.:ii

■ h

V, K

:f^f>

m .''■^^A-k.

^^

UNIVERSAE

CAMPANIAE FELICIS

ANTIQUITATES A

MARIANO DE LAURENTIIS

ELUCUBRATAE. . -^ PJRS PRIOn.

►<><3>'C^eafc«^jj'«»— ^

N E A P O L I ,_

XypiS RAPHAEHS MANSII

MDCCCXXVI.

BEVERENDISSIMO , ET IXLUSTRISSIMO DOMINO MICH/^ELI ARGHANGELO LUPOLI

ARCHIEPISCOPO CQMPSAm

-■>o».>»4;4<.^c»« — .

PRAESUL AMPLISSIME ,

F

uiT quovls tempore in more positiim apiid scriptores , ut quoties allquid operls in lucem cdendum statuerent , Virls virtute praestan- tlbus j et in Republlca literarla pollentlbus dedicarent. Atque id non alia de causa factum est, nisl ut horum vlrtutes , et auctorltas non- nunquam Illos ab Invidlae morslbus , atque Aristarcliorum censurls indemnes praestarent. Quapropter cum vellem meos de Campaniae Antiquitate llbros In lucem proferre , Tu Pmesul Amplisslme, mlhi statlm occurrlsti j cul dedicandos satagerem. Cul enim tua non dlcta virtus , et In rerum philologicarum , et

'%.

IV

^

sacrarum txhisrn yvSsts , dum tot annis non solum apucl nostrates, verum etlam apud exte- ras gentes pro tuis doctls , et laboriosis ope- ribus tam cognitus es ^ quantum praeteritis temporibus praeclari , ct eruditi qulque bo- mlnes extitere ?

Tu inter Praesules Neapolitani Regni do- clisslmusiam trlginta prope annis sacra Infuia donalus ab optimo Rege Ferdinando I Bor- bonio primum ad Ecclesiam Pelusianam re- gendam , deinde ad Archiepiscopatum Gom- psanum evectus fuisti.

Sub tanti igitur Vlri auspiciis , ac tute- la hoc opus, quod non paucorum annorum labore milii stetisse fateor^ seciu'um laetum- que lucem adspiciet. Ac sicuti Luna notho lumine splendet : ita hoc opus per se obscu- rum perpetuo maneret, nisi tuarum spectatis- slmarum vlrtutum fulgorCj tuique Nomlnis radils inlustraretur.

Excipe igitur , Praesul Ampllssime , hoc tenue munus , quidquid , et quaiecunque est, ac tuis suffragiis, tuoque patrocinio fove at- que tuere.

JNomini tuo addictlssimus Marianus de Laurentiis.

PRAEFATIO

IN CAMPANIAE REGIONEM.

j| .V dubium verLendum haud arhitror , Ilaliam ierra- rwn orbis praeclarissimam esse regionein. Heic enim dulcis aer , agrorum amoenitas , montium apricorum adspeclus : liaec quorumque civium urb anitas ^ eamo- rum est coniitas , ut meriio ac ralione cum ah anti- quis , tum a nuperae aelalis historiograpliis ea una existimata fuerit , quae inter ceteros universi angnlos regina veluti adsurgat. Et videtur Deum O. 31. iUam prae cunctis selegisse , quo aliis iam tuni ex vetustissima iempestate leges , et popnJis scepira ferret. Si enim ppiscos historiarum annales post hominum evolvamus memoriam , profecto illam ( si duos e medio populos tollamus Hehraicum , ,^gyptiumque ) primorem e Graiis , aliisque celehratis populis fuisse reperiemus. Etruscos enim prae celeris antiquiores esse , nullus adest qui nesciat.

Ea enim gens ante Romanorum rempuhlicam futt adeo celehriSf ul vetusti auclores maximam illorum prae- dicaverint potentiam , cum magnam Italiae partempos' sederint. Hinc apud ilLos ipsos artes ^ aique scienliae in inagno fuere pretio. Postquam vero Etruscl in Itw lia sunt dominali ., Romani deinde everso eorum im- peno paulatim , illorum urhes in eorum pervenerunt polestatem ., atque longe lateque vicinis dissitisque po- pulis helluni intulere. Hinc Samnites per LXXK. pro- de annos quotidianis armis cum Romanis decertarunt^ atque postea eorum ager Romanis adiunctus. Inde aliae exterae gentes , hinc Galli ^ Hispani , aliique

VI

popuU, iotus oriens , et Africa ipsa Romanorum fuit in servitutem redncla

Prae ceteris gentibus aclmimerantur Graeci , qui Romajiorum adeo excoluere irigenium , ut oh ipsis ingenuae artes in agrestem Latium inlalae fnerint. Campani praeter omnes alios praeclariores prae ce- ieris vicinis populis existimantur. Ea gens profecto ad maximam evecta fuerat maiestatem , et celeherrU vxas per ea tempora urhes possidehat. Quid dicam de praeclaris illorum opidis , apud quae Romani immeu' sos expenderunt swnplus ? Earundem urbium non so- lum nomen , verum etiam monumenta usque ad nos pervenere.

Tot urhes iajn celehres in toto Romano imperio

penilus periere , ct vix ad postems illorum pervenii

memoria. lure merito celehrantur Corinthus , Athenae^

Lacedaemon , totque aliae Graeciae urhes , et ^gjpti,

at uhinam Jlorentes , atque nohiles eae urhes fuerint ,

nulla ad posteros pervenit memoria. Campaniae tan-

tum urhes , uti prae ceteris Puleoli., Cumae , Neapo-

lis , Capua , et praesertim Herculaneum , et Pompeii

quaeJiam pretiosa servat in praesejitiarum jjionumenta?

De tantis interim antiquis opidis cum nulla su-

persit memojna , CajnpaJiia perquam ferax in antiquis

est jnonujneniis . Quantum ipsa clarior esse dehei !

Gaiuleajjvus igilur , atque ovejjuis , cujjj luius hic prae

ceieris ierrarum orhis angulus a harharojmjn jjiajiibus^

ei teniporuJJi colluvie cladejji ejfagerit. JSos igitur

quocujJiqne oculos vertinius , maiorum nostrorum ve-

stjgia , et rudera aspcctamus. Dici potest solajji Cam-

paniajji nunc temporis infegras quasi antiquitatis re-

liquias ser^msse : jmm prae ceteris ex quihus re-

stani^ PojJipeii , et Herculaneum urhes iniegrae ad nos

pervenere. Nostra CajJipaniae regio , utpoie a Roma-

nis plus aliis dilecta , sumptus permagJJOS , atque ar-

tem iJi aedijicajjdo praesetulii. JJnus Lucullus omjiium

Rofnanorum ditissimus ingentes domos , villasque huc

vri illuc in solo Campano ex Asiaticorum immensis ga- zis ereptis condidit. Nihil heic memorem Caesaris , Pompeii , Tullii ^ p^edii Pollionis ^ aliorumque equitum villas uhique positas : nihil hic prodam templa , thea- ira , domos, aliaque permillia aedificia privata ^ et puhlica , quae immenso divilum procerumque sumptu condita fuere.

Quae cum ita sint, lector humanissime^ nos heic

de hisce peculiariter , et minutatim rebus agemus.

Quapropter hoc nostrum elucubratum opiis' in qua-

tuor dispertiemur lihros. In primo de Campania in

^enere agemus , quitiam eam incoluerint populi., quae-

nam urbs princeps illius fuerit : hinc de Oscis , de

urbe Capua , de variis eiusdem vetustis ludis , de am -

phitheatro , iheatro , templis , de fluminibus , de mon-

iibus , de viiSf de aedificiis', ac ruinis simul , rebusque

singiclis dicemus ; tandem de urhibus anliquis citra ul-

traque Capuam verba faciemus. In altero qui sequC'

tur libro de Herculaneo , et Pompeiis nunc primum

eruderatis , deque f^esuvio dgemus. In tertio de no-

stra Parthenope , de elus origine^ de antiquis aedi-

ficiis , de vetusto regimine , ac magistratu : tandem de

eiusdem antiquo cultu , de Neapolitanorum moribus ,

deque decremento. In quarto tandem lectori reprae-

sentabimus Puteolanum antiquum agrum cum urbibus

Puteolis , Baiis , Cumis , Miseno , Literno , necnon et

lacus , moTitesque , et P^ulcanorum describemus con-

fiagrationes : hinc de opidorum origine y hinc de iU'

cremento , de maiestate ^de decremento , et hinc quid

tandem ad nostra usque iempora devenerint , verba

faciemus. Atque haec profeclo sunt quae lectoris oh

vculos exponemus.

LIBER PRIMUS.

C A P U T T.

Z>e Campatiia Felici in genere.

Ri

.EGIONEM quam incoHmus tum antiqui , cum nuperi scriptores Campaniam Felicem non ab hominum felicita- te , sed ab arboribus campisque vulgo salutarunt. Hinc Ph'nius lib. III. c. 5 iure meritoque sic tradit •• Hinc Fe- lix illa Campania est : ab hoc sinu incipiunt vitiferi col- les. At vero undenam huic Felicis cognomen ? CI. Ma- aochius de Amphit. Camp. c. i sic dictam autumat, quod olim a Sylla Felice fuerat constituta colonia in hac re- gione , quae ab auctore cognomentum desumpslt.

Ea vero regio Latium inler _, Samnium , Picentinos, Inferumque mare est posita , ut Strabo prodlt lib. V. Geograph. pag. 167 edit. Amslelod. 1707 ITadioy suj^n- (KovscjTaTov Ta-y 5.ira.v!:S>v , idest omnium fertilissima est re- gio j qnippe cuius etiam ysa-Xo^rat suxixpiror, colles niaxi- me frugiferi. Sanfelicius de Situ Campan. pag. 3 edit. Neap. 1726 eosdem fines Campaniae assignat his verbls .- A Liri flumine ad Sarni ostium pertinet , sexaginta passuum millibus excurrente planitie , quae ab ipsa camporum la- xitate facta est Campania. Hi amnes , eius dtio latera constituunt : hic ab ortu , ille ab occasu. Boream versm montibus cingitur: Samnites et Jrpini excludentibus ^ cjuar- tum vero latus mare possidet. Latitudo eius varia , ut ta- men qua maxime panditur , triginta non excedit m.Uiaria. Quod si totius ambitus subducatur ratio , colliges ad cen- tumet sexQginta passuum millia. lisdem fere verbis fusius Carapaniam describit Cluerius Ital. Anliq. lib. IV. c. i. riuminibus rigatur Savone , Vuhurno , Clanio, Sar- no , aliisqae minoribijs , ut Sebetho. Moniibus coronaluic

2

" ' Masslco , Falerno , Gauro , Apennloorum calena , cam- pis Phlegraeis , ac Leboriis , et Vesuvio praesertim mon- te , qni veliiti Rex adsurgit maiestate , et proceritate ce- teris vicinis supereminet. Lacus celebriores adnumerantur Fund.iuus prope Caielara , Acherusius , Lucrinus, Aver- nus , Aniarjus , aliique.

Campaniae vero nomen fertilissimam designat Italiao regionem , in qua ut belle testatur Plinius ioco ante ci- tato Summum est Liberi Patris , Cereris-que certamen , a palcniibns campis, in quibus sedet. Eam eiiam veteres terram Laboris niincupavere , ul vel a Leboriis campis , qnos idem Plinius lib. XVIII c. 2 Capuae vicinos com- memorat _, vel ob agrorum fertilitatem , quippe qui ad culturam maxime sint apti. Hinc agri ubertate , coliiuni araoenitate , marium portuumque opportunilate , percnni aquarum adfluentia , quin et ingeniorum felicitate longe fortunata fuit , quae ad omnes liberales artes a Deo O. ]\L facta aestimetur. Variis hinc eam laudibus exornant pas- sim veteres auctores et prae ceteris Florus h'b. I. c. 16 hoc modo : Omnium. non modo Italiae , sed toto terrU' rum orbe pulcherrlma Campaniae plaga est : nil mollius coelo i denique bis Jlorihus verncity nihil uberius solo, ideo Liberi, Cererisque certamen dicitur , mhil hospitalias ma- ri. Hic illi portus Caieta , 3Iisenus , et tepentcs fontibur Baiae , Lucrinus , et Avernus , quaedam maris otia. Hlc amicti vitibus montes Gaurus , Falernus , et pulcherrimus omnium Wesuvius JEtnaei ignis imitator. Vrbes ad mare Formiae , Cumae , Puteoli , NeapoUs , Herculaneum, Pom- peii^ et ipsa caput urhium Capua , quondam inter tres maximas , Romam , Carthaginemque numerata. Vrhes. In hoc igitur tam parvo beatoque solo plures urbes,

et opida celeberrima extitere. Ea quidem fuerunt dubio procul quadraginta tria , ut praeteream florentissimos vi- cfts , villas innumeras, aliasque incerti nominis urbes. At undenam ia hoc tam parvo telluris spatio tot ac tan- ta opida , nisi ex soli , coelique foecunditate atque uber- tate , quae inter terrarutn orbis angulos illi regioni a na-

3 ^^.

turae auctore bona donata fuere ? lure meritoque memo- ratur Promissae Terrae, seu Palaestinae in sacris Lileris loecunditas _, quae lacte alque melle manavit idjique; tot iirbes in eo solo quondam extiterunt , sed illam praeter tolius mundanae universitatis regio nulla adcrit quacum nostram Campaniam ausim comparare,

Ager vero Campanus floribus cjuarumcuraque abun- ^^^^"- dat specierum , et rosis praesertim. Campanas enim prae- cipue , aeque ac Paestanas laudat Martiah's lib. IX. Epi- gr. 6i. Hiberno praesertim tempore tanta erat rosaruni, aliorumque florum in Campania ubertas , ut j^gyptum aemularetur. Merito vero haec regio Felix dicta. Q|m- panorum enim felicitatem longo tempore perdurasse te- statur Livius lib. XXIil c. 2 cum de oppugnatione ur- bis Neapolis ab Hannibale instltuta verba facit. Hinc etiam tot laudibus ab antiquis praedicatur. TuUius orat. ll con- tra Rulkim num. 28 sic scribit; yigrum Campanum or- his terrarum pulcherrimum , et Capuam urhem amplissimam , atgue ornatissimam esse: Livius lib. Vlll. Campanos com- mendat quod agrum Italiae uberrimum , et urbem agro dignam possiderent. Ita etiam Silius lib. VIII. ne ad ra- vim usque dicara. Quod si tot encomia agri Campani in medium afferre vellem , profecto rem bistoricam in lon- gum protraherem ; qnare de fructibus , et aliarum reruni copia , et abundantia raptim verba faciemus.

Neminem fugit quantum ab antiquis Falernum vi- num fuerit laudatum. Et re quidem vera hoc vel maxi- ^ '"""!,,«?'" me ab illis , et praecipue a poetis fuit aestimatum: unus prae ceteris canit Virgilius Georg. II. v. 96.

Et quo te carmine dicam

Hhaetica / nec cellis ideo contende Falernis. Neminem etiam praeterit hoc vinum plus quam ceteris pep plures aanos ab antiquis conservatum. Hinc quc annosius erat Falernum , eo pluris aeslimabatur , et il- lud quod paucos per annos servabatur , minoris h.ibeba- tur. Quid vero dicam de Coecubo Falerno forsiian prae- »ta«tiu», et ge^erosius/ de hoc innuit Plinius lib. XIV^

^4 ' ,

c. 6. Qvii 1 idem ibiJera scriblt , vinum illuct quod ex- Tsressum fait sub consule Opimio _, qui consulatum ges- sit anuo V. C. DCXXXUI, perquam celebre , et eden" tultim fiiisse ad CC. Tere annos couservalum , illudque post tam longaevura tempus in speciem mellis esse re- dactum. De boc etiam Petronius Satyr. c. 34 mentioneni facit. Quid eiiam praedicabo de Surrentino, cuius memi- nit Strabo lib. V. Georg. ailque illud fnisse optimum , et maxirao iu pretio habitum apud Romanos , aeque ac Falernum, et Gauranum / €asi»nc«c. Adhaec castaneae laudatissimae , et frequentissimae

in Campania fuerunt, quamvis Martialis lib. V. Epigr. ^9 ad quendam scribens Turanium haud corpori benefacct re sentit,

De agri Carapani oleo fit menlio quam frequentissi- me apud veteres. Campanus enim ager non solum Bac* cho , Cerereque ac pascuis , verum etiam oleo fuit fera- eisslmus. Oleo abundavit Vcnafranum praecipue soluni prae Liciniano ; nam hoc ,cuius ager Venafrano propia- quus erat , Italiae praestantissimum aeslimabatur.

At ne silenlio quldem praetereundum est ^ Cam- FrumeRiuw. panam regionem fuisse etiam abundautem frumento^ hor- deo , et leguminibus ; hic enim ager aestate scatet per- petua , et a natura huiusmodi abuntantiae donis fuit cu- mulatus , ut prae cunclis orbis angulis unus hic usque fuerit praedicatus. Constat enimvero Romanos saepe an- nonae caritate oppressos in hos agros misisse, qui sibi frumenla compararent. Anno enim praesertim CCLXI. ab V. C Geganio Maceriuo , et P. Mlnulio Coss. Ro- manum Senatum legatos ia Etruriam misisse , et Cam- paniam , et in agrum Pomptinum, quo coemerent ma- ximam frumenti copiam. TuUius etiam Orat. contra Rul. lum n. 2 de frumentis omnium specierum agri Campa-. ni mentionem facit. ©jtm. Nunc tandem de ostreis sermo capessendus. Nihil

heic dicam de vivarijs tam celebratis a scriptoribus , et praecipue Licinii Muraenae , Hortensii , LucuUi , Sergii

5

Oratae , ^liorumque. Hunc aulemOralam ostrearum viva- ria inveuisse in Baiaoo litore narratur aelate Lucii Grassi oratoiis aute Marsicum bellum , quoJ accidit anno V, G. DCIII. nec gula.e causa, sed avaritia: magua vectigalia er talt ingeuio percepit , et optimum saporem ostreis Lucriui adiudicavit , quamvis Valerius Maxiraus lib, III. c. 3 , ipsum aedificiis spatiosis , et excelsis , deserla per eam tcmpestatem ora Lucrini lacus pressisse , quo re- centioie usu conchyliorum frueretur, seutit. Hiac Lucri- nus postea celeber , ostreisque copiosus evasit eo modo ul Romanae reipublicae quam magno forel emolumento Infinitum autem esset si nobis singula in mediuni producerentur , quae ex agro Cympano percipiuntur. Hoc unum satis dictu est , illum quovis tempore adeo rebus omnibus foecundum fuisse , quae sunt necessaria ad vitae rationem , ut Italiae cunctae fruges cuiuscunque generis submiuistrarit.

Hactenus tolius agri Campani fertilitatem in rebus omnibus in medio attulimus. Neapolitanus vero ager e cuncta Campania fortasse prinoipem locum occupat irx omni rerum abundantia a natura comparata : at fru- ctuum exquisitissimorum , et cuiusque generis ubertate dubio procul omnibus terrarum angulis , et praesertim ipsi Gampaniae praecellit.

Excussis quae ad agri Campani foecunditatem attinent, se^-mo nunc de velustis populis , qui eandem incoluere 'legioiiem, instituendus erit.

G A P U T II.

De Ccunpanine iricoUs , et praes-ertim de Osca geiUe de iUoritm moribus , atque Ungua.

Ex historia disciraus , quo celebrior fuit popukis , et quo ubericvem incoluit agrum , eo magis nunc ia tmam , nuuc ia aham pervenisse manura. Quid igitur mi- rnm., si Campania Felix. ulpole prae ceteris amoeuissimus

6

angulus lot habuit {lominos , quot erant illius aevi vici- niores non solum , veram etiara dissitae naliones. Norunt interitn eruditi vetuslissiraamCampaniae historiam esse adeo confusam , ut quidquid de ipsa antiquae , nuperaeque ae- tatis praedicarint auctores , sint omnia prorsus mcerla. Per eam enim tempestatera Ilaham incolebant adhuc gen- tes silvestres barbaraeque , ac nobis incognitae. Hinc qui- nam mores , quaenam religio , hisloria usque modo nulla nos perdocet , cum nullus adsit auctor,qui rerum histo- ricarum annales ad seros Iradiderit nepotes ; vel si fue- rit , tempus edax omnia surripuerii.

Oranium primos Campanlam habitasse veluii huma- nae voluptatis certamen Oscos , Anruncos , Ausones j, Samnites , Vmbros , Gimmerios , Campanosqne ipso; per historiam conslat. Strabo lib. V. Geogr. ab Oj)iois habi- tatara luisse eam regionem narrat , qai iidera atque Au- sones exislimanlur. Ferunt ahi cum ea loca qaond;un Opici 3 Ausonesque tenuissent , fuisse ea dcinde ab Osca gente occupata , quae a Gumanis pulsa deinde fuit , quos rursus Etrusci eiecerunt : etenim cura duodecim habila- rent urbes, quarum una qnasi caput esset , ea de cau- sa Capuam nuncuparunt. Cum vero per bixuriam a-J molHtiem se tradidissent , Samnites nacta occasione Cam- panos in servitutem sabiecere. Hinc Romani vicinis paulo po&t subactis geniibtis Campaniara occuparunt. lisdem ita verbis tradit hanc historiam Polyblus. Vide qnaeso, quot gentes Cani regionera diversa tempestate per Orbem occu- parunt. Vna vero eaderaque gens Osca (ij fuit isthjec ,

(i) Ennius, et Verrius apud Festum dc Verb. Sign. Oscos, Opscos cl Opicos eosdetn fiiisse dicunf, Oscos, quos dic/mns, ciit ferrius, Opscos antea dictos , teste Ennio curn dicat : de rnuro rem gerit Opscus. Alii vcro distingnunl eos populos a Graiis , a Latinis Oscos dictos. Theodorus Rickius Disse^t. dn primis Ita- Hae incolis idem asserit. Hinc iidem duo populi cosdem liabuere jnores , linguam , atgne domiwn, Sanfcllcius De Orig. Camp.

7

tit diximus , qiiae variis fuit nominibus salulata , nempe

Ausones, Aurunci , Opici , qnorum vocabulum ])Ostmo- duni a Romanis contractum in duas fuit syllabas , et Opsci , vel potius Obsci , ac tandem Osci auJivere.

