibi statuissent, regnum omne absque Langobar- dia, Baioaria et Aquitania cum sacramento, prout aequius possent, in tribus partibus sui dividerent, electioque partium eiusdem regni esset Lodharii; et quique illorum partem quam quisque: acciperet,
cuique deinde omnibus. diebus vitae suae conser-
vare deberet, in eo, si adversus fratri et suos fra- ter. suus sumilter.faceret. Quo expleto adhibitis- que verbis pacificis, pacifice discedunt; ad castra redeunt, in crastinum de ceteris :deliberatunri Quamquam et id aegre vix tamen effectum est, et
usque ad conventum .quod in Kalendas Octobris '
condixerant, pacifice quisque in sua portione qua vellet esset. Et Lodhuwicus quidem Saxoniam, Karolus vero Aquitaniam ordinaturi adeunt; Lodha- rius autem iam, ut sibi videbatur, de electione regni partium securus, ÁArduennam venatu petit, omnesque primores .suae portionis popul qui a
se, dum. a regno .habiret, necessitate coacti desci-
verant, honoribus privavit Lodhuwicus etenim in Saxonia seditiosos;.squi se, uti praefatum est, Steliinga nominaverant, nobihter, legal tamen caede, compescuit. "Karolus vero in Aquitaniam Pippinum fugavit; quo latitante, nihil aliud. nota-
bile effücere valuit, praeter quod Warinum quen-
dam ducem, ceterosque qui sibi fidi ' videbantur,
4
N
50 — NITHARDI HIST.
812. ob custodiam eiusdem patriae inibi reliquid. Insu- per Egfridus, comes Tolosae, e. Pippini sociis, qui ad se perdendum missi fuerant, quosdam in insi- diis cepit, quosdam stravit. ldemque Karolus ad placitum quod cum Lodhuwico fratre suo War- matiam condixerat, iter direxit. Cumque Mettis
— pridie Kalend. Octobris venisset, Lodharium in villa Teotonis reperit, quo ante condictum plac tum venerat, ac aliter quam statuerat residebat. Quam ob rem his qui a parte Lodhuwiei necnon et Karoli propter divisionem regni Mettis residere debuerant, tutum minime videbatur, ut dum se- niores sui in Warmata et Lodharius in Teotonis villa essent, illi Mettis regnum dividerent. Distat enim Warmatia a Meitis leuvas plus minus 70, Teotonis autem villa plus minus octo. Occurre- bat etiam, quod Lodharius in fratrum deceptione sepe perfacils promaptusque extiterat; ^ ideoque suam salutem illi eredere haudquaquam absque qualibet securitate audebant. Ergo Karelus. horum saluti consulens, ad Lodharium dirigit; mandat, quoniam alter quam convenisset venerat et erat, si vellet, ut missi fratris sui necnon et smi inibi una cum suis remanerent, daret illi obsides, ut de salute illorum fidus esset; sin aliter, mitteret ille missos suos Warmatiam ad illos, et ilh quos vellet obsides illi darent; sim aliter, recederent a Mettis pari spatio; sin etiam .et hoo nollet, in me- ditulho qua vellet missi illorum convenissent: non enim se tot nobihum virorum salutem meglegere debere, dicebat. Erant quwjem octoginta electi ex omni multitudine, omni nobilitate praestantes, quo- rum interitus ni praecaveretur, maximam sibi fra. trique suo posse inferre iacturam ajebat. Tum tandem pro commoditate omnium hinc inde visum est, ut Conflentum missi illorum, centum decem
-
LIBER lV. 51