Hae vero gentes quamnam postea Campaniae inco- luerint partem, nunc videndum. Oscorum montes a Straho- ne descriptos nullos alios ess3 , quam id iugum , quod orientali latere duo sus^tinet opida Suessam nempe Aurun- corum , et Theannm Sidicinum , ait Cluerius lib. III. c. 9 Ital. antiq. ad quam sententiani comprobandam scribit ^ omnem Opicam gentem fuisse etiam Oscara appellatam : pars Carapaniam inter, et Volscorum fines Auruncisunt dicti. Quod autem ad Oscorura , sive Opicorum attinet inores , dicendum est , hos inter cetera quosdam edidis- se ludos , comoediasque tam ridiculas ,■ incultasque quoad gestum et verba , ut flagitium potius essent nnncupan- dae , «ti narrat Tacitus Annal. lib. IV. c. 14. Et Tul- lius fuisse risui quosdara Arpinates senatores in senatu ob gestnm et linguam scribit epist. lib. VlII. I. Hosque ludos fabulas Atellanas appellatas tradunt passira histori- ci , quippe quod Atella Oscorum urbs fuerit.

Has autem genies Oscos uempe in Campania habi- tasse anle Troianum bellum canit Virgilius , qui quidem eos i^neae facit contemporaneos , quamvis inillas sedes urbesve illis certas assignet. Servius Capuae urbis ori-

Oscos OpMcorum genus fnisse arbitratur , ct ad hoc denionstran- dnm Slrabonis alTert anctorltnlcra lib. V. Geogr.

Hi vcro Ausones in varias reglones sese diviserunt sedemque fixernnt, et pro, diyersitat(^ regionis, qiiam incolebant, Osci, Opici, Aurunci, et ctiatn,.Sidtcini fuerunt compellali. Pellegrinius Disc. I. opinatur, eos Ausones dorainatos esse circa Vullurnum, et Sar- num , eamque regionem dictara Opicam ab Opicis, sive Oscis , et Sidicinos , Auruncosque ab urbibus quas iucoluerunt : liinc tcrta ea regio Ausouia quoqiie fuit vocitata , ut Manluaniis ca- nit vales M\\. XI. v. 3^. Eos vero populos Servius in Virgi- liuru credit , primos fuisse Italiae habitatores.

8

ginern ex ipslus Virgilli ^uctorllale iEn. XI. v. 146 cui- tJam Troiano Capy attribuit. At quornodocunque res se habet, alii receniiores Capuam Oscorum urbern fuisse tradunt, qui originem ab Etruscis trahebant , ut ante diximus ; et res isthaec per se probabilior est , cum ex Livio compertura sit lib. XXIV. c. 19, Medituxticum [i) appellatum fuisse sumraum Campanorum magistratum, Campanos eosdem ac Oscos fuisse persuasum est etiara Silio lib. XIV cum canit :

Osco memorahilis ortu.

Mamerlinos innuens Campanos , qui illarn sceleste occuparunt , qui sub Opicorum quoqiie noraine In Cam- pania siti , iidem ac Osoi fuere. In eandem sententiam it Cluerius , qui Campanos fuisse Oscos ex SaraniliGa credit origine , de quibus teslatur Llviiis lib. IV. c. 9 fraudulenter Capuara ab Etruscis occupatam C. Scni- pronio , et Q. Fablo Vibulano Coss. quod accldit anno V. C. CCCXXX. Hinc ait laudalus Cluerius Ital, Ant. lib. III. c. 9 Cmnpani ah Sa?imitibus orli illud hahuere vocahulum Medituxticus, Samniliura vero iinguam ean^ dem ac Oscam fuisse prodit Livius b'b. X. c. 20. Cum enim narrasset Romanura Consulem L. Volumniura ex condicto quosdam exploratores iliius b'nguae perilos ad exercitirra misisse Saraniticum , qiii Falernum campura populatus erat , ait quosdam gnaros Oscae linguae explo- ratum quid agatur^ misisse.

Capuam , et Campanam reglonem in Etrnscornin potestatem redactam , linnuam , illorumquc raores conser- vasse fama est etiam , cum in Romanorura inciderunt manus , cum adhuc , et multura post tempus et ludi Osci, Atellanaeque fabulae in more fuerint positae, post. quara gens illa penitus fato fuerat extincta'.

(i) Medilusticus fiiit Oscae gentis sinnmus niagistralus , qui a Tyrrhenis fuit diclus Merrlss, et Tubtiks. At Ij^narra Pa- laesfra Neap. pag. 264 ex tabula marmorea Herciilanei delecta, a»- jerit hoc noracn Medituxticum scripium esse MERRISSTUBTIKS.

.9

At equldem exisllrao aliarura genlium linguas citra

Romam ( ciim esscnt omnes unius corporis ) cmnes luisse aequali modo Oscae linguae noniinc vocatas , et Campanorurn sermonem fuissc Romanis risui atqiie ioco plus aliis speciali modo, aut ob locorum vicinitatem, aut ob eius poeticarum vocum formam atque raodum. lllud vero certum est, Oscorum iinguam a Romana prorsus differentem esse. Affertur antiquus Titinnii versus , qui sic habetur : Qui Osce et Volsce fahulantur : nam Laii- ne nesciunt. Theodorus Rickius de primis llal. inc, ait Oscorum linguam vocabula , et characteres ( i J habuis- se , qui^nec Latini , nec Graii , nec Hebraei fuerc: hinc laudatus auclor quasdam vetustas voces cx veteribus cx- cerptas affert grammaticis , quas heic refcrendas censeo, ut Casnar senex , Cascus vetus , Dalivus insanus , Fu- mel servus , Gela pruina , Maesius Maius , Mamers Mars, Medituxticus summus magistratus , Mulcta poena , Qniens quiescens , Patera quatuor , Pipatio clamor plorantis , Pitpit quidquid , Sollo totus , Veia plaustrura , Vngulus annulus : et apud Sabinos Ciprum bonnra , Crepemm du- bium , Curis hasta , Nar sulphur _, Herna saxa , Nero lortis, Cuestre , quaestor , Theze Theseus , Apulu Apol- io , Vluxxe Vlysses , Menrra Minerva , Laucina Lucina, Pultuce Pollux , Turan tyrannus , aliaeque huiusmodi Elru- scorum , Oscorum , Sabinorumque voces in Laliarera sermonem versae fuere.

Hac vero lingua Osci ilias Atellanas , fabulas cude- re coeperunt ridiculas , quas in comoediis postea passim usurparunt. His adde quod apud eam gent«m in loquen-

(i) lam diu est , ex quo Abellae eruderatiis fiiit lapis nunc in aedibus cScrainarii Nolani prostans Oscis elementis a Re.Tion- dinio Hist. Nol. tom. III. c. uh. allatus. Re sane vera ex chara- cteribus qui asservantur, rcs digna visu est : nam ipsimet sunt omnino ignoli , el nullam praeseferunt Uterani , quae vel latia- ri , vel Graeeo conveniunl idiomali.

T: J, 3

JO

do ttsus iavaluit , ut ore uterenlnr distorto ^ ut declarat Varronem Scaliger comnientans lib. VI. Ex Livio lib. VII. c, 2 testatum habemus in ludis Romae haberi solilis ve- tusto aevo histriones ad sonum saliasse mutos • Romana hinc iuventus versus ridiculos Fescenninorum instar ia- vexlt: postea Livius Andronicus fabularum immixtione , et tandem Osci fabulas fecerunt Atellanas. Ex Macrobio Saturn. lib. Vlll. c. 9 constat Nonium , ct Pomponium fuisse celebres actores , et post illos diu iacentem aiteia Atellanicam suscitasse Mummium.

Eas tandem fuisse fabulas satis honestas, quaravis

ridicules , scimus ex eo cum apud Romanosiama rerum

primordiis introductae fuere , eaeque ad extreraos usque

Caesares viguere. Norunt hinc eruditi , Romanis eas sum-

mo studio , et delectationi fuisse , quod quo tempore

Kondum recii mores deperdili , et cum adhuc militaris

maxime floreret discipUna , tunc vel maxime Atellauae

fabulae iu more fuere positae. Haud vero audiendas

aliquis Aristarchus, vel pseudo-Cato^ qui scribit Roma-

nos hisce fabulis delectalos maxime , quod oblectationem

saperent : nam hoc falsum , cum ex Valerii Maximi le-.

stiraonio contrarium evincitur lib. H. c. 9 de Spect.

Atque haec de Osca gente , deque raoribus , ori- gine, [ingua , el Atellanis fabulis.

G A P U T III.

In quo agitiir de antiqua urhe Capua Campaniae metro- poliy de eius fundatione, de deditionibtts , Colonid, Prne' fectura , incremento , maiestate , de illius eversione , et tandem de eius situ.

Capuam olim extitisse metropolira totius Campaniae, pluresque ( i ) urbes habuisse in potestatem redactaa-

(i) CampHiius ager fuit salls dires , ac patens; Uinc pleris-

1 1 consentiunl cxim veleres , tum recentes historici. Ea vero iu amoenissimo Campaniae loco Init aeclificata _, et quasi mille passiis a Tifata monte , nunc monte di S. Nicola dissita ^ et a Vnllurno flumine duo milliaria, eta mari XIV. supra viain iVppiam. Quo vero tempore haec urhs fuerit cDndita , dissentiunl iidem ; quitlam aulem ante Romam urbem , aliique post tria saecula aedificatam in sentenliiim ierunl.

Quinam vero urbis huiusce conditor , nunc enucle- andum. Etruscos ( ut superius dictum est ) hac regione dorainatos esse , et hanc urbem aedilicasse quidam me-

aiie uibibiis fult doniinata ipsa Capua mctropolis. Es his me- icoratur Casilinum, Calatia , Acerra , Atella , Suessula , Cumae, campus Slellatis , cL ipse Falernus mons , ut scribit Chierius Ital. Ant. lib. 111. c. 5. Hinc etiani cunclaui Ilaliaeparlem qnon- dam possedil , quae ad Rliegiura ipsum exlcndcbatur , ncmpe usque ad Siciliam citra Phajum. Ex quo vide quara ditissiraa ci potentissiraa ea fuerit Respublica , quae Cumanis , Sabinis , et Rcmanis ipsis bcllum inferre est ausa. Livius lib. IV. c. lo haec de quodam Gneio Mngio Atellano scribit : Servitiaaue et pJebem promiscue nrmnhat , ut casira Romana intnderel. Hinc Ausonius hacc de Capua cecinit dc cl. urb. VI.

Nec Capuam pelago , cultuque , penuquc yolentem Deliciis , opibus , famaque priore silebo. Ex quibus uarratis vide quaeso quaenam cum hominum , tum camporum fuerit uberlas , ut Hannibal hanc urbem iraperii ca- put statuendam designaril.

Ex tot ac tantis Canipanorum divitiis in tantara vitiorura conuviem sensim cives adeo irrepsere , ut temporis progressu illorum intemperantia co pcrvenerit , ul cunctae gcntcs in Cam- panorum lusuriara declaraarint : hinc ad vitia cuncta aniraos ad- disere, et sequiori aevo in raorbum pessimum inciderunl6'am/3a- num vulgo dictum , cniqsHoralius nieminit Satyr. lib. IV. ubi riTam describit scurrarum Sariiienli , et Cicerri*i

at illi foeda cicatrix

Setosam hie\<i jrontem iurpaverat oris

C ampanum in morbwn, Vide in hunc locum doctura Lambinum Horatium commenlanteui.

12

moriae prodidere. Quamobretn ut ipsa alianim nrbinra fuit c:iput , iude Capuam a capite dictam arguit Pelle- grioius Appar. Gamp. disc. i. Alii suum elymen ( ut mo- hns mihi videtur ) ab Etrusca voce Capy derivarunt, Virgilius Mvi. X. v. 146 canit , hunc Capym Capuam aedificasse.

Et Capys hinc nomen Campanae ducitur urhi. supra quem versum Servius hunc Capym urbis condito- rem fuisse adnotat; at Patavinus histonographus bb. IV. c, 3/ hunc fuisse Etruscorum ducem scribit. Laudatus anctor eani urbem antea Kullurnum eliam dictam tra- dit loco citato- Dtaiiioufs, Subaciis iode viciols populls , qui Capuam .perplura

occuparunt saecula , Romani omnia in sui potestatem reduxerunl •, hinc iure belli Campanus popuius , necnoa agrl j deorum delubra , diviua humanaque omnia in Ro- inanornm ceciderunt dominium. Quae quidem deditio accidlt anno CCCCXI ab V. C. Valerlo Cofvo tertium et Aulo Cornelio Coss. Duos post annos in Consulatu Plautii secundum , et L. iEmiiii Mamerci Romanl respon- sum Samnitibus dedere legatis , Campanornra nempe aliam esse conditionem _, qui noa foedere , sed per deditionem in fidem venissent. Postea Campanl temporis progressu societatem cum Roraano populo peplgere paulo anle Samniticum bellum , et quo tempore Romanorum exer- citus per Furculas translit Caudlnas,, lara societatem cum Romanis inierant. campaiiorum Ita urbs Indc Cdpua evaslt adeo celebris , ut in\i- fortima!iorcns.jj-jg longe allis foret populis : et eo res rediit , ut cum , Hannibal in Italiam descendit , omnesque subegit popu- los , Capua fuerit potitus luxuriante longa felicitate , et indulgentla fortunae. Cui ipse hanc urbem Itallae totias caput , et prlncipem facturum spopondit. ^uo tempore tantae erant huiusce illecebrae , nt Hannibalis exercitu* , qui innumeras Roman.orum fregerat legiones , mollitle , luxuria , otioquo captus fuerat , pauci vix mllites ex la- terneoione erepti fugatique ad Carthaginem confugcrint..

i3

Audiatur MarcfcUus apud Livium lib. XXIII. c. 4^ mili- tes alloquens , dum Hannibal cuni ipso congreditur ad |, Nolae portas , ul>i verba facit de Campanoruin luxuria , et de Hannibalis copiis iam pristino anirao deperdito. Non omnes esse in acie , praedanies vagari in agro, sed qui pugnent , marcere Canipana luScuria , vitio , scortis , omnihusque /uptris per totam hiemem confe- ctos : ahiisse illam vim , vigoretncjue j dilapsci esse rohora corporum , animorumque , quihus Pirenaei^ Al' piumque supevata inga , reliquias illorum virorum t'i>r arma , membraque suslinentes pugnare. Capuam Han- nihali Connas fuisse : ihi virtulem bellicam , ihi mili- iarem disciplinam , ibi praeteriti temporis famam , ihi jpem fnturi ejctinctam. Uem auctor ita describit huius urbis maieslatem fortunamque ibidem : Prona semper civitas in lujcuriam , non ingeniorwn rnodo vitio , sed qffluenti copia voluptatum , et illecehris omnis amoe- nitatis maritimae terrestrisque ; tum vero ita ohsequio pfincipum , et licentia plehls lascivire , ut nec lihidini, nec sumptibus esset modus, ad contemptiim legum^ ma* gistratuum , senatusque etc.

Luxus autem , toique divitiarnra origo , ut sileara soli ubertatem ( de qua dixi ) dubio procul commercio est tribuenda , quod Campani iam a suae urbis iucuna- bulis cum vicinis dissitisque etiam exercuere popnlis. Ca- pua enim posita erat in ielicissimo Carapaniae Fcbcis an- gulo, et parum distabat a Vulturno , per quem mercea iii urbem iuvehebanlur. DitissiiHae propinquae urbes Graiae lal Neapolis , Cumae , Herculancum , aliaeque cum Grae- ci» ipsis transraiirinis commercium habebant opportunum, et cum Sicub's , Carlhaginiensibus , aliisque qui mcrces iu maritimas Campanas introdiicebant urbes. Hinc Ca- ])U'» cum cunciis hisce gentibus facillime commercium exerctbat , atque haec causa divitiaruai. Mores hinc tot geoiium dissitarum Capunm saepe advenienlium et com-- morantium ad maximum florentissixnumque luxus magni.- ficen»aeque stalimi illam perduxere.

p«e<,iiu$ caia- CeleDre est IIlucl faclnus quod secuado Panlco bello

cirei Campim hac acciclit urbe de racuUo Caiavio Lampano cive. "'' Hic enim nobilis , et popularis homo et senator , quo tempore Hannibal uibem ingressus , domo hunc ducem excepit , eique convivium satis lautum paravit (iam urbs in Romanos socios defecerat , quiii imo quam maxime In eos saevierant cuncti Campani). Unus Perolla Paculli filius adolescens , et Romanis addictissimus , cuius ani- mus vere eximias haud vinci potuit , et in parentem ipsura instilit ; nam haud ad epulas adesse voluit. Cum jiarens cjuare ad iilas noa accederet , sciscitaretur^ in se- cretum eo adducto , reiecta toga gladium nudat : lam ego , inqult sanguine Hannihalis sauciam Bomanum foedus : te id prius scire volid ^ si forle abesse , dum facinns patratur , malles. Ita describit Patavinus auctor lib. XXIII. c. 9. Difficile dictu est quot preces pater adhibuerit ^ qno filli a taulo facinore patrando animuai amoveret.

Deciiis Ma»iMs. PeroIIac exeraplum seculus est Decius Magius vir

uobilissimus , qui moximum ob odium in castra vinctus e&t ductus , quo Carthaginem miiteretur. At Cyrenas ipsum tempestas detulit , ubl ad Piolomieum i^gypti Regem a custodibus deportalus , ibique vitam duxit ptivatam. Liviiis ibidem.

Cspiiac obsi- Paucos post annos Poenorum in Italia res paulatlm

iractae : Capua ipsis luerat causa. nomani interim viri- bus collectis , cum Ipsis saepe congrediuntur. Eo tem- pore Hannibal In Apulia morabatur ; tunc ei nuntii al- lati fuere , qui dlcerent Capuam obsidione cinctam esse. Poenus hlnc Hux mngnis itineribus cum exercitu ad il- lam defendendam accurrit. Cn. Fnlvius Centumalus , et P. Sulpicius Galbi Coss. cum exercitu prope muros cum hostibus congredluntnr , nbi ferox praelium nbortum. Eo di.e caesa fuisse octo millia hominum de Hannlbaiis exer- citu , ex Campanis tria millia scribit Livius llb. XXIII. c. 9. Eo vero Campanae obsidlonis auno Medituxticus erat Seppius Laesius obscuro loco natus homo, Quum perli-

i5 »aciu5 Campanorura odiutn iii Romatios crevisset , raii in se ipsos saevituros Vibius Virius Campanus senator , qui defeclionis ab Romanis auctor fuerat, senatura pro concione habet , persuadctque uibeni baiid ipsis traden- ilam , quin clves ouines terro venenove polius seipsos trucident. Eo d'ie apud ipsum suinptuose epulatum: post epulum venenum amnes sumpserunt. Hqrum pars domos reJeunt ; pars alia apud Vibiura manserunt, Postridie oaines antequam Romani urbera occuparent , sunt mor- lui. Adeo igitur haud nobiles hosce lallebat viros , Ro- manos capta Capua , crudeliler asperriraequc in ipsani auiraadversuros ! Re sane vcra postera die lovis porla aperta est ; per eara intromissa est legio cum G. Fulvio lcgato. Hic pritnum arma omnia ad se ferri iubet.- inde dispositis per omnes urbis portas custochis , Punicum primum occnpat praesidium. Senatum inde catenis vin- ctum ad castra pergcre iubet. In ea urbe auri pondo LXX. argenti tria millia pondo fuit repertum. : Adhacc descri- bit idem Patavinus auctor c. i6 ibid. hoc modo ; Ter- c(nti ferme nohiles Campani in carcerem conditi , alii per sociorum Latini nominis urbes in custodias dati , i'ariis casihus interiere : multitudo alia civium i'enundata. De iirhe ^groque reliqua consultatio .- quihusdam delendam censsn- tibus urbem praei>alidam , propinquam , inimicam.

Capta urbe, et relms inde^ reslitutis nihilominus prlma- capua Praefe- tum ceteras inter Camnaniae urbes retiauit: nnae cuni an '^"'"' .** '^'^'°" '>ea fuissent Komanorum praeleclurae (1)7 fuerunt , nl

(1) rracfccliirac eae iu Italia fiierunt , in qidbus et iiis ru«(hiiae(]iic agobanlur, parvatnque habebant reipublicae fonnaii), rteque luagistraUis aderant : in eas praefecti quotannis milfehan- lur. Hariun gencra duo fiierunt : alterutiv in quas ibant quattwr praefecli : alteruiu in quas ibat praeior urhanus quolannis. Toto co teropore , quo Capua fuit Praefeclura , maximas ulilitates et rGiru.cit!a |eicccit co naodo , ut pristinum in slaliira fuerit mtituts.

i6

fallor, sub eodem regiraine , nempc Praefecto , qul quo- tannis Roma mittcbatur. At landem Caesar (i) cum cod- sul primnm fuit anno ab V. C. DCXCIV iegera tiilit ut Campanus ager piebi divideretnr , suasore legis Pom- peio ; et ita circiter vigiati millia civium eo adsportaii , et ita ius ab iisdem restitulum post annos circiter CLII. quam a Punico secundo bello ab Roraanis Capua in Prae- fecturae formam erat redacta, Idem Gaesar XX. viros creavit, ut divisionis haberent curam. Ita eo terapore quo Capua fuit colonia , ad maximum raagnificentiae sta- tum fuit redacta : nam Romani tunc phira condiderunt aedificia. Haud ita vero evenisse Corintho^ et Carthagi- ni cum captae fuere , narrat historia, lure igitur meriio Caesar idem haud dubitavit, qnin Gapuam anjphssiraam et frequentissimam deduceret Coloniam. Et Augustus post dcbeliatum Sext, Pompeium , novos adiunxit colonos , quo factum est , ut rursus nobihs , atque conspicua eva- serit. Si ergo denuo celebris fui(, Caesari incrementum debuit , qui iliara luUae Felicis nonilne dedicavit. Hinc aedificia ibi erecta fuere tam magnifica , ut cum Roma- na possent raaiestate utique decertare. Testatur enim hoc amphitheatrum adhuc marmoreum , quod magnificentiam praesefert. Aiiiquaf titi.is Antequam manum de labula , dicendum restat, quo

in loco fuerit ollm sita hatc urbs , et de novae auctore. Livius lib. XXVI. ad Tifatam montem sitam declarat; Han^ nibal in valle occulta post Tifatam montem imminentem Capuae consedit. At videndum quiuam heic sit Titata

(i) Duas Campanae Cotoniae deductiones antc Caium I«- liuna enumerat Mazochius de Araph. Cnmp. c. i. Quas qcHdem deductiones non magno intervallo inter se in Ciceroais iuven- lute accidisse exisllmat idetn auclor. Una est illa M. Bruli , cu- iiis saepenumero idem TuUins meminit in Agrar. et praecipua nnm. 34- Altera est L. CorneUi SyUae , qui primus raiiitariljus Coloniis Itaham repleTit , et Capuam praesertim.

jnons ; quandoqnidem Capua in huiusce raoniis plano fuit ad oricntem ; quo in loco magnifica adhuc rude- ra , alque amplae aedificiorum restant ruinae , necnon iununiera veteris sculpturae^ et artis Ojtera per mullam tempestatem disiecta sunt. Qui locus ubi Capua fuit^ nunc incolitur quibusdam vicis satis cognitis , S. Mariae a tem- plo Virgini dicato , et a Campano EpiscOpo Symmacho S. Pauhni Nolanl contemporaueo aedificato , qui fatofun- ctus est anno CCCXXXV. a Partu Virginis. Alius proi^e S. Mariam est -5". Petrus in Corpore ab alio vetustissimo templo SS. ApostoHs Petro, et Paulo olira dicato. Hoc in loco sita fuit antiqua Capua ^ a nova vero duo dissila miUiaria.

Praeter hos hodiernos pagos , ad lecloris eruditi ocu-j}^'p'^^j\fciQ;,

los quosdam alios velustos suppingemus ad Capuam quoa-

dam pertinentes , quorum memoria obb"terata , vixque ad

posteros iliorum pervenit nomen. Primum omniura oc-

currit pagus lovius , hodiedum Casa /oi^e , vel potius

Casa Nova. Huic pago uomen inditum putarim a celebri lo-

vi templo dicato , vel in ijisa urbe vicina Capua , vel in hoc

vico. Ipsius extat menlio in duobus veluslissimis mar-

tnoiibus Capuae repertis,et a Mazochlo recilatis Amph.

Camp. c- 8 in quorum primo legitur pagus Herculaneus, et

pagus lovis. In alio vero pago Herculaneo, uunc Recale Her-

culi ttmplum dicatum esse probatur ex epigraphe a Reiuesio

allala Class. I. num. 6^. Fuit alius prope Capuam vicus

ApoUinis , puta ab hulusce Dei aede , cuius nulla in

praesentiarum rudera snpersunt . Hodiedum pagus hic

ab indigenis Casapulla dictitatur. Ab ipso prOcul aberat

alius vicus , nunc Marcianise Martianisiura a Martis lem-

plo dictus. Pagus Camilli proximus est , nunc Camiglia'

no ; intra buius ruinas IWercurii ex aere statua fait re-

j^erla anno MDCCLIl. et heic quondara extitisse templum

ex Pratillio constat de Via Ap. lib. III c. i. Fuisse au-

tem prope Capuam Veneris pagum , et proprie in Stel-

latis campo constat ex ara huic numini dicata. In Ve-

neris templo Gratias sorores cultas putarim , utpote pa-

J^' L 4

gus hic hodiedum salulatur Grazzanise. Cereris vicum quoque ad Capuam perlinuisse putalur , qui nunc ab ac- colis dicitur Casa Cellola: heic olim velustas fabricas ef- fossas creditur. «tpia nova. Haec urbs tandem nova a Campano Comite Lando-

ne fuit condila, ubi olim vetustum adsurgebat Casilinum anno DCCCLVI. Temporis progressu celebris evasit arx fortissima , ut nirnc conspicitur , dum nempe tota muro circumvallata est , et Vulturno flumine munitur. Vrbs haec variis temporibus longas fuit experta obsidiones , et fame potius fuit capta , quam armis^.

C A P U T IV.

Describitur Amphltheatrum Campanum , uti hodiedum existit , deque eius partibus.

Ad magnlficenllsslmum amphitheatrum Campanura; describendum nunc veniamus. Haec enlm a Campanis ip- sis excitata moles aedificii masimae fnit oblectalioni (ij. Ipsam autem celeberrimam fuisse neminem profecto la- tet. Nam hodie eius rudera fidem adhuc faciunt Campa* nae maiestatis , quae quidem conspersa huc illuc conspi- ciuntur. At nihilhominus tantae magnificentiae aedificium

(i) Verbis haud dici potest, quanlum Campanus popuhis lu-- dis gladialoriis fuerit delectatus. Hanc ob causam illorura in lu- dos studium eo pervenit, ut nulla mensa lautior haberelur , ni- si paria gladiatorura committerent. Hinc Patavinus auctor lib, IX c. 4o de Campanis sic indicat. Campani ab superbia , et odio Samnitium gladiatores ( quod spectaculum inter epulas erat ) eo ornalu armanmt , Samnitiumque nomine appellarunt, Hinc ex eo originera duxit ludiis Samniticus. Ad hoc ea civitas nobilissiraum excitavil amphitheatrum , circum , gymnasium , et alia aedificia , ut neroge hisce ludis identidera delectaretiir.

»9

Dlhil obstantlbus Barbarorum cladibus flammisque, nihil ipsis incolis , nunc tamen quasi manet integrum vetustu- lis monumenlum.

Hoc amphitheatrum sicnt illud qiiod Romae , Vero- nae , Pompeiis , Puteolis , aliisqne restat locis , roiundum vel ovali potius forma esse constat. lUnd vero Campanum fuit variis nominibus appeilatura. Cavea primum dictum quia iUud undique erat clausum , vel in miram quandam exurgebat sublimitatem. CoUsaei quoque nomen ei datum , ut etiam Romano, uti autumat Cl. Mazochius de Amph. Camp. c 7 nam l^olooaos diclus est : 'ff»?» t» v.oloSny ri t^j^i , ab immitiuendis , et decitrtandis ociilis. Lipsius de Amph. c. I. Colisaeum ab Ncronis colosso in vicinia reperlo dictum pulat. Sed laudatus Mazochius loco cit. a veritate penilus errasse Lipsium scribit _, cum hoc ae- dificium ab eius immensa mole , et a colossaea celsitudi- ne doclissime nuncupatum probat. Ulud tandem Berelais, sive Berolasis usque adhuc ab ipsis Campanis^ et prae- sertim ab incolis dicitur i Vorlasci , cuius originis cty- mon ab eodem Mazochio clare aperilur , illud vocabulum csse affirmanie , seplentrionalium linguarum, et ad hoc probandum longam affert auctorum segetem : praesertim adest Erchemperti auctoriias , qui aono scripsit saeculo, et qui de quodam sic narrat Guaifario Hist. Langob. c. 41 ; Adveniens Berelasis , hoc est amphitheatrum : ab eodem auctore illud saepe hoc nomine significatur. A Lan- gobardis vero in arcis formam fuit hoc amphitheatrum redactum , postquam vetusla Capua IX a Saracinis saecu- lo fuit eversa. Moles externa quadratis magnis convestitur silicibus : circa amphithcatrum fuissegradum affirmat idem Mazochius. Tota moles structa saxis terno porticuum or- dine in orbem erigebatur. Columnae vero variis ordinibus sunl constructae. Super fenestras dispositas corona mar- morea erat scnlpta. Supra aedificii huius extremitatem fo- racBina in orbem aderant , per quae antennae demitteban- tur , quibus fuoes ad vela sustiDenda ligabantur. Qui raos

inducendi Theatris umbram (i) a Campanis primtlm ori- gitiem ducens ad Romanos temporis progressu derivavit, Fuere eitiam imagincs forniciiaus adhaerentes. Lipsius de Araph. c. 4 in arenae plano lovi Latiari aram , aut Plu- Ipni sacram extilisse credit.

In amphilheatri vero plano fuisse llquet imas por-

tulas per orbem positas , quae quidem erant foraniina ^

"vel ostiola , ex quibus ferae emittebantur. Amphithcatri

vero area arena (2J consterni fuit solita ; unde recte ad

arenam descendere ab aniiquis in amphiiheatri planum,

venire , et ad ahquid capessendum fuit usurpatum. Prae-

ter haec supradicla ostiola fuere et alia duo : qaorum al-

terum erat Libitinense , ex quo mortui educebantur gla-

diatores: alterum huic e reglone positum , de quo sileut

anctores. Supra has portulas Podium erat columeUis per

orbem circumseptum , et hoc pedis instar aliquantulum

prodibat.

Post podlum locus 6rat ad spectandum destinatus , isque aliis ceterls dignior habebatur, ibique Imperatoris erat suggestus , et constitutum tribunal , el magistrateis, et Vestales , nobllissimique adsidebant viri. Statira supra hos alla subsellla quatuor , vel quinque per gradus di- stiucta sequebantur , in quibus erant senatores ^ eaquc

(i) Carnpanorutn ulpotc luxurianle urbe per longam teni- pestalenr , luxus ingens usqne pcrduravit ; hinc Veloium in am- pliilheatro usus aJ ipsos Romanos pervenit , ut nos docct Va- lerius Maximus lib. II. c. 6. Hinc in summ i amphilheatri cir- eumferentia partim foramina erant , quibus mali ad sustinenda vela immittebantur, si solis aeslus urgetet, vel pUivia ingrueret. Ea vela vel serica, vel purpurea erant. De hisce vclis ad ihea» trum praesertim , vel amphithealrum opacandum cecinit Lucre- tius ]ib. VI V. 108.

(a) Hinc tcmporis progressu ad eam magnificentiani est per- ventum , ut Gah'gula chrysocoliam et minium in amphitheatro; spargi curarit , c\ Nero cinnabarim adiecerit, ut scribit Traoquil- lus in eorum Vita.

rypx^w^p» VOcabanUir. Supra senatum quatuQrddcim gra- (lus equitibus assignati. Hinc sedere (i) in quatuordecim pertinuit aJ equestrem ordinem. Reliqui gradus populo dabantur ; unde popularia dicebantur , qui plures erant, iique gradus in iniam , raediam , summamque tribuebau' tur caveam. Ima cavea erat omuium honestissima.

In amphitheatro vero fuere tres praecinctiones , seu baltei , nempe gradus latlores ita interiecti , ut primus gradus orchestram ab equitibus , alter a popularibus, ter- lius universam divideret caveam. Hae vero praecinctiones non erant ad sedendum factae, sed graduum ingressus ; iu his aderant Vomitoria , vel aditus , ostiola nempe qnae- dam ^ ex quibus ab externis porticibus quisque ad suas perveniebat sedes.

In cunctis subselliorum ordlnibus aderat graduum augustorum series ad ascendendum a praecinctione ad locum occupandum , quae dictae fuere Viae , seu itine- ra , vel scalaria. Vltlma amphitheatri pars Cathreda fuit appellata , quae quidem erat portlcus opere arcuato_, quae- que totam amphitheatri supremam occupabat extremita- lem. Heic foeminae a viris divisae in suis sedebant sedibus. Lipsius de Amph. c. i3 heic eliam sedere puUatos ho- mrnes credit , idque probat ex Suetonio in Octav. c. ^/^.

Sunt qui scribunt , hauc immensam aedificii rnolem continnlsse ad nonaginta prope milh"a hominum , ut de- clarat Carlettus , Storia della Regione Brugiata nota 3r. Hinc ad tantam hominum frequentiam ampiexandam, et ad publicam.tranquillitatem variae leges latae fuere, quo rectus servaretur ordo , et praeserlim quo senatoribus honor tribueretur.

(i) Hic vero asus ad sedendum invaluit , ut senaloribus virisque dignltate praestantibus pulvinus daretur. Id e TuJlio coniperlura habemus epist. ad Trcbat. lib. VII, Reliqui vero ordines, populares nempe nudo insidebant lapide , nt apud Gar- ios iti Theatro raosidera obtiuuit. Adisis Bulengerum de Theatr©,

Ladi vero in amphithcatro vel ab Imperaloribns , ▼el a senatii , vel ah aliis edendurn assuetis identidem fie- banl ; hisque - habend's nulia temporis [jraescri[)tio erat, sed pro re nala, vel pro aliqua victoria , vel pro aliquo festo ingruente iidem edebantur.

Hactenus dicta spectant aJ antiqiiara amphitheatri Campani historiam. Quid aevo sequiori liuic evenerit , per auctores vix compertum habemus. Credibile enira est , Barbaris in Italiam saepe advenieatlbus, oninia fuis- se redacta in extreraum statum. Bsrolasis nomine post Jlomani Imperii excidiura amphitheatro imposito Gampa- no , nihil aliud significatur , quam ^rx. Mazochius de Araph. Camp. c. 7 affirmat , Gothorum aevo Carapano in amphitheatro ludos , et gladiatoria spectacula magno fuisse in pretio. At Langobardi postea , qui Gothis suc- cessere , plures igne concremarunt urbes , quas inter Capua ab iisdem incensa , quo tempore amphitheatro damnum etiam maximum fuit allatum.

Hoc vero insigne antiquitatis monumentum , quod decertare poterat cum diuturna saeculorum longaevitate, a Barharis igne consumptum , et in arcis postea formam ab ipsis fuit redactum , ut paulo ante diximus.

Hoc tandem monumentum , ut affirmatur a Mazo- ohio hjco ante cit. Campanam erexisse Coloniam liquet; nara in coloniis suum cuique fuit aerarium , quemadmo- dum et ipsi Romae. Capua enim ditissima habebatur, et redditus habuit maximos ; Leucogaeos praesertim posse- dit colles in agro Leborio , aliasque innumeras posses- siones vel principura liberalitate , vel privatorum. Ad- haec portoria , et vectigalia , quibus Augustus suas di- tavit colonias , in quibqs Capua fuit , ut ex Suetonio constat in eius vita c 46. Hinc mirum non esse debuit, si hanc immanem amphitheatri molem erexerint Campa- ni , qua v/x subiungilur a Mazochio loco ante cit. ma- ior conlatis regum opibus attolli vossit. Hoc tandem am- phitheatrum erectum fuisse creditur ante Vespasiani ae- yum , de quo confersis quaenam Cl, auctor ibidem opi-; natur.

C A P U T V.

I>e Theatro , Templis y Catabolo , ludo Gladiatorb , Circo, Gymnasio , Thermis- , de Foro Seplasio , Albanoque'^ dc variis vicibus j de Christiana Religione , de vetustis Ca- puae nummis , aliisque monumentis.

Postquam de amphiteatri Campani maiestate , de- que omnibus quae ad illud spectarunt , breviter dixi- ;-nus , nunc antequam ad alias urbes describendas acce- lamus , rei ratio postulat , ut primum cetera antiqua , |uae restant urbis aedificia , lectoris ob oculos propo- lamus.

Campanos ludis studiosissimos fuisse quondam ante Th«ati>ini. Jiximus. Hi enim fuere delectati praesertim de rebu* tlieatralibus : hinc raolem istam condiderunt prope tur- xim S. Erasmi , cuius adhuc rudera supersunt prope Cryptoporticum , i>unc le Grotte di S. Francesco, hodie- dum ad regiorum stabulorum usum inservientem. Locum ipsum describit Pratillius Via Ap. lib. III. c. I. Hinc Theatri pars adhuc Mazochii aevo restabat : magna enim ilHus hemicycli pars fuit disiecta ob causam figulinae ibi exercendae , quo patenlior explicaretur area. Hoc vero Theatrum sub Caesaribus fuit aedificatum , et for- tasse a Campana colonia , sed post Augusti aevum ex- citatum.

In hac urbe plura fuere templa , inter quae lovis Tt.npia. illud , quod conditum fuisse creditur e regione cuiusdam civitatis portac. Alterum Dianae Tifatinae in parte oc- cidentali eiusdem montis. Quod quidem magnificum fuit erectum in loco , qui olim appellabatur S. Michaelis Archangeli Ecclesia, et nunc S. Angeli. Huiusce templi Velleius Paterculus lib. II. c. aS. meminit. Prostat Ca- puae marmor , in quo legitur •• Sacrum Dlanae Tifati- nae Triviae. Hoc templum fuit in occidentali parte Ti-

24 , . .

iatae ( i ) montls , uncle Tifatinae nomen impositum.

Es Patavino historico lib. XXII. c. 8. compertum hsbemus Gapuae etiara fuisse Fortunae , et Martis tem- pla. Quo vero urbis loco ea fuerint, nulla ad nos us> que vestigia tradita. Fuisse etiam aliud INeptuno dica- tum ex marmore , quod Capuae servatur , clarescit. Prae- fatum templum fuisse in eo loco , ubi olim dicebatur Fossa Neptuni , ex Instrumento anno MGCLXIX. a Cam- panis Sanctimonialibus exarato probatur. Prope tarrira S. Erasmi fuisse erutam lapidis partem cum columnio narrat Pratillins de Via Ap. lib. III. c. I. ubi olim fuit Mercurii aedes.

Praeter alia aedificia publica , quae quondam Ga- puae erecta fuere , memoratur Capitolium a Suetonio in Tib. c. 40- IIoc ab eodem Imperatore dedicatum nihil aliud fuit , quam lovis Tonantis atdes Romanae instar , quamvis minor. Silius lib. XI. v. 2.66. huiusce etiam mentionem facit. Hinc recte intelligitur Taciti Annal. lib. IV. c. 67. textus narrantis eundem Tiberium Capuae hoc lovi templum sacrasse : Tandem Caesar in Campa-

(i) Tifati mont<?s , et mons Tifata est supra Capuatn vete- rem , qui ut docet Feslus , nomen liausit ex iliciljus; hinc apud cundem : Tifata ilicela. Nobilis veio evasit hic mons Romano- rum aevo ; in eo cnim fuit Dianae Tifatinae tfimplura , iit su- pra dixiraus , et aliud Jovi Tijatino sacrum. Hic insuper mons memoralur ab antiquis, et praesertim a Livio lib. Vll. c. 29 et lib. XXIV. c, 7. Silius etiam bunc momorat lib. XII. v. 4^ de Bello Pun.

In verticQ huius montis pro^>e Nolam ( nara Tifata mons est montium catena ) hodiedum stat adliue vastum saxorum stupendae molis septum, quod dabio procul Hannibal super bos monles lendens extiuxit. In tabula Peutingeriana locus isle his iudicaiur verbij. CASTRA HANIBALIS.

Ex alia parte iusla Mazochium de Ampb. Camp, c. i lo- eus hic es lacva nempe parte, Theodosii Imperatoris tempestate Addiana fuit vocatus a Diajiae teinplo ; ex deKtera vero parte fuit lupiter Tifatiniis-

a5

niam specie dedlcaiidi templum apud Capuam lovi^ apnd Nolam Aiigusto , sed certas procul urhe degere. Hoc ve- ro Capitolium , s!ve lovis templuin Capuae iion solum, sed in aliis quoque praeclaris urbibus faisse ex nisto- ria liquet. Adhaec teraplum Veneris extitit , ut ex quo- dam constat marmore , et Cybelis es sfcatua reperta in loco , ubi nunc adsurgit S. Lazari aedes.

11 1 ■ 1 • J .. • A.-cus

Apparent non ionge ab amprutueatro cumsaam trium- triuiupiiaJij. phalis arcus ^'^''nae uon procui a porta Casiliensi , qui quidem arcus erectus fuit in Appiae viae medio , quae per mediam transibat urbem. At quinam eiusdem au- clor , aihuc sub iudice lis est. Sunt qui putant, hunc erectum fuisse multum post tempus a lulii Cacsaris fa- to. Facile enim credi potest , hunc dedicatum Augusto Octaviano fuisse , qui hanc coloniam illustravit , et ma- gnificentiorem reddidit. At ex inscriptione a Pratillio lib. III. c. I. recitata , quae mentionem Hadriani Imperatoris facit , credi potest , hunc arcum m eiusdera memoriam dicatum. Nam hic Imperator pUira praesliiit Campanae coloniae beneficia , et praecipue amphitheatrum restau- ravifc, ut patet cx marmore a Mazochio de Amph. Camp. c. 8. reperto , atque pcEpotuo Commentario inlastrato.

Non longe ab eodem araphitheatro etiam fuisse Ca- CataLokm, taholiim indicat Mazochius de Amph. Camp. c. 4 cuius rudera supersunt prope Ecclesiam S. Mariae Gratiarum in vico S. Mariae , qui locus vulgo ab indigenis Catavolo dicitur in praesentiarum. Hoc vero aedificium ad be- stias (1) detinendas, et ad crudelitatem in bestiarios acuea-

(1) Mazochiiis loco supra cifato in Campano Catabolo non proprie feras , sed equos circenses detincri fatelur. Locus ve- ro in quo bestiae in ludorum usum detinebanlur , proprie /7- variiim vocabatnr , ut ipsemet probat ex quodam lapide Romae reperto anno MDCCX. Consulsis etiam Ducangium Lexic. Med. Lat, artic. Catcibolum , Vossiura Elymolog. Pitiscum Diction. Antiqq. Rom. aliosque viros doctos. Verum apud Romaaus usu^

T. I. 5

25

dam fiiit ereclnm. In lioc aulein loco alebantur bestiae , quae quidcm prout festum aliquod , vel publici ludi ede- rentur , emittebantur , quo po{)ulo spectacula darent. Earum vero fcrarum numerus eo cxcrevit , ut ad qua- tuor vel quinque millia in am[)bitheatro , vel alio pubHco loco pervenerit. Hanc ipsam narrationem ex Tranquillo in Tito c. ■y accipimiis , qui scribit , uua die quinque milba ferarum omne genus ludorum edi- disse. Eaedem vero bestiae , quae per longura tem- pus in eodem alebantur Vivario ,plerumqiie eo mansue- tudinis pervenicbant , ut identidem currus vel ia Circo , vel in Ampbilheatro traberent.

iioc Catabobim insuper fuit repertum a Peliegrinio, iit testatur Pratillius de Via Appia lib. lll. c. i qui nar- rat hoc reapse esse prope Mariae Gratiarum iEdem , et subterraneum esse locum duodecim palmos Neapolitanos iatum , et sexdecim aUitudinc. Pcr hunc bestiae in .nm- philheatro ducebantur. In abquibus Instrumentis ab eodtm PraliUio allatis legitur ; jid Scollia prope Cataholum aj. occidentem , ubi ad Scollia nibil aliud esse creditur, quam vicina gladiatorum schola , qui cum bestiis in Catabolo manentes sese exercebant. Hae tandem subterraneae ca-

■' veae viam habebant in ipsam am])hitheatri arenam.

j^^^j^jj Prope etiam amphithealrum ex Mazochio fuisse acci-

ciidistorius, pimus Luc/um Gladiatorium , ut ex variis ipse veteruui aedificiorum arguit ruinis. Capuae obm celeber fuit hic ludus , ex quo anno ab V. C. DCLXXX. Servile beUum in Romanis faslis fuit conflatum duce Spartaco , ut fuse narrant Velleius Paterculus b*b. I. c. 3o Florus lib. lll. c, 20 aliique. In hoc autem ludo quid agebatur , quae- uam gladiatorum munia , quaenam vitae ratio , videsis Ro- mau. Anliqq. scriptores.

venit CatabolJ noraine significari non solum equos , aliasque be- stias ad onera vehenda , sed eliara alendas silvestres , Uti leo- nes y tigres , abaque id genus anjinalia.