videlicet. absque obsidibus convenirent, inibique 842 regnum, prout aequius possent, dividerent. | &. Quo scilicet IM. Kal. Novembris convenien- tes, ne forte quoddam scandalum inter homines illorum qualibet ez causa oriretur, pars illorum quae ad,odhuwico necnon et Karolo venerat, ori- entalem ripam Reni metantes, quae autem a Lod: harió, occiduam; cotidieque ob commune collo- quium sanctum Castorem petierunt, Cumque ad regni divisionem. hi qui.a Lodhuwico et Karolo maüssi fueránty variis querimoniis accessissent, quaesitum est, $1 quis illorum totius imperii no- ttiam ad liquidum haberet, | Cum nullus reppe- riretur, quaesitum est, .cur missi illorum illud im transacto spatio non circummiissent, et illorum industria inbreviatum esset; cum et hoc, ut fie- ret, Lodharium nolle repperissent, aiebant, in- possibile esse ignoranti, quiddam aequaliter divi- dere posse. Novissime autem quaesitum est, quo- niam sacramento illud, prout aequius ac melius possent nossentque, dividere deberent, si hoc sin- cere iurare possent, dum scirent, quod nemo igno- ranter jd facere valeret. Et hoc quoque ad con- ferendum episcopis commissum. Qui hinc inde in basilicam sancti Castoris convenientes, a parte Lodhari aiebant, si:in sacramento quilibet deli quisset, hoc expiàre posse, ac per hoc mehus esset ut hoc facerent, quam diutrus tot rapinas, incendia, homicidia, adulteria, ecclesia Dei pate- retur. At contra hi qui a parte Ludhuvici necnon et Karoli erant, aiebant, dum neutrum. necesse esset, cur in Deum peccare deberent? imehus esse, ut firmaretur pax inter 1llos,'mitterentque pariter per universum imperium, et imbreviare- tur, ao tum tandem iurare quod certum :est abs- que periculo, aequaliterque dividere posse cense-
92 NITHARDI HIST.
812. bant: sic quoque periuria 'Ceteraque facinora .de-
vitare, ni ceca cupiditas impediret, posse, firma- bant; ac per hoc nec se ledere in sacramento velle, nec cuipiam, ut faceret, licentiam dare tes- tabantur. Qua dissemtientes, quique qua venerat, ad. suos secesserunt. .. Hinc. omnes 1n eadem do- mo convenerunt, a parte Lodharii dicentes, quod parati ad sacramentum. et ad divisionem, uti 1u- ratum fuerat, essent; at contra à parte. Lodhu- wici et Karoli, similiter se velle, si possent, aie- bant; novissime autem, quoniam neuter quod ;l- ter volebat absque seniorum suorum auctoritate assentire audebat, statuunt, ut. pax inter illos es- set, donec scire possent, quid seniores sui horum
recipere vellent ;.et hoc. fieri posse in. Nonis. No--
vembris visum est; usquequo pacis termino con- stituto, discedunt. .Qua quidem die terrae motus magnus per omnem poene hanc Galliam factus est, eademque die Angilbertus, vir. memorabilis, Centulo translatus, et anno post decessum eius 20^, corpore absque aromatibus indissoluto, re- pertus est. |, Fuit hic vir ertus. eo in tempore
.. haud ignotae familiae. Madhelgaudus autem, Ri-
chardus et hic una progenie fuere, et apud mag- num Karolum merito. magnr habebantur. | Qui ex eiusdem magni regis filia nomine Berchta, Harnidum, fratrem meum, et me Nithardum ge-
nuit. .Centulo. opus mirificum in honore omni- |
potentis Dei sanctique Richari construxit; fami- liam sibi.commis$sam mirifice rexit; hinc vitam cum omni felieitate defunctam, Centulo 1n pace quievit. ^ His paucis de origine mea delibatis, ad historiae: seriem redire libet.