Prope Catabolum fult ctlam Circus , qui celeber e- *^'""'- vaslt LuJis(ij Camiiauis, ut palet ex lcge Codicis Theo- dosiani lib. XV. tit. lo. Huius occurrit Kientio ifi qui- busdam Medii iEvi instrumentis a Pralillio iib. 111. c. i alLtis : in quodam anni MXGI. sic legitur : In pertinen- tiis villae S. Erasmi , et proprie ul>i dicitnr ad Circum. Ideai auctor afiert mutili lapidis parlem, in quo fit men- ijo de Campanis ludis Circensibus.

Adhaec uonnulla Campanae antiqultatis monumenta f/xhcn".™.' huc illuc partim in vico S. Mariae , partim in illo S. Pe- tri in Corpore sparsa adspectaniur , ut praecipue Ther- marum ruinae , quae hodiedura mulato nomine militibus ad Capuae defensionem inserviunt. His tandem adde ve- teris aquaeductus, et Gymnasii reliquias , quae adhuc inte* grae sartaeque mauent a temporum colluvie, et a Barba- rorum manibus ereptae , quaeque veluti venerandae an- liquitatls monumeuta eruditis viris commoostrantur. Ca- puae vero fuisse GymQasium , et Thermas ediscimus ex Mazochio Amph. Cam. c. 7 qui affert lapidls fragmen- tum , quod apud Casampullam in suburbano olim Ca- milli Pellegrinii aderat ; in hoc marmore occurrit de Ther- mls praecipue mentio.

Fuit in hac urbe platea , sive forum nomine Sepla- sepiaii».; sia , in qna ixvpoif&kxt , idest unguentarii negotiari solebant, qnique heic unguenta adeo pretlosa conficiebant, ut Cam-

(i) Certum est cx Pralilho lib. III. c. 1. lianc urbem post- qiiam ibi Caesar Coloniam deduxit , fiiisse salis amplam. Nam ipse iuxfa Appiannm lib. XIV. deduxit viginti millia bominum. ilis adde gladiatorum scholam , quos Caesar habebat eosque in famihas divisil. Eorum numerum Cicero ad Allic. hb. VII. i^ uarrat fuisse usque ad quadraginta millia. His superadde Cam- panos ipsns clves , es quibus licet conieclare , hanc urbem fuis- se frequentissimam : hinc urbis antiquae moenia fuere satis am- pla. Et re sane vera es rudcribus quae restant, piures vicos oc- cupant , ul ante disimus : vide igilur tunc temporis , quara lata «l nobiUs fuerit Capua/ ^

28

paniae aliis opidis , quin et aliis longinquis venundaren t Hinc factum ut ipsi Campani , qui ionge lateque Inxu- rias, atque illecebras inter usque palantes , unguenta islhaec efficerent , quo mensas inter, vinum, scorta» aliaque id similia semper odorem effluerent. Plures ex vetustis au- ctoribus Campanorum hoc vitium adnotarunt. Inter alios Tullius num. II. Pisonis vitia increpans haec scribit: i^e- plasia mehercule , iit dici audieham , te ut primum adspe- xit Campanum Consulem repudiavit. Et paulo post de Ga- binio Duumviro haec tradit 9 Gahinium denique si vidis- sent Duumvirum vestri iUi unguentdrii , citiiis agnonssent: erant iUi compti capilli ^ et madentes cincinnorum fimhriaet et Jluentes , cerussataeque buccae , dignae Capua , sed illa vetere. Vide quaeso ad quem inepliarum gradum perve- nerant Campani , ut non solum ipsi , sed magistratus e- tiam Capuae degentes > ad civium mores seipsos accomo- darent. Id omne derivavit ex illorum fortuna; et in eum inciderunt luxum , ut quae olim de Crotone _, Sybaris- que traderentur , longe ea tempestate Carapani supera- rent. Videsis quae scribit Livius de illorum luxuria lib. XXllI. c. 45. De ilsdem unguentariis si plura cupis ^ legesis Pellegrinium Disc. III qui fuse de ipsis agit , ubi inter alia monumenta lapidts quosdam recitat , in quibus eorum occurrit meutio. rornm (^Ua- Extivisse ahud forum in hac urbe celebre , et for-

tasse a Se[)lasia haud dissitnm nomine Aibanum coiifir- matur ex Tullio Orat,- -contra Kiil, II hoc modo : lam vero qui metus- erat tunicatornm illorum , et in Alhana ^ et SeplaSia , quae concursatio percunctantium^ qnid prae- tor edixissel ? Hoc fjrum Pratillius Hb. 111. c. i de Via Ap. haud longe ab Albana porfa nomen desumpsisse ar- bitratur , a qua parum disiat vicus le Curti. Yaiiac vic(s.- Hacc insuper- urbs celebris eva'sit , atque nobills ,

qnae post plura stetit saecula florentissima respublica, et aemula Romanae magnificentiae , et miiestati , et magi- stratibus ipsis^ quaeque tot bella gessit , quaeque cnm yiciiiis , lum dissitis gentibus invidiae semper fuit, quae-

29

que usque luxuriavit diuturna Saeculorum longaevitate. Everso hiuc Romanorum Imperio , per Barbarorum ma- nus misere corruit. tjensericus enim anno CCCCLV. ut narrat auctor Ilistoriae Miscellaelib. XVI. Gothorum Rex priraum Capuae urbi ruinas attulit , et per id temporis in parte fuit restaurata a quodam Posthumio Campaniae Consulari (i) > ut patescit ex ruarmore repeito prope am- phitbeatrum.

Adhaec Latlgobardica vigente dominatione, quo tem- pore Radelchisius Bcneventanorum Princeps Carnpanis infcnsissimus, quod hi Siuiculpho Salernilanorum Principi essent accepti , Saracenos sibi accivit , et adiunxit ,'• Capuam primariam redegit in cinerem , ut narrat apud CI. Muratorium anonymus Cassinensis tom. II. Rer. Ita- lic. Et Paulus Diaconus lib. V. Hist. Langob. sic etiam

(i) luvat heic breviter adnotare a auonani , et quando in- ilituti faeritit Coiisulares viri, Ex Pliuio Hist, Natur. lib. III c. 5 primum certiores facti sumus , Augustuna circiter annura V. C. DCCXXVIII. Italiam in undecim dlvisisse regiones , et fortassc sinifulis niagistratus Proconsulura nomine ad cuiusque regimen adsignasse. Verum sequiori acvo Hadriano nempe Juipe- riuui moderatUe rursus mutata , et in quatuor regiones, provin- ciasvc divisa , Cousularis vir cuique datus. Id omne narrat Spar- tianus in eius vita. At quinara eo terapo e Italiaefmes , per au- ciores iaccilun quidem est. Ex pluribus quae restant moimtnen- lis , icitnus Canipaniau] siios habuisse Consulares. Mutala per eairi tempestalem Ilalia , Campania noslra quos haberit iine* , haud tst conipertuai, Pellegriaius Disc. I. part. VII. et Pratillins cle ConsuhifiliHS hanc regiancm cum Irpinis, el Samuii parte ad Apu- Iiam usquc exteusam autumant , quamvis alii hanc novam ab Hadriano factam divisionem credunt de provinciis Itahae lueri- dioiialibus tantum. II,iiid nosira inferest scire , utrura divisio istLec ad totam pertiiiuorit Italiam , ac an regiones meridionales.

Qua vcro Campaniae urbe Consularis suam habuerit sedem, incertum : probabiie est , Capuatn magistratum hunc excepisse. Quae vero iisdem fuerint raunia, haud constat : mutata republi- ca , et moribus , tales luagisuatus per id temporis allcros iuisse Regcs creditur, qnibus ilbmitata esset potesias.

$0

de Capna scribit : Eelicia urbe , per Cawpanlam T^anda- li , Maurique ejfandentes ^ cunctaferro ^ Jlammisque con- suT?iunt. Quidquid superesse potest , diripiunt , Capuamque nobilissimam civitatem ad solum usque deiiciunt , captivant , praedantque. luvat heic adverlere , eo tempore Gampanos Comites incensa urbe alium in locnm commigrasse , se- demque fixisse super Triflisci , et Palumbarae colles, iibi castriim fuil conditum nomiae Sicopolis, et ubi novam aedificarunt Capuam.

Temporis progressu diviso Beneventi principatu a Salernitano , Lando Capuae Comes erat , sub cuius [)0- testate plures erant urbes , Sicopolis nempe a Sicone pau- lo ante aedificata , eaque caput erat ; Berelais , ut ante diximus , a Gampano amphitheatro nomine desumfito ^ per ea tempora velusta significabatur Capua .• urbs Vul- turnum , Suessa , Teanum , Gasamirta a veteris Saticu- lae fortasse ruinis condita , Calvum , Calinum , vel Ca- rinula a Calibus nomine mutuato , Venafrum , Aqui- num , Arx , Sora , aliaeque cum vicinis vicis Campano parebant Comiti. ^''sS* Q^o vero tempore Capua urbs fide fuerit imbuta ,

ea ipso tempore fuisse autumarim, quo D. Petrus Apo- stolorum Princeps , fundaia prius Tarentina , Beaeven- lana j et Neapolitana Ecclesia , Romam ad suam cathe- dram stabiliendam perrexit. Antiquissima enim traditio , et templa eidem dlcata , et pagus ipse S. Petri in Cor- pore id nobis confirmat. Consiat S. Priscum ( unde lera- poris progressu vicus eidem Divo dicatus ) unum t-x LXXII. Cliristi discipulis Canij)anae urbis praesukm a B. Petro sacratam. Id nos docei Michael Monachus in Sanctuar. Camp. qui ex vetustis illius Ecclesiae monumeu- tis eruit. Confersis etiara quae scribit Petrus Natahs Ib. Vni. c. i8 et Pellegrinius Disc. II. c. 18. Huuc aufem D, Priscum Capuae martyrii laurea donatum testatur R j. manUm jNtartyrologium. Y*i«!ti «Mmmj. Autequam ad alia progrfdi^mur ( quoniam de sin->

gulis rebus , qua§ ad Capuam spectant ^ diximus J iuvat

3i

liiic nonnulla adnectere Je- nammis Ciunpanorum Yetu* stis. Franciscns Danielius librnm exaravit anno 1802 et lvi)is editlit Neapoli Itallco sermone : Blonete antiche di Capiia. In eo quidcm decem et octo prodit Catnpanoruru niiuinios , ubi erudite probat , eos omnes ab ipso coUe- cios ad Gapuam urbem spectasse. Ex bis cunciis ab eo allaiis sex lovis effigiem praesrferre constat, in quorura ])riino ex antica parte lovis adspicitur birbatum caput , et lanrea donatum cum du(.bus stcllis. Ex poslica parte adest .^qnila , ex cuius pedibus fulraen emittitur. Sex a- lios au Dianam , abos ad Cererem , duos ad Paliadem ^ et ceteros ad Hercnlem perlinuisse satis elacet , prout videre est ex singubs nummis lypis ecVitis ab ipso Danie- Ijo. Ex bis igitur decem et octo citatis constat Campanos ])raefatorum numinum cuhui raaxime addictos fuisse , qui et tem[)la, et numismata eisdem dedicarunt.Crediderim Cam- j)anos abos babuisse nummos : nam ex his, quae diximns ante^ et rempublicam satis divitem , et muko nobilem fuisse h*quet : liinc eam ob causam aha fuere cnsa numis- mata , qute liaud ad nostram pervenerunt aetatem, cum fortasse I5arbarorum causa , et lemporum colluvie ut[K)te quae fuerint deperdila.

Ad calcem dicendum , Capuam fulsse quorundam vl^ rorum ctleb;jum palriam , qnos inter ab'os velusto aevo memoralur Cn, Naevius poeta Atellanarum , Osrarnmque fabularum scriptor , qui primo Punico bello fecit stij)en- dia , ut scribit Ennins. Ipse tanta in scribendo libertale usus est , ut nobiUum faciione , et praesertim Metelll _, et Scquonis Africani opcra Roma pulsus , Utlcae diem obierit extremam, uti in Chronico Eusebiano tradit D. Hie- ronymus ad Olympiadem CXIV. Campanus fuit etiam CI. Camillus Pellegrinius, necnon laudalissimus usque Symma- chus Mazocbius , Pratillius , aliique docti Viri.

Atque haec satis sint , quae de veteri Capua, deque rebus ad illara spectanlibus erant dicenda.

3i

C A P U T YI.

In qno agitur primum de Appia vla , de monte C alli^^ cula , de opido Casiiino , deque eius obsldione , de Butitini copiis prope CasU.ni ponteni a Narsete per fra- ctis j de Calvis , de Sldicino et agro Falerno.

Qwxn salis prata biberint , et cura fuerimus locuti

de rebus, quae acl veterem Capuim pertinuerunt urbem ,

nuiic sermo verteQdus ad alias urbes , quas olim antiqui

incoluerunt Campani. Antequam vero alio progrediamur,

heic primum de ilLi nobilissiraa viarum regina Appia nem-

pe agemus. Quid iuterim hoc incundius, quam magnificas

Campaniae urbes , pagosqne percurrere ^ vins, fluvioruta

origines , et cursura , homfnum mores ^ cuiusqne loci

iiaturani , et montes agnoscere ? Quae cum ita sint, siri-

gulas nrbes invisemus , deinde dc cuiusque dicemus ori-

gine , quis deinde sedes occuparit , et ad quo> transierint.

Tandem de rebus , necnoii et aatiquis aedificiis adhuc

extantibus verba faciemus.

Nemo ex eruditis adest , qul inficias iblt , quantum Eomanus populus in privatis , et praesertira in publicis constituendis aedificiis fuerit usque laudatus, Nam ipse- met ad grandia sane natus perexiraia artis opera ubique terrarum extruxit. Et re quidem vcra tantarum raagaifi- centiarum [ et ut ita dicam ) rairaculorum adhuc extant passim , el vicatim raonumenta, Hic vero popubis ditis- simus fuit aestimatus : nam propter illam btUicam virtu- tem , quam huic quidem naturae auctor fuit elargitus , cunctas bello gentes tunc cognitas subegit , et ex hisce quasdam ihesaurorum pondera immensa possidentes per- domuit : hinc ex ereptis spohis ditissirai prae ceteris eva- serunt Romani. Teraporis progressu pace gentibus partt, commercioque promisso , et ad magnifica animum ma- numque appulerunt. Hinc perplura pubbca condideunt aedificia cum Romae ;, tum aliis passim locis. Mitto tot

33

templa , tlieatra , clicns , nquaeductus , et alia Itl gtnus, quae undequaque per urbes singulas excilarunt iidetn. in his enim quam raagna , et eximia artis opera. in ex- struendo praesetulere ! At prae cunctis aliis unum pr3- fecto, propter quod Ronia sibi gloriam raasimam compa' ravit, et ad nKignitudinis veiuti fastigium pervenit , fuit Appia nempe via , ad qiiam sternendara sumptus insum- psit perraagnos. Haec enim ut alias praeteream^ fuit quo- vis aevo celebrata.

Primum islhaec laudibus exornatur a cunctis vetU' '''"* ""^' slls scriptoribus qui passim illam magnificam, et nobilem salutarunt : inter ceteros , qui de illa mentionem fecere , fult Strabo lib. V. Geogr' qui hanc praeclarlssimam ap- pellat , et Statius lib. li. Silv. c. 2 v. lasic canlt : Qua limite noto

Appia longarum teritur regina viarum. Huiusce viae auctorem iuxta omnes Appium Claudlum Coecum nomlne fuisse memoraiur , qui a suo nomi- ne Jppiam feclt. Extat apud Gruterum pag. MCL bpls , ex quo Appium Claudium fpsius vlae auctorem fuisse eruitur. Haec vero via incoepta est anno CCCCXLI. V. C. luxta Tacitum Annal. lib* II. c- 3o aliosque non- nullos ab eodem Claudio Appio creditur , hanc Capuam nsque sllice stratam fuisse , non vero Brundusium. Haec enim via eo quidem tempore fuit aperta , quo Samniti- cam adhuc bellum persaevum exardescebat, cum non ul- tra^ Capuam tunc teraporls Romani protendereutur fines; hinc ne reipublicae slatus alienis patesceret gentibus^huc usque fuit producta. Sunt qui scribunt , ut e ceterisPlu- tarchus in Craccho hunc reapse confecisse. AUi Caesarem Augustum perfecisse contendunt , sed Suetonlus in eius Vita c. 3o , hunc Imperatorem opus absolvisse testatup. Lipsius in II. Tac. Annal. c. 74 utrum a C. Craccho, aa a Caesare Augusto Appia a Capua ad Beneventum usque producta fuerit , dubitat. At Lecterius Anlich. di Sues- sola part. I c. 10 ex eruderato marmore milhario in horr tk Maffeianis prope pagura valeo Forchia clare eruit , a

Caesare Augusto lianc ■vlam sillclbus constructam essff, Alii narrant idem , ut Strabo loco cit. quem ceteri seqountur. Illustrissiraus Lupolus Iter Venus. Clas. II. pag. 3oo alios Imperatores , hanc viara fuisse prosecutos autumat. Quamvis ergo haec diversos agnoscat auctorcs , non inde coHigendum , hanc illorum nomea usurpasse, sed Appiae semper retinuisse.

Laudatus Lupolus duas disJinguit vias ante Traia- num (i) Imperatorem ( hic enim etiam viam restaura- vit , et perduxit ad Brundusium forlasse ) et ad hoc de- monstrandum TuUii Ep. ad Atlic. lib. VlII. 14 auctori- tatem afftrt, quo id probet , ac iter Horatii lib. 1. Sa- tyr. 5 Brundusium usque , ubi poeta eandem viam per- ductam esse usque ad eam urbem narrat. Strabo lib, VL fuisse duplicem viam demonstrat , qua Benevento Brun- dusiura usque perveniri facile erat , per Peucetios nem- pe ab eodem Venusino poela descripta , et per Daunios altera , quae Appia dubio prncul ipsamet fuit , et per Venusiam Brundusium eundum erat.

Quoad vero Appiae maieslatem et magnificentiam spectat, legendus est Procopius de Bello Goth. lib. I. c. 14 qui hanc mirandum in modum describit. luxta vero Pra- tillium CXXIV. miUiaria a Roma ad Capuam exlende" batur Appia , et ad Brundusium CCXCIU. qui quideni exislimat , hanc viam latani faisse in qnibusdam locis vi- ginti sex pedes , et in ahis rainorem , quod certe tribuen- dum arbitror variis locorum incoramodis. Ea vero inci'

(1) Eandem vero riam a Benevenfo atl Brundusiuni usqne instauralam essc a INerva Traiano Imperatore constat ex qiiadatrs Columna milliaria a Grutero pag. CLI. tecitata , et apud Ascu- lum reperta. Hanc etiam viaux lcmporis progressu niuitis abhinc saeculis vetuslate senescentem restauralam fuisse ab aliis Impera- toribus probatur ex a!io raarmore a Lecterio recitato, ex qno quidem satis ernitur, Theodosium Imperatorem refecisse , quam- vis ipsa seraper Appiae nomen retinuerit.

35

piebat a Capena porta , quae hodiedum Romae dlclilaiur porta di S' Sehasliano. Eo loco incipiebat inilliare pri- mum , quod Jiireum fuit appeliatum. Ab hoc loco Brun- dusium usque olim super hanc viam passim ab utroque lalere adsurgebant publica , et privata aedificia.

Pralillius librum elucubravit <fe Appia Fia , in quo alTeft infinita monumenla , quae olim erant super Ap- ' piam viam dispersa. Hoc unum addendum restat , ut de tantis , ac praeclaris monumentis , nibil abud nunc tem- poris supersit^ quam in quibusdam locls pauca vesligia , ct ut jta dicam , vix Appiae nomen ad posteros pervasit: tot enim saecula , hominumque barbarorum colluvies Tta- liam a fundamentis evertentiura , coeli aerisque inclemen- tia, tot bella , caedesque , terraemotus , atque humanae vicissitudines locorum faciem penitus adeo inverterunt , ut d e Appiae maiestale lacrymabile nomen ad seros nepotes vix Iradiderint.

Postquam de Appia via verba fecimus , ad singula- rum nunc Campaniae urbium descriptionem accedamus oportet. At iuvat heic advertere , auctores antiquos , et recenles pauca de his memoriae prodidisse. Nos igitur quoad in nobis erit situm , de illis dihgenter , duce hi- storia , ac lum.ine pauca appingemus, cum heic potius Daedali Labyrinlhum ingredier fatemur.

Omnium primum occurrit ad alteram Vultumi ( i ) Mow eaiue»u,

{i) Quoniam lieic Vulturni occurrit mentio , aliquid de lioc fluvio pro re nala appingere curae sit. Hic a Sanfelicio de Origine Carnp. pag. 5 maximus omnium Jluviojum^ a PolvLii in- terpetre Alhurmis iib III. dicitur. Quidam autumant, Vulturnnm (li\'isorem significare, quippe quod Samnites a Pelignis , et Cara- panis seiungeret agris. Pellegrinius Disc. II a volvendo vult di- ctum ob varios, dubiosqne cursus. lluiusce ffuminis fontes sunl in Samnio in Caracenorum finibus , ul etiam scribit Sanfelicius loao titafo. Pcr Yenafrum hinc decurrit , Alifas , Telesiam , Ca- latiam, Casilinum ( nunc novam Capuam ) alluit , atque inde m Tyrrbenum se exonerat raare in eo loco , qui dicitur: Ca~ sieW a Maredi Fol/nrno, qui sane cursus cst LXXX propc milliaria.

36

ripam mons Callicula , qul Campano ab agro FornnantJm (lividebat : mons hic hodiediim Baronia di Formicola dicitur , et Monte Maggiore , ef S. Salmdore , qui qui-. dera a propinquis Calibus nomen fortassis usurpavit. Ex- tenditur a Massico Monte, et a Savone amne ad Vul- turnum usque. luxta Savonis laevam ripam Hannibalem transisse putat Cluerius Ital. Antiq. lib- IV. c. ■y. Quin imo certum est ex Livii auctoritate h'b. XXII. c. i5 per hunc locum ipsum traiecisse, et a Fabio Maximo Casili- num apud fuisse obsessum.

■aaniiiiis Celebris est illa super hoc monte Haanibalis calli-

ditas : cum enim a Q. Fabio Maximo Dictatore circum- daretur , nec unde se eriperet, haberet ( cum inclusus in hisce valbbus ipsius exercitus esset ) hostem ita fru- : atratur. Undique ex vicinis agns virgarum fasces, atque

arida collecta sarmenta iubet bobus alligari , qui ad duo millia ferme effecti. Noctis silentio ubi ad radices mon- tium , et vias latebrosas ventum est , dat signum ut ac- censis cornibus armenta in adversos concitentur montes. Calor hinc , ac flamma stimulatos agit boves. Rumor in hostium campos affertur , ad arma concurriturj Fabius ipse quid hoc sibi velit miraculura inscius , atque per- territus: tum boves per agros , perque montes palante» in fugaw concitantur. Sic llannibal traducit totuin ag- men incolume per saltum , atque Fabii manibus sa eri- w P^*' ^*-* ^^^ cuuctam iisdera prodit verbis Livius loco su-

. \i-S.iP^^ citato.

■canitsiei^. Casihnum opidum supra viam Appiam fuit situm ,

ubi hodie stat nova Capua , et a veteri duo dissitum mil- liaria super Vulturnum fluvium , utramque respiciens ri- pam. Hinc est apud Liviura hb, XXII. c. i5. Fulmu Casilinum occupat modicis praesidiis , quae vrbs Vulturno flumine dirempta , Falernum a Campano agro dividit. Stra- bo lib. V hanc urbem etiam supra viam Appiam ponit. Coloniam deductam a M. Antonio esse declarat TuUius

j i-. „vj^;„ Philipp. H. 40.

Ea vero urb» quo teinpore Hanmbal m Italiam qq'

^7

scendit , cunctieque domitis populis , atque opldis , Ro- inanisqne pluries in acie copiis perfractis , et Capua ipsa in Poeni ducis potestatem adducta , haec haud unquam in illius pervenit potestatem. Hinc factum, ut iongam po- tius passa sit obsidionem , quam in ipsius manus perve- niret , et res eo venit , ut fame horrenda civibus addu- ctis , alimenta defecerint. En ut a Livio lib. XXllI. c. i4 id aperte cstenditur; Postremo ad id ventum inopiae , ut lora , detractasque scutis pelles , iibifendda mollissent aqua, mandere cogerenlur; nec muribus aliove animali abstine- rent. Et Plinius scribit Hist. lib. Vni. c S7 venisse mu- rem ducentis denariis , Casilinum obsidente Hannibale. Ean- dum iam suo aevo narrat pene eversam idem auctor, 5^,;,-^; j„p;^j

Celebris est insuper historia quam narrat Paulns Dia- prope casiimi conus de Geslis Langob. lib. II. c 2 efe Agathias lib II «t"pe" 'acm.' de Butilino Alemannorum , Francorumque duce, Hic e- nim anno DLlII. Gothicis rebus iam conclamatis , cum ingenti armatornm agmine in Italiam descendit cum Leu- thari fratre , quo Gothis suppetias ferret. lam cuncta fer- ro , flammis , et internecione extincta erant : urbes captae, populatae , eversaeque per Barbaros erant. Leutharis ad Padum fusus cum copiarum parte a Narsete iam er.Jt. Butilinos interim per Samnium in Campaniam pervene- rat , ubi castra ponit ad Casilinum. Heic praeliumhor- rendum gestum : Narses enim haud procul a Rutilini ca- stris cum Graecorum exercitu tendcbat. f^xcursionos prius factae inter utrosque non procul a Vuhurno in eo lo- co , qui Casilini pons dicebatur. Narsetis milites prius lurrim a Barbaris sapra poatem factam evertunt j haec exitialis praelii causi fuit. Hinc Graeci cum Barbaris con- gredientes adeo acriter pugnarnnt , ut cuncti ad inlerne- cionem redacti sint : nam ad triginta prope millia eo die caesi fuere.

Non procul a Calibus fuit Stellatis ager , nunc ter- Caies, riiorio di Carinola , quem memorat Tranquillus in Caes. c. 20. Campum Stellatem a maioribus consecratum, agrum Campauum ad suhsidia reipuhlicae , vectigalem relictum.

38

In eodem agro fuere urLs Calcs , quie nuDc CaUd dici- tur , septem millia passuum a Capua dissita , sacusviam Latiuam. Livius lib, VIII. c. lo hanc urbem ab Auso- nibus oiim habitatam esse credit. Ipsa vero nobilis evasit in Romanorum historia ob diversas vicissitudines : memo- ratur praecipue ob quandam aquam ab antiquis lauda- tarn , cuius mentionem fecerunt Valerius Msximas lib. I. c. i8 de Mirac. et Plinius lib. II, c. io3. Nouilissima quoque vina protulitCalenus ager : quorum Venusinus poe- ta meminit lib. I. od. ao.

In ea urbe Romanorum aevo erecta fuere varia tea> pla , ut adhuc videre est ex pluribus, quae restant rui- nis. Fuit heic Mercurio aedes dicata ; supersunt adhuc urbis antiquae moenia , et in ruinis adhucdum vasa, nu- mismata , signa , aliaque id genus passim eff)diuntur, Paucis abhinc annis reperta fuere marmora quatdam a Matthia Zona, recitata Storia di Calvi c. i6. V^x immen- sis etiam vetustarum fabricarnm ruderibus clare patescit, in hoc opido Circum fuisse , et amphitheairum. Videsis laudatum Zonam c 8. Fuisse etiam balnea ex aliis rui- nis indicat idem auctor.

Anno V. C. CCCCXIX. C. Tito Valerlo , et M. Altilio Regulo Coss. subactis vicinis gentibua , Sam- nitibus , Frentanis , Auruncis , aliisque , Ausones^ ct Si- dicini nondum in Romanorum manus pervenerant, Hinc a Patribus Conscriptis id belli negotium datum illis, Ca- les tunc Sidicini incolebant urbem munilissimam , muris- que cinctam. Tunc Consul Valerius ad illam appropin- quayit. Milituifii ardor is erat, ut iam scalis ad muros vellent succedere j at Consul ab incoepto voluit desiste- re , et aggerem , et vineas muro admovit. Forte fortuna accidit » ut quidam Romanus miles M. Fabius nomine , qui captivus ad Cales erat, per custodum negligentiam, dum cives festo , vinoqne essent sepulti , per murum ip- &e reste religata manibus suspensus se demiserit , et cum ad imperatorem pervenisset , hosles monuit vino epulis- que sopitos iacere, Hinc statim urbs capta. Id omne narr

39 .

fat Livlas \\h. Vin. c. i6. Praeda ingens facta esfc, de- que illa triumphatum ; posteaque coloniam illic dedtictam tradit laudatus auctor. Inde municipium evasit , quod memoratur a TuUio epist. lib. IX. i3. Tandem tempo- ris progressu paulatim decidit.

Everso antiquo opido novum adsurrexit Calvum, SQn^^j^''"^^ "« Calinulum nomme , quod incoeptum ab Atenulpno Lara- pano Comite, a Landone fratre fuit absolutnm, Poslea a Langobardis ad Norraannos transiit. Varios eventiis est passa urbs, et in praesentiarum sedera habet Episcop.ilem.

luvat heic advertere cnm doclissirao Grimaklio, An- ' nall del Regno di Nap. lom. III. epoc, II. Ilaliara, cun- ctas prOvincias , et Campaniam praesertira ex eo tempo- re , quo Langobardi , aliaeque geutes sequiori aevo in Nea- politani Regni provinciis sedem fixerunt , eversis et popu- latis pluribus vetustis opidis , novas urbes , et vicos ae- dillcasse , nOvis eisdem datis nominibus.

Sequitur Sidicinum super viam Latinam , nnnc Tea- s^^'«'""'"' ?!(? , a Gapua duodecira milliaria in via j qua Casinum ducit, et a Neapoli octo et viginli distans. Hanc ab Etruscis aedificatam sentiunt nonnulli, Hinc a Mazochio Opusc. lora. II. pag. 143 ex nummo quem affert, Etruscim, vel Oscam esse creditur , cui assentit Ganacius lib. I. c. 12 Hist. Neapol. Ea vero fuit appellata Teanum Sidici- num ad alterius differcntiam nomine Teanum Appuhim. Horatiiis lib. I. Ep. v. 86 ip^ius mentionem facit. Fronti- nus iib. de Col. in hanc urbem coloniam deductam scri- bit. Hoc opidum celebre fuisse dicit Patavinus auctor lib. II. c. 3 hoc modo : Reliqaas si ei compares, opida sunt, excepto Teano Sidicino , quae urbs est magni nominis. Id- que confirmat Strabo lib. V. Geogr.

Urbis agrura fuisse olira aquis mineralibus celebra- tnm narrat Plinius Hist. Nat. bb, XXX. c. 2. In ea Cam- piniae regione Sinuessanae aquae sterilitatem foeminarum, virorum insaniam abolere produntur. In ^naria insula cal~ cuLosis mederi , et qiiae vocantur acidulae ah Tcano Sidi- cifio quatuor millia passuum, Ubi vide baac miraadam a-

4° . .

quam Pllniano aevo suL acidulae nonnne vemre : baee nunc temporisab indigenis, vocitatur V acqua delle calda- relle, Huius etiam mentionem facit Vitruvius lib. VIII. c. 3. Haec vero a Romaois urbs pluris habita , ut yidere est etiam ex suis qtiae restant ruderibus , quaeque anti- quam commonstrant maiestatem : ibi enim et Circi , et Amphitheatri , aliorumqne ruderura visuntur Roraanae maguificentiae monuraenta. Es quodam marmore a Pra- lillio recitato lib. II. c. 3 de Via Ap. fuisse olim aram, vel templum lunoni dicatam eruitur. Duo alia mutila xnarmora ab eodem auctore allata raentionera faciunt de Thermis , Theatro , et Amphitheatro. Et re quidem ve- ra restant horum aedificiorum adhuc nonnulla rudera, Fuisse etiam ibi Cereris templum ex alio ostenditur lapide, Urbis huins tandem ^Evo Medio nulla exfat memo- ria ; crediderim post Romani Tmperii lapsura Barbaros ruinas huic attulisse , Ut ceteris eveuit. Sequiori aevo Co- mitibus fuit subiecta. Re sane vera memoratur Lando- nnlphus Landulfi Campajii Episcopi nepos huiusce Go- mes , quem memorat Erchempertus Hist. Lang. num. ar. Hodiedum sedem habet Ej>iscopalem , quam a saeculo usque tertio decoratara fuisse creditur. Urbs recens ah antiqua parum distat , ubi plurima exiant opi.di rudera. Aj« FtinaTi», ^q^ longe ab Sidicino fult campus, vel ager Falor-

nus , qui fuit ad Appiae viae sinistram fluvium iuter Sa= vonem , et Calliculam montem. Ager hlc fuit occupatiw olim ab Ausonibus , vel Auruocis , postea a Pelasgis: acj alias geoles transiit , el mde ad Etruscos,

41 C A P U T VII. .

Descrihuntur variae urbes , uti Suessa Pometia^ Ululrae, Suessa Auruncorum ^ Sinuessa ^ Rus Petrinum, Trifa- num , via Domitiana Suessula , eiusque fatum j hinc Ar-- gentium , -5", Agatha Gothorum , et Vultumum opidum. Fit mentio tandem defiuvio Savone , deque Mass-ico monie.

Plures urbes sub Suessae nomlne appellatas ex an-^ llquis historiograpbisj et geographis compertum habemus j quarum vera bistoria adeo difficilis , et obscura est , ut permille de ipsismet fabulas tradiderint auctores. Quapro- pter nos apes veluti argumentosa , quae ex arboribus suc- cum percipit purum , obscura quaeque relinquentes, hi- storiam , et scriptorura auctoritates veras ex singulis, quae ad nostram faciunt rem , depromemus.

Primum omnium occurrit urbs , quae sub Suessae f""t%iubr«! Pometiae nomine super viam Lafinam venit. Cluerius I- tal. ant. lib. III. c. 8. Halicarnassaei auctoriiate, qui hanc «rbera eodem nomine appellat , populos Pometinos , seu Pomplinos ex hac derivasse arguit. Hosce vero populos cam urbem incoluisse aperte declarat citatus Halicarnas- saeus. A Strabone iib. V. Geogr. ipsam urbem Volsco- rum principem fuisse affirmatur. Patavinus auctor lib. l. c. 20 id ante confirmarat. Et re sane vera istius situs a Cluerio ponitur in Lalii finibus loco ante citato; hinc ita iudicat : Patet igitur ex his ipsam Pometiam haud procul Latii finihus sitam , scilicet prope Cosam , atque f^eli- traF .... tota ista planities , quae Velitris, Cosact Nor" hae , Sulmoni , Setiae , atque Priverno suhiacet , ad Ter- racinam usque qua PomptUia palus erat , campus sive ager Pomptinits appellatus- fuit. Sanfelicius De Camp. pag. a5 tandem hoc opidum corruisse scribit propter paludes ip- sas Pomplinas , a quibus fuit absorpta. Non parum ab hac urbe fuisjc Ulubras , et proprie circa Velitras , et

T. L 7

tS.IIIM.

Suessam Pomeiiam certuin e%i, Horaiius dc hcfi Oj)!di> mentionem facit. .«;.-«?se AHnir,- Sequltur Siie-ssa Anruncorura , in preseniiarura Ses-

sa super x\ppiae viae raraum. Livius lib. Vlil. c. l5 ab Auruncis toiani banc regionem , quae Volscos inler erat , et Carnpanos , babitatam et conditam prcdit , et anno ab V. C. CCCCXVIII. C. Sulpicio Lon^o^ et P.. JlHo Paeto Coss. orta seditione , bclloque Sidicinos inler Au- runcosque exardescente urbem deletam fuisse ?\) iisdem narrat boc modo : yluruncos metu opidum deseruissg ^ prqfugosgue cum coniugihus , ac libei'is Suessam com^ measse , moenia antiqua eorum , urbe?ngue ab Sidici- nis deletam. In eandem postea Coloniam deductam ex codem sic accipimus lib. IX. c. 19 Suessam , ac Pon- tiam eodem anno Coloniae deductae sunt. Tullius E^ pist. b'b. VIII. eam Municipium postea evcnisse declarat. Ipsam insuper fuisse nobilem salis ostendiSur ex ru- deribus , quae restant , ut Theatro , Crypt oporlicu , et nonnullis sepulchris. Ex numismatibus vero , quae olim eruderata ^ Apollinis , Mercurii, aliorumque deorum ima- gines visuntur.

Haec insuper urbs fuit patria poetae Lucilii Saly^ rarum scriptoris , de quo luvenalis Saiyr. I. v. 2i sic canit :

Cur tamen hoc libeat potius decurrere campo , Per <jnem magnus equos Aumncae flexit alumnus. Eandem temporis progressu a Romanis restauratam cre- ditur , quamvis nulluni adest ad probandum monumen- lum. In Ecclesiae tandem Ghristianaefastis de ipsa occur* i-it mentio ; sedem inde habuit Episcopalem iam ab an- uo CCCCXCIX. Memoratur Fortunatus eiusdem urbis Praesul ;, qui interfuit Romano Concilio.

Ad mare versus super Appiam viam ( ubi nuncal» indigenis dicitur Montragone ) siia erat Sinuessa sic di- cta , quod erat in opidi Vesciae sinu : huius urbis memi- nit Livius hb. X. c. 21 qui asserit _, hanc Graecam fuis- ge Synopem antea dictam, Romanosque colonosj qui eam

SiRneisi.

43 iDColuere , Sinuessam nuncupasse. Idem lib, \%. c. i 6 as- serit , hanc olim ad Ausoncs pertinuisse. Abundare ser- pentibus eandem colligitur cx Ovidio Metara. lib. XV. et bodiedum locus hic , ubi etiam est Hegia venatio, quirn maxime serpentibus , viperisque abuudat.

Plinius Hist. Nat. lib. II. c. io3 laudat huiusurbis aquas^ qnae foeminarum auferebant sterilitatem , et viro- rum insaniam. Tacitus Annal. lib. XII. c 66 de Sinucssanis aquis ita prodit : In tanta curarum mole Claudius ad- versa valetudine corripitur ^ refovendisque virihus coeli mollitie , et aquarum salubritate Sinuessam pergit. De iisdera uqufs serraonem inslituit etiam Strabo lib. V. Geo- gr, Cluerius hanc urbem ita describit j Toi stadia con- ficiunt millia decem. Minturnarum locum ab Fonniis novem millia abesse supra indicatum est ; tantundem inlervalli , si porro in litore progrediaris , incides in ingentia veleris urbis vestigia , portusque ruinas sitas siih castello , cui vidgaris appellatio : Rocca di Mon- ie-dragone , a monte quaesita , in cuius exlremo ad duo millia passuum a dictis ruinis id conditum. Mar- liahs lib. VI. Epigr. 42 Sinuessanos laudat fontes, et San- nazarius Ecloga II. v. 86 huius maris memorat rhombos. Adest Capuae marmor a Capacio Hist. Neap. lib. \\. c. J9 allatum , ex quo Sinuessanos Matidiae Augusli paren- ti posuisse constat.

Falsum vero est illud , quod quidam tradunr, Slnues- ?*''^n«»' aam vel locum ubi hoc opidum fuit , olim hoc nomine appellatum , et hodiedum Montragone , fuisse quondam Petrinum nuncupatum , cum nihil aliud sit, quam mons, et campus , hodieque locus hic ab indigenis salulatur Torre de' bagni ^ et olim Petrinum. Ex parte vero orien- tali montis , qui Campaniam respicit , sulphuris vena est^ euius meminit ante laudatus Sannazarias Eleg. lib. I.

Sinuessam inter ^ et Minturnas locus quondam exti- Ul Trifanum dictus , a tribus fortasse fanis appellatus , aut a trium deorum fano , in Auruncorum reglone, quae Volscos iater , et Campaups olim media. Hudc autcm 1q-

Ti ifatiuis,

^^ . . .

cuni fuisse ultraLirim credilur. Patavinusauctor llb. VIII . c. 2 hunc ita memorat : Huic agmini Torqnatus consu l ad Trifanum ( inter Sinuessam , Minturnasque is lo- cus est ) occurrit. Diodorus Siculus lib. XIV. c. 9 1 Trifanum hcc prope Sinuessam ponit. v:a Doiuitun». Propc Slnuessam erat via Domitiana ita dicla, quod

ab hoc Imperatore fuit restaurata. Haec a Sinuessa pro- pe mare Puteolos usque protendebatur. Livius Hb. XXIII. Consulem Sempronium hac iter instiluisse narrat, cum Han- nibalis exercilum prope Linternum profligavit. Hauc ve- ro vlam pluribus abhinc annis vetustate conlapsam , et prope deperditam , et inviam rotabllem fecisse Domitia- num liquet , unde postea Domitiani via dicta fuit, Sta- tius Silv. lib, IV. carm. 3. eandem describit. 8ue«uii. Urbs Suessula est Campaniae antiquissima super viani

Nolanam ^ et eo fuit sita , ubi nunc 'dichav Sessola.^ et. Castellone , seu Torre di Sessola : quatuor milliaria ab Acerris dissita Nolam inter ^ et Gapuam. Eandem ab E- Iruscis aedlficatam faraa est : hinc habitata primura ab ilhs fuit , postea ab Oscis. Strabo llb. V. et Plinius lib* VIII. ipsam poaunt ia Carapaaia \ quam urbem Samnites etiam ollm occnparunt. Cluerius Ital. ant. lib. IV. c. 5 sic eam describit : Hand procul Acerris erat anliquissi- viwn itideni opidum Snessula , cuius locus nunc etiam vocatur Casiel di Sessola , ubi antiqui opidi quaedam adhuc visuntur ruinae. Et Sanfehcius De Slt- Camp. pag. 3i de ipsa etiam scriblt hoc modo : Acerrae Jiniiimae Suessulae : opidum ipsum interiit relicium a civihus , qui eadem coeli intemperie , circumfusis Clanii aquis^ obsidente palude , patriis sunt coacti excedere laribus. Fines vero agri Suessulani ad occldentem extende- bantur ad Calatiam usque , ut arBitratur Pellegrinius de App. Camp. disc ll- par. 26 at ex merldie ad Nolam us- que , quod confirmalur ex geographis , et vetustis Iti- nerariis , et praecipue ex Peutingeriano- Sanfelicius idera scribit ibidem ; Suessulanum agrum excipiunt Nolano - rum populeta. In eandem senteatiam descendit Ambro- fiius Leo Hist. Nob lib. L

45

Haud longe ab antiqua Suessula tnontes erant, quos inter ille raemoratur , qui ab accolis diclitatnr Cancellus qui mons iclem esl , ac ille a Livio lib. XXIII. descriplus sub nommeCastroriuji Marcelli, seu Castrorum Claudia- norum super Suessulam. Patavinus hinc auclor Marcel- luru narrat Consulem , anno ab V. C. DXXXVI. post- quam Nolam est ingressus , et ibi postquam senatum, et populum rursus siib Roraanorum redegit potestatera , consedisse , et supra Suessulam castra posuisse.

Ad radices raeridionales huiusce montis CanceUi ori- tur unus e Clanii fontibus : alius est Nolam inter , et Abeilam. Hic vero fluvius Clanius et Liternus est appel- iatus : nam ubi decurrit , fuit ab antiquis Clanius pro- prie vocatus , et ubi ad mare pergit, seu ubi sunt ostia, Liternus fuit salutatus ab urbe Literni , quae celebris sequiori aevo evasit ob Scipionis Africani nobile exilium. Agri prope eundem aranem ob fertih'tatera comraendan- tur , et praecipue a Virgilio Georg. II. v. 224.

Livius narrat confecto bello cum Latinis , et hac geiilesubacta , urbem Suessulam (qnod foederata ante sem- per cum iisdem fueratj ius Romanae civitatls adeptam , aliisque rebus esse potitam. Postea haec Municipium fuit, et ius civitatis acquisivit Romanae , ut ante tradidimus, et ut a i.ivio loco supra citato compertum est. Inde prae- fectura evasit , quod tempore secundi belli Punici e Ro- mana defecerat republica , et saeviter in illam fuit ani» madversum. Post aliquod vero lempus Suessulani in me- liorem formim , et conditionem pervenerunt , cum a Ro- manis Colonia fuit deducla , quae legibus quidem Ro- manorum regebalur.