. 6. Cum autem, uti praefatum est, reversi qui- que regi.suo quae invenerant munciassent, hinc inopia, hinc. hieme instante, hinc etiam quod pri-
"LIBER IV. :^ |. 88 mores- popul:,'.degustato semel periculo, iterum s42. praelium: nolebant, ac: per hoc, ut: pax a1nter illos usque.in:vigesimo die post:missam saneti lohannis firmaretur, assentiunt, |; Ad; quam. statuendam hinc . inde primates . populi '"Peutonis. villam confluunt j iurant, . ut ipsi reges inter se interim inufuam pa: eem servare deberent,:et ut nequaquam: quglibet modo omitteretur,. ni in eodeny conventu, ut; aequius possent, omne regnum dividerent; essetque Lodha- rii, uti. iuratum- fuerat, partium electio 'eiusdemi regni Hinc quisque, qua libuit, discessit; et Lodha- rius Áquis hiematum. petiit; Lodhuiwicus Baioa- riam, Karolus autem, uxorem: ducturus, 'Carisia- cum venit. : Eodem tempore :Mauri a Sigenulfo, fratre Sigihardi, sibi' causa subsidii inducti, : Bene; ventum invadunt. Eodem: etam tempore Stellinga in Saxonia contra dominos suos iterum rebella- runt; sed praelio commisso nimia cede prostrati sunt; àc sic auctoritate internf, .'quod' sine :auctó- ritate surgere praesumpsit. Accepit quidem: Ka- rolus, uti praefatum est, in comiugio Hirmentru- dem, Uodonis et lngeltrudis filiam et . neptem Adelardi. Dilexerat autem pater eius suo in tem- pore hune Adelardum adeo, ut quod idem vellet, in universo imperio hoc pater faceret; qui utilhi- tate publicae , minus prospiciens, placere cuique intendit, .Hinc libertates, hinc. publica in pro- pris usibus distribuere suasit, ac dum quod qui- que petebat, ut fieret, effecit, rem publicam pe- nitus annullavit, Quo.quidem imodo effectum est, ut in hac tempestate populum qua vellet facile devertere posset;.et hac de re Karolus praefatas nuptias maxime innt, quia cum. eo maximam partem plebis sibi vindicare posse putavit. Nup- tiis quidem 19. Kal. Ianuarn expletis, natalem Domini ad sanctum Quintinum celebre peregit;
843.
54 NITHARDI HIST.
Valentiniahas quoque, . qui de fidelibás. suis inter
Mosam: Sequanamque. 'causa . custodiáe . remánere ,
deberent, ordinavit ;. idem vero. pártibus Aquita- niae unà. cum. coniuge. nno ..843... incarnationis Domiti in hieine iter direxit: Fuit autem eadeni hiemps. perfrigidainimis: ac" diuturna, langoribus insuper habundans, nechon.;et Bgricuiusae peco- qus apibusque.saüs incongrüa. — —
31,; Hic : quique colligát, qua. dementia. utilita- teni publicam negleget, privatis.ae propriis yo. luntatibus insaniat ,* dum ex utrisque. Creatorem adeo offendat, ut: etiani: omnia eleméntá eius. ve- saniae :contraria . reddat;:. Quodque huiuscemodi exemplis, pene adhuc omnibus notis, perfacile probàturus accédám. Nam temporibus bonae re- cordatienis. magni Karoli, qui.evolito iam pene! anno 30* :decéssit, quoniani hic populus unani eamdemque rectam ac per hoc viam Domini pu- blicam incedebat, pax illis atque concordia ubique erat: at nunc:e contra, quoniam. quique semitam quam cupit incedit, ubique dissensiones et rixae sunt. manifestae, , Tuno ubique habundantià atque laetitia, nunc. ubique ,poenuria atque mesticia, Ipsa elementa iunc cuique regi^ congrua, nunc autem omnibus ubique contraria, uti scriptura di- vino munere prolata testatur: E£ pugnabit orbis terrarum .éontra..insensatos. Per idem tempus eclypsis lunae. 13. Kal. Aprilis? contigit. Nix in- super multa eadem nocte. cecidit, meroremque omnibus, uti praefatum est, iusto Dei iudicio in- cussit. . ld propterea inquam, quia hinc inde ubi- que rapinae et ommigena fnala sese inserebant, ilinc aeris Dismpc nor spem. « omnium bonorum enpiebat ^ — — . i
1) i. e. annis 29 et aliquot mensibus. 2) i.e. reiaw. 3) anni 813. 4) eo anno pascha in diem 22. Aprilis incidebat.