Suessulani Cererem prae ceteris deam colucre, illique uumini addictissimi fuere. Vicinorum enim agrorum ubcr- tas ea fuit , ut magnam frumenti copi.am p ropinquis sub- ministrarent populis. Suessuiani hinc ut prae ceieris ex- cultiores Cererem veluli patronam , ac terrae dominam sunt venerati. Coss. M. Silvano , el L. Norbano , quod accidit Tiberii Imperatoris anno sexlo , Suessulae Duum-

46

viro Ci). Publiiio Fiileriiio, ca iirbs qu^e erat ima eaf triginta jquiuque Romanis tribiibiis Falerina fuit salutala. Romaois enim tn more positum eral iii lapjdibus sueps Iribuiim nomen , ad quas erant adscripti , indicare. Clus- rius lial. ant, lib. IV. c. 5 haec scribit .- £je Falerno , et SteHale agris duae trihus Folerina , et Slellatina,, cognomenta accepere. Stellatiua tribus noQ a Carnpauiae, sed ab EtrurJae campo sic Tuit dicla , ut Panvinias d« Vrb. Rom. c, 5o ex Festi restituto coUigit loco. Hic ve- ro Cn. Publilius Cereri aedem reslauravit , quo dieSues- sulano populo datum fuit epulum. Ob tantae igitur gra- litndinis raemoriam Suessuianorum respublica marruor erigcndurn curavit. Ita Lecterius Storia di Suess.

Herculi aliud templum erexerunt cives , ut ex mar- more liquet a patriciis , et popula erecto iu duurnvirata M. lunii Severiani ob felicem ex Afeja Iruperatoris Septirnii Severi Pertinacis redilum , qui incidit ia annum CCU. post natum Cbristum. ForLunae quoque aedeu^ dicatam ex alio legitur marmore a M. Pompeio Novici! S,tellatinae fribus ex illustii Suessulanorum familia.

Eversa vero Roraanorum forluna per assiduas et loii- gas senatus , populique factiones , Barbaris saepius ia Itaiiam descendentibus , mutata religione deorura inanium cultus fuit eversus , et mores peniius diversi evasere. Postea sedes Episcopalis fuit , et in eo statu perdiu per- mansit. Barbsris vero Italiae faciom vertenlibus ( oam ^psa variis novis principibus fuit subiecla , et praecip«« Beneventanis , qui per ea terapora celebres evasere ) urbs Suessula in illorum polestatem fuit redacta , quae etiam in principatum fuit conversa. Farido enim Landulfi fKius anno DCCCCLVI, uibem Suessulam in prinripa- tura mutavit. Variae inde huic evenere diversis teraporibus vicissitudines, donec per Saracenos anno DCCCCLXXX , ut tradit Erchempertus Hist. Lang. o. 48 plnribus aliis nobilibus Carapaniae opidis populatis , et incensis, islhaeo misere florarais , populationibus , fatoque corruit. Arst»ti»ia.. Hauti prcicul ab antiquQ everso opido adsurgit ntti;^

temporls Argentium , %'el Arentinm , viilgO Jnenzo , qui vicus esl in Campariia , el a Neapoli dissitus quin- decira milliaria. Post eversam Snessulam Oscorum utbeiu anno DCCGCLXXX. Suessulani in montibus S. Angeli ad Palunibaram et Cistellum confugerunt, ubi arcem condiderunt , quatu Argentiuni vetus nuncuparunt , ut scribit T<^Itsinus auctor^lib 111. c. 33 , qui credit eo qiiondam Dianae lem[Jum dicatum. Quidam autem pu- lant , Argenlii originem antiquiorern fuisse , et derivalam a quodam Capuae Curalore Briltio Argenlio nomine , «ed Lectcrius Stor. di Suess. lib. II. ab Argentio potius fuisse vetustam Campanam faniiliam opinatur.

Suessulani vero primum hoc castrum aedificarunt anno MCXXXV. Rogerius illud vetus everterat ; incolae Dunc novum Argentium dicunt Terra Murata , qui pa- gus situs est in valle peramoena , et fructibus exquisitis abundat.

Haud longe ab hoc ioco , nempe qnatuor milllaria ^/(^»"*'* exsurgit S. Aghata Gothorum urbs Episcopalis , quae ab Neapoli distat viginti circiter milllaria. lustinianus Dizion. del Resuo di Nap. tom. Vlil. hanc urbem eandem ac Saticulam iurc meritoque fuisse sentit ex pluribus dete- ctis rerum vetustarum monumentis , et praecipue ex se- pulchrelis quae passim eruderantur in dies. Idque eliam probat ex Hannibalis itinere per Suessulanum agrum , Trebulanumque. Quando autem liaec nova urbs S. Aga- ihae fueritaedificata , h^ud conctat ; circa annum DXLIIl. fortasse , vel a Golhis , qui eid(;m nomen mutuarunt , vel a vicinis aiicuius eversi opidi incolis creditur. Ce- lebrantur aevo medio urbis liuinsce Comites , qnosioter Rodoaldus , aliique.

Non longe ab ante descripto Sidiclno duo decurrunt flumina Vulturnus , et Savo. Ad Vulturni oram eiusdem nominis Vulturnum opidum aderat , Cas-teW a ware di P^olturno parum dissitnm a ponte , quem exstruxit Do» mitianus. Plures ex antiquis eam urbem memorarunt, ut Plinius Hist. Nalur. lib. III. c. 5 et Strabo lib. V. Eam

"VuItUlH»»

primum parvum opidura e.Tteris mercatoribiis conditam fuissc arbitratur Pellegrinius Disc. II. part. i3. A Livio iib. XXV. c 20 narratur hanc pro opportuno comraer- cio reaeJitlcatam , et amplificatam fortissimis moeniis a Piomauis fuisse secundo Punico beilo causa vectig-ilia com- meandi , quae a Sardinia , Elruriaqcie proveniebant , ia Casilinnm deducebantur , et tandem ad castra , dum Ca? pua obsidione cincta erat.

Ex eo tempore a Romanis Coloniam effectam , ibi- que tercentos homines deductos prodit idem Pataviucis historicus lib. XXXIV. c 46. Frontinus lib. de CoL sic etiam indicat : J^uhurnum mnro ductum^ Colonia iiis- su Imperatoris Caesaris' est deducta. Ilinc ea urbs celebns evasit , ibique postea via Domitiana silice fuit constrata. Pellegrinius loco ante cit. plures recitat lapides, ex qai- bus probat , hanc reapse extitisse , suosque habuisse ma« gistratus.

Hoc opidum tandem extitit usque ad S. Gregorii

Magni Pontificatum , cuius ipse memiRJt in quibusdam

epistolis ; perdurasse Hsque ad hoc tempus ipsius magni-

ficentiam constat , cum sedem etiam Episcopalem ha*

buerit, Langobardi ea urbe dominati fuere. Vetustate po-

stremum , aeris inclementia , et a Barbaris Italia igne fer-

roque vaslata , et populata fuit.

SiT» fluTius. Savo nunc Sai'one ex Auruncorum oriens montibus

duo milliaria a Vulturno distat flumine. Eius cursus ad

oclo et decem millia circiter passus extenditur , et in

Tyrrhenum se exonerat mare. Statius Silv. lib. IV. car.

3 et Plinius Hist. Nat. lib. III. c. 5 mentionem faciunt.

Super Savonem pons aderal Campanus ita dictus, qua Ca-

puam adibatur per viam Appiam Suessam inter , et Po-

pilii Forum , qui pons exurgebat adhuc circa finem quar-

ti saeculi,

»!o« Massicus. I^ou pfocul ab hoc flumine est Massicus mons, ad

cuius radices fuit urbs Sinuessa , nuuc 3Iontrngo?2e; mons

ab incolis in praesentiarum dicitur Monte Maggiore , m

Quo fiebant optima Tina , quae Campanis postea vasis

49

reposita , in multas servabantur aetates. Marlialls de eo mentionem facit Epigr. lib. XIII.

C A P U T Vlll.

Describuntiir urbes Formiae , Minturnae , Caieth , Cicero-

nis Formianum , Fundi , Amyclae , Lautulae , lacu9

Fundanus , Liris Jluvius , Pcmdatana Cum aliis insidis in sinu Caietano.

NuUus est qui inficias ibit ex auctoribus , Campa- niae Felicis singulas urbes amoenissimas fuisse ; praeser- tim illae quidera adnumerantur , quae erant ad mare po- sitae. Ex hisce celebrior praedicatur illa , quae sub For- miarum nomine salutatur. Fia nanc dicitur Mola di Gae- ta , et quondam Formiae super viam Appiam nuncnpa- tae quatuor millia passuum ab Caieta dissitae, Locus hic ab antiquis celebratur , et huius urbis rudera restant ad- huc eo loci , qui dicitur Castellone. Strabo lib. V. hane urbem a Laconibus conditam fuisse affirmat. Ea olim Romanorum deliciae , et inter praecipuas Campaniae Fe- licis apud Florum lib. I. c. 16 adnumeratur. AliiaLa- mio Neptuni filio conditam scribnnt, qui ^Uus Lamias a rVenusino vate memoratur Od. lib. III.

Vicinlores gentes huius urbis amoenitate illectae hanc occuparunt : ex hisce qui ea potiti sunt , adnuraerantur Volsci , Samnitesque qui reapse urbem possederunt , sed poenam improbi dedere. Ea enim tempestate Formiani cum Romanis societatem foedusque inierant. Appius inde Claudius praetor , et L. Volumnius proconsul cum Sam- nitibus dimicarunt prope Stellatem campum , ubi ad sex- decim millia , et tercenii enecati fuerunt, et ad duo mil- lia ceptivi effecti. Id omne aperit Patavinus historicus lib. XXXVIII. c. 37. Temporis progressu Formiani Ro- tnanis semper studio addicti , et hinc mnnicipium urbs fivaait , ut declarat idem ibidem.

Formianum vinum maximi ab antiqnls commenda-

Formiac.

CleeroBig Por

lur, et praecipneab Horatio lib. I. Od. 20. Et Martia- lis lautlal aeris clemenliam Epigr. lib. X. 3o. Hinc mril- ti ex Romanis casas , villasque in eo solo excitarnnt. Ha- drianus ipse locum hunc selegit : marmor hinc repertum in ipsius honorera excitatum.

In hac urbe plura adhuc supersunt antiquitatis ru- ciera. Visuntur Hadiiani aeilificia, amphitheatri , theatri- que ruinae , ahaque id genus monumenta, quae Formia- nam pntefaciuut raagnillcentiani , adiunctis aquarum sca- tebris , quae plaribus frigidae fontibus manaut, Haec urbs ohm sedem habuit Episcopalem , ut narrat S. Gregorius Papa lib. I. ep. 8 quae per ahquod temporis raansit, ac tandem Ecclesiae Minturnensi fuit adiuncta , usquediun Gothi Italiam occuparunt, quo tempore urbs fuit direi.ia. Saraceiii postremo anno DCGCXLV. sub duce Dncibile eam creraarunt , et penitus everterunt. VilruvJus Ro- manus arehitectus in hac uibe ortum dtixit.

lu agro Formiauo fuit Ciceronis villa , ut ipse pbi- ribus testalur epistoHs , quainque Formianum appellat, Huius meUiiouem praeseriim facit ad Atticum hb. III. ep. 8 In Formianum vohimus venire Parilihus ; inde quo- niam putas 'praetermillendum nohis esse hoc temporo: Cratera illum deUcatum ^ Kal. Mdii de Formiano pro- ficiscemur. \n ea villa fama est , ut narrat Appianus bii. IV. 55 fuisse iugulatum hunc praeclarissimum virum elo- quentliie parentem post Caesaris nocem a Laena centurio- ncj C. Pansa, et A. Hirtio Coss. annoaetatis suae LXIV. Non procul igitur ab Appia , et a raari uno milliario di&- situm fuit Ciceronis hoo ForTnianum. Illuc enim ipsum eonfugisse , cum horrende Triumviratus des^eviit, narrat historia , ibique occisum, Hinc cum ultimum suae vita« fatum imminere animadverteret , tunc iq Graeciam fugit: at factum est^ ut cum e Caieta solveret, a ventis et tem- pestatibus agitatus , iterum in Formianura corarargrans , secus viara in lectica a sicariis trucidaretur prope ipsuia locum. Ita narrat Seueca Suas. VII.

Hoc sepulcbrum iuxta Gesnaldiuio Oss^rv. suUa via

Appia pag. 418 iQ eo fuit loco , quein Acervara ap- j)ellaut incolae , eo quod oliin in ea vicinitate j^lura ve« tustae fabricae extabaut monumenta , inter quae nonnul- la niarmorum frusta , in quibus Acerba Ara erat inscul- ptnm , unde nomen loco factura Acervara. Praefatum Ciceronis sepulchrum pyramidis instar est , ut e schema- le quod exbibet loco citato laudalus Gesualdius, videre tst , cuiusque pyramidis , sive turris pars superest in su- pcriori montis parte. Nou procul etiam ab eo sepulchro rei»taut nonnulla insuper vetustae fabricae rudera , prae- ser'im aquaeductus, idque genus alia , quae ad eandem ^illam pertinuisse fama est.

Non procul a Formiis erant Minturnae super viam MiniaiMi, Appiam in eo loco , qui dicitur la Scafa del GarigUano. Hoc Samnitium quondam fuisse opidum quidam scribunt auctores; Ausonum alii. Anno vero V. C. CCCCXXXIX. iu Romanorum ius transiit. Utraque ripa Minturnae ha. Litalae fuere medio Liri interfluente amne. Ea urbs lam celebris evasit , ut moenia habuerit fortissima. Ilinc Li- vius lib. VIII. c. 10 prodit, Latinos ex fuga Minturnas se conlulisse, Haec vero quamvis nobilis fuerit, tamen ob vicinum fluvium Lirim paludibus circumdabatur. Idem auctor lib. XIX. c. 10 ibi colouiam deductam scribit , quod confirmat Velleius lib. I. c. 14 aliique auclores.

Huiusce opidi ruinae stant adhuc , et praesertim am- ])hitlieatri, et aquaeducius. En ut a Cluerio lib. III. c. 10 It. ant. omne describitur : Hodieqtte ingentes visuntur in sinistra maxime ripa reliquiae , quotuor fere M. P. a mari , et ostio cmnis remotae , in qiiihus praecipue sunt aqiiaeductus , amphitheatrum , tum murorum , turriumque magna rudera , praealti quidam fornices , aliaque splendi- (lorum aedificiorum fundamenta solidissima. Ex lapidibus re- ])ertis unus affertur a Grutero pag. 262 Matidiae Augu- slae dicatus.

Postremo hanc urbem Episcopalem sedem habuisse scrlbit D. Grc-iorius Papa lib. I. ep. 8. Everso inde ve- lusto opido adi,;irrexit pagu$ ille , qui nuuc ab iudigeuis

52

vocatur Traietto sic diclus a trallciendo ex una ad alte- ram Liris ripam. Urbs eversa fuit sexto Ecclesiae saeou* lo , eaque fextabat adhuc Procopii aevo.

Propinquum mare hodiedum exquigltis abundai om- ne genus piscibus ; quin imo Romanorum tempore cele- berrimum fuit illud raare , praesertim ilHs piscibus, quas locustas' vocant ^ eaeque tauto fuere in pretio , ut Roma- norum luxuriosissimi hisce iugiter vescerentur : eaeque Smirnensibus , Alexandrinisque sapore praestabant. Mar- tialis lib, XIlI. Ep. 86 squillas pisces commemorat in Li' ri amne abundantes. Vicini montes , collesqne vinis pfe* tiosis scatent ; iique colles satis ab antiquis commen- dati fuere ; mitto Massicum , Falernum , Gaurujcnqite , quorum adhucdum inanet memoria. c»ieta. Caieta urbs a Formiis quatuor 6berat milliaria su-

per viam Appiam , a Neapoii quinquaginta duo , a Ga- pua triginta tres. A Strabone Ub. V. asseritur , Formia-, rura fundalores Lacedaemonas fuisse. Diodorus Siculus alios tradit. Virgilius ^n- III. v. i iEneam amissa nu- trice hoc super litore illam tumulasse , ex eiasijue no- mine Caietam nuncupatam fabulatur .*

Tu quoque litoribus nostris/Eneia nvtrix ,

JEtemam moriens famarri Caieta dedisti. Hanc vero urbem ante Formias aedificatam produnt non- nulli , eamque saepenumero cum Formiis ipsis canfnn- dunt : et revera Tnllius ad Attic epist. 2 et 3 aliquan- do Formianum pro Caietano usurpavit, qui ibidem villam babuil. Aliam villam aedificasse Tiberium Imperatorera ex parte , ubi dicitur Sperlonga ex ruderibus quae re- stant, liquet ; aliamque Faustina M- Aurelii Imperatori& uxor excitavit , eaqne ab urbe parum distabat. Aliam ab Antonino Pio Imperatore erectam ex lapide ibidem reperlo confirmatur-

In montis verlice turris adsurglt , quae vulgo Or- landi dicitur , quam sexdecim annos ante Christum ae> dificatam ;, et L. Munatii Planci sepulchrum fuisse con- slat , qui heic villam habuit araoenissimam ad montls

53

t-ftdices ) ull narrat Gesualdius contra Prat. c. i pag. 34, Adhaec quidam triumphalem heic arcum Sempronii Atra- tiai olim cum Serapidis , et lani aede , aliisque huc iiluc sparsis anliquitatis ruderibus fuisse , ut aquaeductum , ei thermas aedificatas scribunt. Caietae vero porlus ab anliquis laudibus exornatur, et praecipue a Tullio pro lege JVIanil. n- i2. An ignoratis portum Caktae celeber- r.mum atqne plenissimum navium i' Haec autem urbs , eversa Roraanorum tbrtuna , sicut et alia Campaniae opi- da in Barbarorum manus inciderunt , praecipue Lango- bafdorum , qui pluribus annis dominati fuere : postre- mo nunc in unam , nunc in aliaro pervenit ruanum. Ho- diedum Ncapolitani regni arx munitissima , et propu- gnaculum Ibrtissimum exislimatur , quaeque longas plu- ries obsidiones fuit passa.

Non parum ab Caieta nemj)e sexdecim M. P. et a rnndi, via Appia novem sunt Fundi , nunc Fondi ^ quara ur- bem ab Hercule aedificatam, cum Gaccum latronera ne- cavit , farna est. At utrum ab Hercule aa ab alio sit con- dita _, litem eruditis enucleandam relinquimus. lUud pro certo est a Patavino historicp Municipium evasisse , ut scribit lib. XXXVIII. c. 36. Frontinus lib. de Col. in eandem urbem Coloniam deductam esse ait. Ad Anso- nes urbs baec olim pertinuit, et male a quibusdam Ma- murrura opidura ( 1 ) ortura creditur ; quamvis ipsam

(1) 'Miror equldem patriorum arictorum partem piUas^se su- pra laudatam Manuirraiu urbera olira Fcrmiis propinquam ftiis- se ; quod quidem falsissimum est ; ea urbs haud unquam estiiii. Venusinus vaies id nos clare docuit , ut ex Satyr. V. lib. J. v. 34 coUigitur , ubi iler Brundusium usque describit super Appiam :

Fundos Aujidio Lusco praetore libenter

LiTiquinnis , insani ridentes praemia scribae.

Praetejctam , et latum clavum , prunaeque baiillum.

In Mamurrarum htssi deinde urbe manemus. Pcr Mamurrarum vocabulura nihil aliud hcic innuitur , quara Maiuiirrae fapiiUa , et gens , (juaq Xqxuxds erat. Fuit autem hic

54

ubi Itrliirti fult , extitisse alli falso crediderunt. Ipsa ellara fuit n:)bilis, ideoque amphitheatrum , Circum, lovis, Apol- liois terapla , aliaque id genus aedificia coadiderunt heic Piomani , ut adhuc videre est ex ruiDis ^ quae restant. Teraporis progressu alia eruderata fuere monumcnta, ex quibus migis illius commendatur celebritas. Aliud ma- gnutti acdificium fuit effossum , guod quidam thermas esse credunt y io eo plures adhuc integrae adspectantuE camerae. Haec urbs etiara celebrata fuit ob foriissima inoenia, quorum adhuc pars superest. Ex quadam in- scriplione a Grutero pag. i68 recitata, quaeque legitur in arcu portae ad septentrionem, huius portas, turres , murosque ab aedilibus ex S. C aedificatos esse constat.

Haec insuper urbs vetusto aevo variomm nobilium virorum fuit patria , ut Sergii Galbae Imperatoris de qao Tranquitlus agit in eius Vita c. 4. Postremo hoc opidum Barbarorum- Italiam devaslanticim in manus pervenit , et praesertim Saracenoram , qui anno DCCCXLV. eam Hammis cremarunt; anno vero MDXXXIV. horrende fuit usta ab iEnobardo Solimani II. Duce.

Haec olim Camjjaniae pars ager Coecubus est nun- cupatus , qui extendebatur Formianos inler, Fundanosque colles. Coecabum vinum a poetis , et praecipue ab Ho- ralio saepe laudibus exoroalur. Strabo lib. V. et Martia- lis lib. XIII Epigr. ii5 etiam eiusdera meminerunt. AaiycUe. Fuisse prope Fundos vetustlssimam urbem Amyclas

sentit Pratiliius IFb. II. c- 2 de Via Ap. eamque collocat co in loco , qui adhuc dicitur a Micano quasi ad Amy- clarium- A Fundis fuit dissiia decem, et a Terracina duo circiter milliaria. A Laconibus conditam fuisse scribit Po- lybius lib. V. Piinii et aliorum scriptorum aevo , ipsa

Mamurra equcs Romanos fabrornm praefcetus C. Caesarls in Gi]- iia , quem priiiium Romae parieles domiis marmoris crusta cp^- ruisse prodit Plinius l-ib. XXXVI. c. 6. De hos Maiuttrra meiuo- rateliam TuliiLis ad Aiiic. lib. VI.

55

lam interciderat ; qiia enira terapestale Id evenerlt , per auctores haiid constat. Virgilius Georg- lIL v. 89 et 81« lius Ub. VI' v.-3ioipsius taciiint raenlionem. Prope hnnc locnm aniiquam fuisse viam credit idem Pralillius ibid. quae a Terracina fortasse ax\ Caietam extendebatur.

Pro[)e etiam loca isthaec fuerunt foriasse Lautidae'- Livias h'b. VII procul a TerracJna locum hunc essc nar* rat. Cohors una cum liaud procul AnxuTC essel » ad Law tulas , saltu avgusLo inter mare , et inontes consedit,

luxta antiquam urbera Amyclas e»t lacus Fundanus piscibns maxime spectabilis , et copiosns. Plinius Histor. N<it. hb. III. c. 9 liunc coramemorat. Lacus hic ad no- ver» milliaria cxtcnditur. Non parum ab eo lacu erat Spe- lunca ; nunc locus hic Sperlonga clicitur, cuius mcmiuil Tacitus An)ial. lib. IV". c. 59,

Liris (i) quem hodie G^zr/^Z/flwo dictitamus, interfluit liasce ex occidente regiones , agrosque , Volscorum nem- ])e rcgionem , et Auruncos ; ex oriente vero agrum Vesci'- num , qui fluvius ex Soranis ortus montibus ad mare decarrit. Ilunc vero vario appeilarunt nomine veteres au- ctores ; inter alios Strabo lib. V. ipsum Glanim appellat, et Piinins lib. III. c. 3 sic etiam scribit : Colonia Min' tumae , Liri amne difisa , Glani appellato.

Aiileqnam manum de tabula , de singulis insnh's iu

(j) Qiiid sibi velit Liris , indicat Mazocliias Diss. Tyr- len. 1 Diatr. qiii vocem ab orientali vocabuio derivat ad Jliiim^ Seqtiiori aervo fluvius hic Garilianus dictu5 fuit. Gesualdius Os- serv. ctc. c. 11 autumat nomen hoc fluvio imposituui Sdeculo decimo , vel paulo ante. Sunt qui falso scribuiit nomen a Gau- ro montc datura. Peliegrinius App. disc. II. c. 7 a Masiu Ga- jiliana potius vult appellatum. Vcrum hic fluvius potius a (ia- riliano medio aevo casteilo elyraoii desumpslt, ut ex Luilprando probatur c. la et i3 ubi narrat Saracenornm hotrendum liaud ab Liri arane proelium gestum, et ubi occurrit mentio de Gari- Hano monte , et Garilliano castro. Videsis Cl. JMuratorium l>il- sert. Medii iEyi tabi Chorogr, nura, laS,

Ljtitiilac,

Iijcui Fiinda- nui.

Liti«,.

Piudatana.

56

sinu Caletano aliquid appingere non abs re crit. Plures sunt eaedem , quae quondam etiam ad Campaniam perti- nuerunt ; celebriores sunt Pandalaria , Ponlia^ Palmaria , et Sinonia. De hisce raptim sermo.

Primum occurrit Pandataria insula , vulgo P^entotie- ne , quae a Pontia distat quatuordecini milliaria. Hanc pri- mum Volscos occupasse , posteaque Romanos rerum do- mjnos coloniara deduxisse testatur Livius lib. V. Hodie- duro haec male perditis hominibus est receptaculum , et hanc ob ralionem deserta, et sterilis. Sunt qni arbitran- tur f eandem Romanorum aevo celebrem evasisse : ideo- qQe ab*(jua aedificioram vetusta rudera in quibusdam in- sulae locis commonstrant. Haec administrata fuit a quo- dam Metrobio , et praefectura evasil, et statua eidem col- locata , ut constat ex quodam lapide ibidem reperto. Re- stant adhuc plura alia vetustatis monumenta, et pleraqiie rudera , ut balnea , domus , et lemplum , quod lovi di. catum fortasse fuit.

Evasit nobilis eadem insula ob quorundam illustrium virorura exilium : Augustus enim ibi filiam luliam , et peptem relegavit (ij , utque in bona essent custodia om- ni conalu enixus est, uti Tacitus narrat Annal. lib. I. c. 53. Id prodit eliam Paterculus lib. II. c. loo. Tiberius in eandem insulam nurum Agrippinam post viri obitum exilio multavit, quae post flagra septem dierum inedia decessit. Nero Octaviae uxoris consueludinem aspernatus, ut sterilem din^isit , ut idem prodit Tacitus Annal. lif». XIV. c. 63. Praeter laudatos viros ac mulieres nobil es iii eandem insulam e Christiauis perplures in exilium sunt

(i) Verum cniravero ne in mendacium incidamus , dieen- dnm Augustnm Iniperalorera eliani exilio roultasse neplem in in- sulam Trimerum , Tremiti , quod Impudice TiFeref. Eaque etiain sub luliae nomine venit, sed iieplis , et non illa alia lulia supra memorata , et in Paudatariem relegala. Id orane ex Tacilo Aniial. lib. IV. c. 17 litiuet,

57

missl oIj Cliristianae Reli-ionis odium ab etlinicis Impera-

toriljus.

Viilcanicas materias effudisse quondam ipsam insii- lam creditur. Parum tandem abhinc annis insula fuit ha- bitata , CLim antea deserta eral : parvum habet portnm , et incolae piscatu , el agricultura vivunt.

In eoclem sinu obiacet insula Pontia , quam Poma dicimus. Haec in finibus est Neapohtani regni non proctd a Circeio prQmontorio , habetque quindecim millia pas- suuni in circuitu , eslque feracissima. In eandeni Colo- niam deduclam ex Patavino historico ediscimus hb. IX. c. 29. Sequiori aevo celebratur ob varios tum nobiles Ro- inanos , tum Christianos ibi relegatos ab Imperatoribus. Inter ceteros a Nerone exibo fuit nudtatus Germanicus nepos , qui ibidem voluntariam or^petiit mortem. In ean- dem fuit pulsus Silverius Pontifex Th^odorae Angustae iussu _, ibique obiit. Ibidem Nereus , et Achylleus com Flavia Domitilla , cnius erant eunuchi , ubi longum pro Christo exilium passi , et tandem capite sunt plexi. Duas insuper fuisse Flavias Domitillas , qaae exiiii poena fuere mnltatae narrant Ecclesiasticae historiae scriptores-* altera Flavii Cleraentis uxor , Domitiani Imperatoris neptes , quam in Pandatariam religiouis caasa relegavit: altera eius- dem Flavii ex sorore neptes , qnae in Pontjam fuit missa.

Plara adhaec antiquitatis rndera ibi effossa , etprae- sertim numisraata. Re sane vera restant adhuc ruinarom aedificia : incolae appellant Bagni di Pilato. Ab iisdem indigenis ostenduntur adhuc S. Domilillae cryptae , ubi habitavit. tnsula portnm habet , et arcem valid-im.

Anno vero DCCCXIIF. Saracenos insulam praedatos «se ex bistoria compertum habemus. A variis postmo- dum gentibus sequiori aevo fuit popnlata , et occupata a Turcis praesertira anno MDXXXII. Hodiedura sterilis est, et vi« pauoi incolunt , qui piscatoriae arti snnt addicti. Yicinum mare exquisitis abundat piscibus. Plinius HisC. Nat. Hb. III. c. 2 mentiouem facit piscis cuiusdam norai-

T. l. ' g

Fr.nti*.

58

ne Pernae. FciJsse qaonclam iiisalam Vulcaoum aiituraant nonnulli , ut, cx vestiyiis vidcre est. pjuiaf:a, Paimaria insula est in eodem poslta sinu." liaec par-

va est , el nunc Palmeruola dicitur , cuius ii Marlyrum Wk- Actis saepe occurrit menlio ; eaque nunc steriiis est , et

vix habitato. Eas omnes descripias insulas memorat Pli- nius lib. 1I[, c. n. Palmaria ad Volicos , aut ad Latinos olim perliuuit , non vero ad Campanos : et utruin fuerit habitaia Romauorum aevo ^ an non , incertum per aucto- res. Sequiori aevo , et praecipue Medio ad Benediciinos pertinuit , ut probat Mabillonius Annal. Bened. lom. IV. A Pontia qnaluor circiter miUiaria abest, et eius longitn- do tria millia passuum esf. Fuisse eandem Palniariam tnn!- to ampliorem quam nunc est ex eo probatur , quod iri dies horrendis maris fluclibus circuraroditur. lacet nunc deserta , et habitatoribus vacua.

Palraariae alia parva adiacet insula Sinonla noinine , nunc Zanitone , quae longiiudinem habet unius milliarii. Ea ad Volscos , aut ad Laiinos pertinuit, et Medio aevo ad Benedictinos ^ qui Monasterium condiderunt ;, quod posiea praedonum causa reliquernnt. Hodiedum perpauti licic habiiant _, qui piscatu , aucupioque vivunt coturii- cum , quae in Italiam qnotannis traos mare advolant cir- ca aequinoclium antumnale , et Vernnm» ut scribit Var- ro de Re Rust. lib. III. c. 5.

Hactenus de urbibus Caietam prope , deque insulla in Caietano siua.

Siaoni).

59 C A P U T IX.

Fit rnentio de aliis ultra Capuam urhibui , iit Casino , A- quino , Fre^ellis , Jrpino , Sora , Jtina , Fenafro, J- lijis , Callifis , et Telesia. Describitur Farronis Museum^ et insula Sora.

Casinnm occurrit super viam Latinam , qua vialor '^""'"" € Homa Arpinum ducebatur , ubi haec urbs posita erat ad radices niontis, in quo adsurgit Casinatium S. Benedicli Coenob"nm. Ea vero in Latio quondam erat. Sunt qui putant eam ad Samnites pertinuisse , at hoc falsnm; Plir iiiiis Hist. Nat. hb. III. c. 5 eandem Lalinis adscribere videtur , et Strabo lib. V. ipsam etiam iisdem clare tri- buit , cum ante eiusdera scriptoris tempus ad Volscos per- tinuit. Hanc nobilem fuisse ab eodem meraoratur. Anno vero ante Christura CCCXIII. in Romanorum manus per- venit.

la hanc Colonia fuit deducta eodem tempore , quo Suessa quoque fuit Colonia , quod accidit anno V. C. CCCCLXI. L. Paplrio Cursore , et C. lunio Bubulco Coss. quamvis ea deductio facta est anno insequenti Coss* M. Valerio , et P. Decio , qui annus fuit ille idem , m quo Appius Claudius censor Appiam viam silice stravit. Id omne liquet ex Livio lib. IX. c. 29. Reperta fuit olim \ inscriptio Casini _, ex qua confirmatur in hanc urbem Co- louiam deduclam. Eiusdem mentionem faclt idera auclor lib. XXII, c. 23 cum describit Hannibalis transitum per viam Latinara , ut Romam pergeret ad eam oppugnan- dam. Nihll aliud nunc de eadem restat , quam vix am- phitheatri , et cuiusdam aquaeduclus per agros rudera .- necnon teraplum olim ignoto numini dicatum , quod se- quiori aevo in Chrlstianorum Ecclesiam fuit conversum. Conlapsa Bomanorum fortuna , et Barbaris Italiam popu- laniibus , Theodoricus Gothorum Rex Casinum devasta- vit ^ (juod temporis progressu penitus fuit eversura.

6o Tanaais jXon procul a CasiQO M. Varro vlUam hahuit , ubi

se a rebus urbanis eliminavit , et cum ibi vitam ageret tranquiiliorem , multa elucubravit , et praccipue Rerum Rusticarum hbros. Ipse enim sic de sua scribit villa de Re R. lib. III. c. 5 Cui ego : cum habeam sub opido Ca- sino flumen , quod per viUam fluat , liquidum , et allum, marginibus lapideis latum petles LVIT. et e villa in villam ponlibus transeatur longum pedes DCGCCL. directaabin- sula in Museum, quae est ab Vinio fluvio, ubi confluit al- ter amnis ad summum flumen , ubi est Museum, Clueriu» Ital. Ant. lib. III. c. 8 hunc fluviuoi putat nomine Vinium corruptum , creditque Varronis textura corrigendum ab vi- cino fluvio, Hodiedum ab incolis ostenduntur adhuc Var- ronis Musei reliquiae. TuUius vero qui huius praeclari vi- ri mentionem facit lib. I. Quaest. Acad. Marcum AntO' iiium reprehendit , quod istius domum pb immoJerata dedecora profanarat. AquMitm. Super viam Latinam adsurgit Aqninum a Neapoli

dissilum sexaginta milUaria. Hoc opidum adCampaniam pertinuit , quamvis ahi Volscis , Latinisve tribuunt. Ci- cero Phil. II. c. 41 municipium frequentissimum Suisss scribit, et Tacitus Hist^ lib. H. c. 63 Coloniam etiaro fulsse prodit.

Sexto Ecclesiae saeculo Aquinum fait eversum. Nou- nnlla adhuc ipsa servat vetusta monumenta , quae anti- quam praeseferunt rmgnificentiara , et praecipue araphi- thealri ruinas , quae u6nc appellantur ab indigenis Le srotte de Pagani ^ sic dictae , qnod olira a Saracenis fue- rint habitatae. Fuit etiam in hac urbe Theatrum, ut er rudeiibus quae supersunt , videre est , haud procul a via Latina. Restant etiam duorum templorum ruinae, quo- rum alterum Herculi dieatum creditur.

Secundo Punico bello urhem plura passam credi- tur. Conlapso Romanorum imperio , Gothi primum , Lan<^obardi deinde in miserum statum eandem redaxe- runt. D. Gregorius Dialog. lib, III. c^ 8 horura tempo- rum meQtionem f^ciens de hac urbe sic scribit ,- Cuncli

6i

hahkcilores civitatis illius , et Barbarorum gladiis , et pe- stilentiae immanitate vastati sunt. Anno vtro DCCCXL. Benevenli principe Sicone Irucidato , et in eiusdem locum Radelcbisio sutYeclo , Sinoculfus quo Siconis mortein ul. cisceretur , Saracenos in Italiani ad eius suppetias voca- •?it , qui AqHiuum , Arcem , et vicina praedantur loca, et igne concremant _, nt scribit Anonymus Cassinensis apud Pellogtin. Hist. Lang. Sequiori aevo aon semel , sed pluries hoc opidum fuit obsessum ( nam adhuc moenia iiabebat fortissima ) his adde motus terrae , et praecipue pestem , quae accidit anno MCXL. quo lempore perplu- jres fato funcii \ iia urbs paulalim decidit.

Hodicdum satis est parva , paucos babens incolas. Immensa ruinarum rudera ^ quae in eius supersunt solo conspersa , saiis testantur , opidum quondara Volscorum magnificum fuisse. Quin aer ipse , et pauca aedilicia re- centia humilem , et vix uhius nomiuis urbem praeseferunt.

Tandem praeclarorum quondam virorum patria fuit ut.luvenalis poetae ^ Pescennii Nigri Romani Imperato- toris , et praecipue Augelici Doctoris Ecclesiae S. Thomac.

Haud procul ab urbe iam descripla fuerunt Fregel- rrcgti!»c, lae nunc Ponlecorvo , quod opidum ponitur Suessam in- ter, et Formias prope Lirim amnem. At illud procul dubio ad Latium pertinuit : nunc vero est in Campania Felici non procul ab Aqnino. Strabo lib. V. uarrat Li- ilm Fregellas interfluxisse , ita ut urbs supra utramque sita esset ripam. Livius bb. VIII. c. 32 in hanc Colo- niam deductam aperte declarat, Ipse etiam narrat lib. JX. c. 12 Coss. Q. Publilio, et L. Papirio anno V. C. CCCCXXXIil Samnites , Satricanosqne slmnl post Cau- dinam cladem hanc urbem noctu occupasse. Vtrosque timor ad lucem usque tenuit ; mane autem ut illuxit pugna utrinque orta , quam Fregeliani sustinuerunt. At Saranites fraudulenter praeconem per urbem mittunt qui uuntiei,, incolumes abituros ^ qui arma posuissent, Hoc nuntium ab incautis opidanis creditum , urbem iam wse captam^ sicque arma deiecerunt. Alia civium par»

aroaata per aversam portam eruraplt : pars alia quap ar^ ma deposu.erat , a Samnitibus circumdata, igne cremttur, Quo vero tempore Hannibal in Italiam descendit , rregfllae cum jiaucis aliis in Romanorum fidem reslite- re. Quin imo idem Patavious prodit historicus lib, XX VI. c 9 tantam fuisse Fregellanorum fidem in Jiomanos, ut cuni Haanibal eorum urbera adpropinquavit , pontem \a- stanut ^ cpo eidem iter negarent. Temporis progressu Fregcllani a Romanis descivere , nescio qua de causa, qui riiisetam perfidamque urbem fato ultimo dedere , cuiu ilii penitus excisa ab iisdem fuerit , ut Tulbus describit ad Heren. bb- IV- c, i5. Idque evenisse crediderim an- no V. C. DGXXX. quo tempore ab Opimio Consule opidum dirutum. Arp.num. Arpinum urbs super viam Latinam Campaniae Fe-

b'cis ultima, sexaginta duo miib"a passuum a Neapoli dis- sita. Ea primum ad Volscos pertlnuit , ut innuere videtur Tullius Orat. pro Planc. et luvenalis Satyr. VHI. v. 2^5 libi de Mario Ar|>inate sermoncm instiluit. Deinde Sam- nites tenueruni; Romanorum tempore Municipium eva- sit , qunmvis Festus eam praefecturam fuisse scribit. An- no ab V. C. CCCL. L. Genusio , et Q. Servilio Coss. Arpinalibus Romanam civitatem simul cum Trebulanis datara ex Patavino hislorico compertum habemus lib. Xc. i. Postquara vero Arpinum Municipium evasit , cives inde cum Romanis communes habuere leges, et ex eo tempore urbem dlvitiis auctara crediderim : hinc vectiga- ]ia ia Gallia possedit , ut scribit Cicero Ep. lib. XIlI. 2. Ea vectigalia Municipii pairimonium efficiebant. Qiiodain in lapide x^rpini detecio paucis abhinc aonis occurrit mentio cuiusdam Fusidii veciigalium Arpinatium fortasse redemptoris , quem meraorat idera Tullius ibid.

Gonlapso Homanorum Imperio Gothi primum in Ita» lia regnum effecerunt , inde Langobardi postmodum do- minoti sunt , quo tempore Beneventani duces longe la- teque dominium snper urbes extenderunt , ex his Gisul- phus saeculo scptimo Arpiuum occupavit, et Arcem, ut

•63

nirral P.iiiUiii Diaconiis Hist. Lang. lib- VI c 87. An- r.o vero MCC !• Conradus Gerraanornm Imperator nr- i)om non solnm vi cepit , sed igne qtioqne creniavit, eC so'o apquavit. P]t saecnlo XV". bellnm. iternm exarsit Ferdinancinm inter Aragoniae Regem , et Carolum An- (Itoavensem , qno tempore vicinae urbes populatae , urbs istliaec Marii , et Ciceronis memoria liberaia fnit.

Haec vero patria celcberrimorum fnit virornm _, ut C. Marii , et M. T. Ciceronis eloquentiae parentis: qno- rum primus dux rorlissimns evasit. In agro Arpinate fuit eius villa , qnae qnondam Cwernatis fnit salutata , nuncs Campo di S. Altissima : accolae commonslrant adhnc ex- teris villae Marii rninas, vnlgo Casamari. Horum altep (]irero ibidtm nalus est Nonis lanuariis anno ab V. C. DCXLVII- Huius domus dnobus distabat milliariis super Fibrenum (i) amnera , aunc Fiume della Postaj ubi adest parva insula snper Lirira.

(1) Non procul ab lioc opido fliiltat Fibrenus , et proprie Arpiniuii inler Soraniqnc, iibi Liris cum Fibreuo aijuns coniiMs- git , et ubi non procul cst iusula , quam Gicero de Leg. lib. L^ c. 1 desrribit.

Niliil dinicilius potcst esse qnam a Cicerone baec insnhi nrie- raor.nta , cnin sint tres snper Fibrenum , una ab aba p:iulo dlssi- ta. Pislillius Sloria Filologica delle anlicbe cilla, e niodorne etc. p;ig. 63 et scqq. sobdis piobare nititur argumentis banc insulfin, nullam abam a Tulbo indicari potuisse , quam illam-, cui nomcn Carnello. lleic enim Fibrenus in duos dividitur ramos, eaqne ainoena satis esi. Febonius bb. IIL e. 3 eandeui insuLTni Cicero- nis vilbTm ante etiam crediderat : hi insula .... incanabnlis Cicerov.is , scd magis iMartjruin Christi pretiososanguine illusiriar. Umle ex Fibreno ipso ex lanicinio credentium . . . nomen in Carncllo immutatum. In eo loco identidem pbira rudera reperta fnere. Vernm baud negal citatus Pistillius plures esse qni scri- bunt , a TuUio indicatam insulam illam inlellisi , quani nunc incolae appellant S. Domenic» , quippe quod heic etiam sint eru- derata vetusta monumenta : verum eandem insulam S. Dominici pertiuuisse eliam ad Ciceronem credit, sed non esse ipsauidequa

6 4

^ 7«'«^!'"'' Non procul etiam ab Arpino in ridentl positus colle

est parvus vicLis , vulgo Castelluccio quarto ab ea urbe lapide. Plura ia eo autiqua ruclera multis abhinc annis cletecta fuere , praesertira via , qoam quidam esse Lati- nae rainuin aibitraulur , quae olira Arpiuum viatoreiii ducebat.

A^5*BMni iu«. Ariiinum inter , et Aquinum fuisse Q. Fratris rus

scribit saepe Cicero Arcanum nomine. Memoratur ab eo- dem epist. lib. V. i. Ego inde Aquinum : Quintus in Ar- cano remansit , et Aquinum ad me postridie mane. Clue- rius Ital. ant. lib. III. c. 8 sic scribit : Est hodie opi- dum praedicio situ inter Aquinum , Arpiniimque vulgari vocahulo Arce dictum , ducatus titulo nobile , quod kaud dubie antiqiium est , et vocabulum ^ a quo isti Ciceronia- no fundo co^nomentum derivativa dictione quaesitum. Pi- stillius descrizione delle antiche citl^ etc, pag. loo cre- dit vetusto aevo heic urbem fuisse. Illucl autera certum est , banc meraoratam urbem esse a Pauio Diacono lib. VI. c. 17 quara Beneventi dux Gisulphus primus auno DCXCIV. occupavit , et in suara redegit potestatem. Nono saecnlo a Saracenis postea fuit populata.

Sora extrema quoque urbs Campaniae , ubi Liris orltur^ acl montes sita. Volscls , ac deinde Samnitibus fuit occupata \ ea ab Ausonibus fuit aedificata, a quibus Romani vi eripuerunt , ut teslatuin rehquit Livius lib. IX. c. 24- Sc*^ \>oiX. aiiquod temporis iidem Sorani a Ro- mrinis desciscentes , omnes necantes colonos , in Sarani- tium potestatem transierunt. At a Romanis quam maxi-

lieic quaestio est , et ab Altico descripta. Tullius enim plures Iia~ buit villas , et praesertim hnqd procul ab Arpi no , iit ipse indi- cal lib. VIU. ep. 9 ad Attic. Hinc concludit laudatus Pistillius , parvam eam insulam, cui nomen Carnello eandcin esse , in qna ortum duxit : aUeram S. Domenico etiam ad -eundetu pertinais- se , eamque possedisse eo tempors , quo ad primos reipublicae pervenit gradus.