"TX: m ti uta 25
à ge / A efgeg od. xm, Lii EDT hoe JEU e ueri pronum dteastyadi ut i ps 5, ; 'nnaesioplee) i98vrel Gus C Dindloailonn 6: nset!l wed 03gllop ali duueserstd
Angelberti carmen de pugna F Fontaneticá
ad Sdem codicis regi Párisiensis editi. (nius noH
DELE
. " * T .d d e '5a a tt r4) pnavtd
Aere RE NS SES ET
ecoute cx
Versus de. bella. que fuit acta Fontaneto. ;,. i3 duisris dq uv CELL EE v
Aurore cum primo mané'^" Dextera prepoten Dei Tetram noctem dividens, x Protexit Hlothariun; Eum i Sabbatum non illud fuit " Wictor ille mánu $ma ^ ^ ^^ ^
Sed Saturni dolium; ^*^ f Pugnavitque- fortiter ; ' uo De fraterna rupta pace. Ceteri si' Sic puguassent, - E Gaudet demon impius. um . Mox foret'coneordià;' "^ i^!
node up cael auisg Bella clámant, hinc et ido: a Ecce olim velut Iudas
Pugna gravis oritur ^ ^ ! Salvatore tradidit, "" ii^ 1 Frater fratri mortem parat: | Sic te rex tuiqüe duces ^ (^! Nepoti avunculus; ^ 7 ^ Tradidetünt' gladio! 75! Filius nec patri suo Esto cautus, ne frauderis Exhibet quod meruit. Agnus lupo previo gms Cedes nulla peior. fuit Fontaneto fontem dicunt Campo nec in Marcio; Villam quoque rustici,
Facta est ggx christianorum "In qua strages et ruine Sanguine proluvii; " Francorum de sanguine; Unde manus infernorum Orrent campi, orrent silve, Gaudet gula Cerberi. Orrent ipsi^ paludes.
a) loco proluvio sanguinis. scriptum fuerat primo proluiüs, 4i. e. pro- luuius ve? proluuium, iam vero ut in textu. b) ite codex,
-
$6 ANGELBERTUS.
Doo ROI OPERE TROIS E78 1TRPHIO UU OC te ome - ' Gramen illud ros et ynber Mortuorum lineas,
Nec humectet pluvia, .. Velut solent in autumno
In quo fortes ceciderunt - Albescere avibus.
Proelio doctissimi ; | |
Plangent illos Te — Laude pugna non est —
Hio tesw; mhogtuh (560007 nb; Nec cenatnr melodes |...
"Oriens ; meridianus, ' i:
Hoc autem scelus peractum ; Occidens,, ab, aquilo Quod describi ritmice, Plangent illos qui fuerunt Angelbertus ego vidi ^ ^77" TiHc casu mortui.
Pugnangque cum aliis; "ERE Solus de multis remansi Müledícta dies illaj .' :- Nec in anni circuli
Prima fontis acie. ; Numeretnr, sed pe ded
— Mm 0A
Q 7o-
á y ^ UE wo j Ima vallis retrospexi .,. .. ; Ab omnimemoria;, . Verticemque iuieri*, ...,; Iubar .solis illi desit | "T Ubi suos inimicos . ko Aurora orepuseulo,
Rex fortis Hlotharius 2o o) Expugnabat fugientes —— o, Usque forum rivuli.
'iosUbgt WE 3
Noxque illa, nox amare Noxque dura nimium,
. : In qua fortes, ceciderunt |
Karoli de parte vero . o. ; Proelio doctissimi; ., , Hludovid pariter , |.., |. — icaaeoru s Ade a . Albescebant, campi. yeu ' Quos amici fleverant, | . a) i. e. fugeri, iu iugi. u | KM E | P «e a USE í 3 LE . EC EC à cr (53 H