Sora.

me in illos saovifnm esf. Anno enlm ab V. C. CCCCXLIV. Consules ipsi cmn legionibus ad urbem oppngnandam ad- propinqiiarunt. Cura ea urbs situ difficilis haud salis ex- pugnari posset , Sor.mus trrmsfuga ex opido profeotus , urbtiin per proditionem in Romnnorum dedit manus. Post annos sex , nempc ab V. C- CGCCL. Colonia Soram de- ducta fuit, ut aperit laudalus aiictor Hb. X- c. i et Fron- tiuus confifmat lib. de Colon. Llem Livius lib. XXVL c 1 auctor cst , eani urbem Municipium evasisse. Tem- pore vero IliHinibdicae expeditionis in It.iliam ea url;s a Romanis iterum defecit: hinc ab iisdem capta cnm piu- ribus ab'!s opidis , mTxima severitatis nota in ipsam sae- .vitum. Urbs postea Romanis milites , pecuniasque suppe- dit:d)dt , si bellum aliquod ingrueret. Laudatus saepe Pa- tavinus historicus hoc omne aperit lib. XXIX. c lo.

B^rbi.ri sequiori aevo Italia vastata, eidem borrendam attulere ruinam. Ughellius tom» L Ttal. Sacr- narrat , Phe- dericum IL urbem cremasse, quia Romani Ponlificis Gre- gorii IX' partes susceperat.

Prope Soram ubi Liris flultnt_, adesl parva insula , ^"'^ '*" eaque haud ignoti nominisest,. quam incolae dicunt /iVo- la di Sora , sic appellata quod Liri amne circumluitur. Ea- dcm medio aevo Insula filionim Pctri dicebatur , idque nonnisi post decimum saeculum.

Alina urbs snper viam Latinam iacet , ubi Melphls Af^a. fiavios origlnem ducit. Ea est adeo antiqua, ut si fidem auctoribus praestamus , eius aedificalio sit penitusignota. Voiscis , aliisque populis fuit occupaia. Romani anno V. C. CCCCLXL Municipium effecerunt Coss. L. Papirio Cursore , et C. lunio Bruto. Inde Ciaudius Nero rauro Coiofliam circumscpsit , ut testatur Fronlinus ilb. de Col. Ix ploribus a Taulerio Storia di Atina lapidibus addu- ciis Ct mentio Municipii Alinalis. Cicero Pro Pianc. c. 3 scribit hanc praefecturam evasisse. IIoc opidura saepe a Romanis defecisse narrant h'storici ob vicinos Samnites Romanis sempcr infesios. Nobiie insuper fuit, ut pro- balur «X ruderibus _, quae rv-stant , cum praecipue adhuc

T. l. ip

▼eoafi uui .

66

viJere est tripilcim niurornni ordinem , quortim j^ars rc- slat. Fuisse hinc in ea utbe plura templa testaniur vetu- sti aevi scriptorts. Quorum primum fuit Saturno dica- tom , non longe ab amphilheatro niagnis coslructum h- pidibus. Iiaud procul ab eo arbis aderat forum. Fuisse etiam lovis aedem , iunonis , aliorumque deorum constaf, et praeserlim illud Dianae sacrum ,cuius meminit aucior Cbronic- Atinalis: Hadrianus Imperator Atinam veniens , tewplum Dianae continuo fecit in eo loco , ubi halnea di- cebantur imperialia , non longe ab amphitheutro contra me- ridianam plagam , subtus viam aquaeductus. Iluiusce du- ctus aquae vestigia ad tria miUiaria extra urbem extende- bantur , isque in omnes urbis perveniebat regiones. Re- stant adhac ipsius plura radnra , et identidem enuieratj per a"ios , perque ipsius rulnas [ilumbei tubiili,

Ibi viliam possedit Oicero , ut ipse scribit lib. ll. de Divia, c. 28. Hinc Valerius Maximus lib. I. de Somn. c. 5 sic testat ur: /'?iV«'corwm confpiratione arbe pulsus AL Cicero , cum in viHa quac/ain campi Atinatis diversars^ tur. Posteriori aevo noa semel, sed pluries solo hocopidurn aerruatum fuisse narrat historia. Anno enim DLXXXVK. sub Zothone Beneventano principe adeo in illad saevittir», ut cives cum Episcopo ad unum cmnes fuerint necaii. 3c- quiori tempore in vftrias principura pervenit manus.

Haec tandem jKitria quorundam nobilium virorum fuit • in ea ortum duxit Cn. Petreius, cuius meminit Pii- nius Hist. Mat. lib. XXII. c. 6 qui militayit contra Citr - bros ^ C. Munatius Plaucus, cuius sepulchrum extat ad- huc Caictae ( ut ante diximus ) L. Apuleius Saturninus quaesior , et tribunus plebis , ahique nobiles vifi.

Venafrum urbs Mtlphim inter, et Lirim_, qiiam qui- dam SAmnio , abi Campaniae Felici tribuunf, sed prob-i- biiius ad Samnium pertinuit , ut existimat Pellegrinius disc. II. par. 8. Pbnius lib. IH. c. 5 Coloniam quondani fuisse , et Festus de Col. praefecturam tradit. Extra moe- nia aedificii cuiusdam rudera visuntur, quod qnidara Am- pbiiheatrum esse credunt. E* ufbs aens clementia niui.

^7

Ifim gaudebat , ita ut Romani villas possiderenf, lUi Ve- nusinus innuit Od- lib. III. 5. FtTlilem insnper hnnc a- grura fuisse testatnr idem laudatus poeia Od. lib. II. 6, et jiraecipne inelle. Plinius lib. XV. c 2 de Venafrano oleo sic tradit : Principatum in hoc quoqite bono ohtinidt Jta- lia toto orbe : maxime agro Venafrano ^ eiusque parte , quae Licinianum fitndit oleum-'

Aiifae nunc Piedimonte d' JUfe super viam Lalinam AUf.c. in altera Vulturni ora adsurgebant , a Neapoli triginta qnaluor milliaria dissitae , qnam urbem ad Irpinds , alii ad Samnitrs probabillus pertinuisse memoriae prodidcre , ut ioLei- alios geograpbos autumat Cluerius Ilal- ant- lib. III. c. 8. Ausones sive Oscos eandem fundasse asserunt alii. Primum seipsam rexit , et pecubares habuit magi- stratus. A Romanis captam anno V. C. CCCCXXIX. et in praefecturae slatum redactam tradit Festus de Col. Ma- gHam deinde perpessa est ruinam sub Hannibale j idque cx Silio lib. XII. V. 356 liquet.

Ea urbs muniiissima habuit raoenia : nam cs Dio- doro lib. XX corapertum haberaus, Marium eam occu- passe. Hinc adhuc videre est ex moeniorum ruderibns , iunc saiis munitam fuisse. Livius ijisara commemorat , cum uarrat apud Alifas Fabium Maximum cum Sarani- lium cxercitu signa contulisse , eamque poslea occupasse. Piiaius lib. III. c. 5 banc nrbem Coloniam evasisse tra- «lit. Gonstat vero in hoc opido Veneri lemplum dicatum, tt Cereri. lunonem quoque cives coluere , et Dianam. A- p«d Pedemonlium prope Ecclesiam S. Rochi lrq)is exlat, in quo occurrit mentio thermarum huius urbis a quodam Fabio Maximo restitutarum. Alifis fuit etiam Thfatrum , it Circus : de prirao visuntnr rudera prope Ecclesiam Epi' scopaifni ; de Cirro nulla restant vestigia. Gruterus pag. 609 marnior affert , in qno fit mentio ludorum AU- lanorum. Adhaec restant nonnnlla hypogaea passim in co sulo sparsa , el prsecipiie ubi dicitur le Fo^se , visitur il- lud , quod C. Fadio Fatidiae parcnti erectum fuis^-c li- queL Haec urb? tapdem igne creniala fuit anno MCCV.

■ 68

ut narrat Riccardus a S. Cermauo, a Celanl Comite, et Ducc. Caiiifse. Quarto milliario ab descripta urbe dissita fuit alia

nomine Callifae , nunc Cahisi, Hanc eversam narrat P;i- tavinus auctor lib- VIII. c. aS a fundaraentis a C. Papi' rio , et L. Petilio Coss. anno V. C. CCCCXXVIII. Era ut praefitus scribit auctor: Eodem tempore etiam in Sam- nio res prospere gesta. Tria opida in potestatem ^'enerunt Alifae , Cailijae , Rufrium. Quamvis auteui ea urbs plu- ribus abhinc saeculis fuerit eversa , restant tament adhuc nonnulla vetustarum fabricarum rudera per eos agros di- spersa. Praeter sepulchreia ruinosa , supejsunt raarmora, columnae , aliaque id genus. lu ea vero vicinitale rppe- riri quotidie arma mihtaria , anuulos , et numismata ab jndigenis exploratum habcmus. In pago Calvisii hodieduin existit lapis sepulchralis C Aselhi in vetustae urbis rui- nis repertus-

Quamvis verO vetus opidum ( ut ioQuimus j cor- ruerit , propier aeris tamea salubntatem , coehque cle^ mentiam rursus aechficatum , et habilalum fuisse existi- mo : nam haud credendum , illud penitus solo aequatum, Ilonianos enim nobiles , et vicinos accolas, ipsosque ci- ves ;, si qui ex clade superfuerunt , rursus urbem habi« tasse liquet ; at temporis progressu penitus delela , et a temporum coliuvie- Tciesia. Telcjia snper viam Latinara olim urbs aderat irt

Samnio : huius plures raentionera (^aciunt ex antiquis hi- storicis. Sunt qui putant eam extitis^e in Campania Fe- lici , sed quia isthaec fuit iuler Samnii , Campauiaeque fines , idcirco potius ad Campaniam ipsam pertinuiss« sunt arbitrali. Ea vero a quibusnam fuerit aeddicata, si- lent geographi : vctustissimam tamen esse liquet. A qui- Bus postea fuerit habitata , adhuc sub iudice lis est. Cre- diderim hanc utpote Samnitibus proximam , vel Oscifr, eosdem ipsam occupasse.

Vrbs in amoeno posita situ coUibus parvis belle di- sposiiis , aeris salu£)ritate , coelique clenaenlia fruebatur ,

.69

fet pariim dissila a loco, ubl Vulturnus , Calorque cou-

ilimnt , qui locus ab indigenis in praesenliarum salutatuv

Terra di S. Salvadore. Cluerius ilal. ant. lib. IV". c. 7

sic describit : Sequitur hinc Telesca opidum , vulgo Ttlese^

haud procul confiuentes f^ullurni, Sabatique Jluminum sitai

Strahoni , Ptolomaeo , Frontino , et Itinerariis Bomnnis

TTi emorala. Posterioribus temporihus Coloiiia fuil deducta.

Vrbs a Ca])ua dislabat vigiuti M. V. a JNcujioli octo et

vigin li , ab Alifis duodecim. Autiqua rr.oeuia a scriptorJ-

bus cb validitatem memoraLtur , eaqoe ohsidicnibus apte

ad resistendiim erant acdiBcata. Ex ruderibns quae re-

stant , et slatuis , nurnismatibus , lapidibus aliisque ve-

tusiis id gcnus rebus , quae passim elTodiuntur in illius

rutnis , tantae celebrilatis quondam adhuc magnificen-

liam patelaciunt. Adhaec aquaeductus^ Theatrum , tem-

plaque , quorum reh'quiae eiiam nuuc supersunt per agros,

jierque cespites ipsius maguitudinem testantur. Et re sa--

ne vera extra huius opidi ruinas , quae occidcntem re-

spiciunt , fuisse Aniphitheatrum certe colhgitur : ex quo

loco haud procul Theatrum etiam fuisse crediderim. Pro-

stal hpis non parum ab Ecclesia S. Salvaioris , qui locus

distabat mi!!e passus ab antiqua urbe; iapis liic mentionem

facit cuiusdanrv pantomimi Theatro Telesino spectanlis.

Quo vero tempore Hanuibal in Iiaham pervenit , eadem in huius cecidit manus j ut ex Livio liquet lib. If, e. 12. Ex Strabone lib. V. ei Floro lib. III. c. 2 uibem anno V. C. DCLV. quo tempore Samniticum beilnm persaevum exarsit , cum allis ceteris eversam combustam- que accipirnus. Hinc sequiori aevo Colonia in eandera fuit deducta , ut Fronliuus de Colon. testatur.

Ex columnis cuiusdam effossi templi, et ex statuis re- pertis passim per loca couslat , Teltsiam urbem addictam Veneris , Martis , ForiuuJieque cultui. Adhaec nrbs suos habuit magistratus , ut ex lajndibus a Pacelllo StOria di Teleee pag. 12. recitatis liquot. Cum vero in eandem urbem Colonia fuit deducta , iuxta Romanoium leges p«lroDO frueb»tur^ qui meliorem ia statum ipsam ledu*

xit^ iLique palrlciorum , et plebeiorum aderat ordo ^ uJ patet ex marmore repeito.

Sjmnitibus olim Romani Lellum intulere , et exer-

cilu in Samnium ducto a Valerio , et Poslumio Coss.

quod accidit anno V. C. CCCCXXXIII. Komani passi

sunt illud dedecus , et sub Caudinas Furculas inermes

Iransire sunt coacii , ut a Livio describitur lib. IX. c. i

et seq. Tunc temporis Samnitium dux erat L. Pontius

Telesinus: id enim nomen commune erat in ca urbe.

Anno autcm V. G. DXXXIII. cum Hannibal Romanae

Rei[)Liblicae fatum ultimum fuerat minalus , tum in Poe-

iii ducis cuncia devenere polestatem, Tunc unus adsur-

rexiL Q. FabiUS Maximus Diclator , de quo extal enco-

niium illud tritum : Unus qui nobis cunctando restiluit

rem , bic paulatim urbes in Romanorum restituit pote-

stattm ; et Hannibale ex Lalis oris aufugientej cuncta iu

pribtinum rediere statum. At omnes urbes , quae Pocdo

duci faverant , igne ferroque eversae fuere. Fx his una

fuit Telesia , iit Livius idem declarat bb. XXIV. c. 20.

\icinae praeseriim urbes , quae baud procui aberant ab

Caudio ob mcmorandum dedecus Romani extrcitus odium,

et luinam sunt cxpertae.

Aano autera DGLV V. C. cum Italia omnis Servili premeretur bello , Telesia sicut aliae urbes rursus eversa, et direpta fuit , postquam Sylla Romanam subegerat Rem^ publicam , quoi accidit post Marii falum- Eam j^one tem* psslatem ipsamet haud ampbus inter nobiles adnuraerata fuit urbes , sed sensim ad nibilum redacla , donec anno 33CCCXLVII. posl Eeclesiam Cbristianam conditam Radel- cbisius Reneventanorum princeps ducis Saraccnorum Mal- sar ope Telesiam occupavit , ut narrat Fieuryus Hist. Eccles. lib. XLVIII. Ilinc factum ut «rbs peniius eversa faerit. INihil hcic memorcm iufioitas post id temporis vicissitudines. At rursus ea nova urbj incensa fuit saeculo XL quo lcmpore belium exarsil Lotbarium ui- ter , et Rogerium Siciiiae Comitem. Hoe coustai ex qua- dam epistola Ouibalui Cassiiialiiiei Abatis ad ipsum Lo-

7« iharlum scribentls. Tandcm hanc seJem fuisse Episcopa- lem nanal rghellius Ita!. Sac tom. VIII. qui mcolioncm facit fuiusdani Giberti Telesiui Praesuiis anno MLXXV. Atque haec satis siut , quae de urbibus ultra Ca- puam erant dicenda.

G A P U T X.

Describunlur cetera opida citra Capuam , uli duae Cala- tiae , Furculae Caudinae , vicus Novanensis , Caudium , viUa Cocceii , Trehula , Compiilteria , Saticula , Mog- dalunnm , Acerra , Atella , via Atellana , Jtersa , et Parnliianurn Ateltae.

Cltra Copnam plures nobiles iirbes fuere , qnarura sappe occurrit meniio apud scriptores. Inter allas nobi- lissiina celebratur urbs Calatla (i) , nunc Caiazzo , qnae a INcapoli dissita est XXf. M. P. Transtifatinam Cala-

(i) luvat heic advertere , duas ollm exlitisse einsdem nomi- «15 urbes , primaro prope Casertam , et vicum vulgo dictiim yyo^- ddlord ; alteram ubi nunc adsurgit , quacque dicitnr Chiazzo. Hoc magis cx illo clarescit , qnod scril)U Hijlsleuius in noia i igG super CUieiiiim h<il. ant. lib. IV. c. 5 liis verbis : Ciilalia nunc Galazze , niedio loco iiiter viam S. Petri in Stiada , et Mag~ ddlunuin , ulu moenium , templorum , aliorumque aedificioruni tiicstigia exiant y et ad angulum Ecclesiae S, Petii delle Galaz- te colunina milliaria posita est , sed vetustate consumpta. Idque lonfirin.it Sanfclicius lunior in notis Sanfelicii Senioris de Situ Camp. num. 9^l\<^. Duae fucTunt Calatiae in Campania : luirurn aitera iiiter Cnpunm , et Caudium siia erat in via Jppia : al- ttra non iongc ab urbilnis Jlijis , et Calibus , ut licjuet ex Li- vio ^ Tabulis Jlinerariis Peuliiigcrianis, aliisque geographis, ijuo- Jiim perpiram tamen nomiuili utramque conjuvdunt . Miror tamcn Cluerium loco citato diligentissimum scripiortm unam tantura aduiisissfi Calaliam , cum certo couslat dnas extitisse , unam ab ilia non procul citra , ullraque Vulturnum. In eandem etiam «ntcnliiiai dejceudit Melchioiius i« Descripl. Calat. pag. 36.

CalalUt Juat.

72

lism fiiisse peranliqnam , el Oscis (ij prininm ^ binc Graiis , posteaque Samnitibns ocoupatam luisse fama est , ut Livius lib. IX. c. 32 scribit. Altera Calatia ad Gam- panos pertinuit , eaque posita super Appiam viam. A Bubulco Consule expugnata _, et inde Colonia heic fuit deducta. Non procul ab novae urbis arce stant adhac ve- tuslorura raoenium rudera ingentibuslapidibus costrncto^ rum , et Appiae viac pars etiara visitur , qua Cipuatn eundum erat. CI- Trutta autichita d' Alife Diss- XXV. ex verbis Silii lib. VlII-

Nec parvis aherat Calatia muris

autumat velustos opidanos suae urbis brevitate haud con- lentos , aliam urbem Cistifatinam fundasse temporis pro- grcssu moeniis etiam munitam , et quadratis saxis , ut adhuc ex ruinls videre est. Nupera iirbs est non |>ro- cui a Vulturuo ad orientem Taburni monlis a Virgilio menjorati.

Punico vero secundo exardescente bello , et Ilanni- bafe Capua potito, G.dalia sub Poeni ducis cecidit pote- statem , ut narrat Livius lib. XXIi. c. fit. At Punicis re- bus in Italia conclaraaiis, PiOmani Capuam obsidioue cia- xerunt. Hannibal tunc in Apulia cum esercitu erat , qoo aliis potiretur opidls. Nuntiis hinc auditis, qiiod Capua a Romanis occuparetur , eo perrexit ; per Calatiam inde transiit, ubi paruraper moraius est. At factum est , ut Capua per earo lempestatem in Romanorura ceciderit roa- nus, in quam saeviter est aniraadversum , ut ante oar- ravimus : huic etiam siraillimum faiam experta Calatia. Hinc creditur eandem in praefecturae forraam fuisse rc dactam. Postea a L- Sylla Coloniani ibldem deductam oarrat Frontinus lib- de Co!. lode iu Municlpium fuit

(i) Hinc C, Mazocliius in Tab, Heracl. p.ig. 554 nui^n^iirn affert peilinenlem ad hanc iirbem ; iscjue Tyrrlienicos, sive Osci,i3 habet cliaraclerrs. Ex ndveisa parte lovis caput seaile osteiiditur, ex postica \Jsitur biga.

. V3

ironversa , Hl et marraore a Grutero pag. Sg allato Uquet

ia aede Veneris reperto. Non procul ab ea urbe sccus viam publicam magnilicum adhuc restat sepulchrum quer- cus inter , et pruuos Attilii Galatini , cuius meiriQit Tul- lius de Setjcct. c 17.

Quo tempore tandem ea urbs Episcopali cathedra fueril ingignita-j historici nihil raemoriae prodidere. liaec medio aevo est satis celebris , et memorantur Calatini Co- niiles, qnos inter Lando , qui floruit anno DCCCCLVfl. qui in exilium ab Othone Imperatore fuit pulsus , quip- pe qui Landcnulpbum Campannm principem iugulandum iusserit.

Furculns Caudinas non lonoe fuisse a descripta cre- /""j*"'** ditur urbe. Locus hic nunc salutatur : Stretto di Arpa- ia j vel Giogo di S. Maria'^ hunc abi ponunt in Prin- cipatu Citeriori Abellam inter , Beneventumque, ubi Ro- mani Consules L. Postumius , et C. Veturius a Samniti- bu$ sub iugum inermes transire sunt coacti,

Vbi incipiebat Caudina vaUis , quae pyramidis inslar «st , et vdii vicus vulgo Cancellus et Jrgentium , et hu- iusce pyraraidis estremitas , erant Caudinae Furcae. Guic- eiardinius Mercur. Camp. pag. 3o bunc locum apposite sic describit ; lam in limine faucium , vulgo le Forche Cau- iine ^ clade Romanarum legionum , toto orhe notissimarum adieris. Arpadium versus perpetuis iisdemque altissimis iu- gis obsepta in modnm pyramidis excurrit vallis : cuiut basim castrum iam dictum Arentii , cuspidem Arpadium ipsum ejformant. Adeo siquidem heic coangustatur vaUis , lU uix ad iactum lapidis pateat. Hinc auctores omncs ia eandem descendunt sententiam , Caudium vetustum ( tx qiia urbe nomen duxerunt ipsae Caudinae Furculae ) fuisse quidem prope Appiam viam , ct noa procul Ar* padio,

Caudium vero nrbs ad Samnites pertinuit, et In Ro-i Casdnm. »n»nis fastis cclebris. Plinius lib. III. c. 5 eam io Irpinis ponlt , et Livius lib. IX. c. a in Samnitibus. Holstenius in Cluerii notas pgg. 366 Caujjiaai, etvicinaloca sic d«-

■1,1, j I

7^ ; scribli: Ego autffm cum ipie lusirarem haec loca^ <?jf

lapidum antiquorum inscriptiouibus certo cognovi ,

Caudinm eo ftdsse loco , uhi nunc Arpaia vicus est.

Furcas aitlem Caudinas in sallu angusto et djfficdi ,

(juo ah Arpaia descenditur yJrgeniinm^praesertim sub

pAgo cui etiam nunc vulgari llalorum lingua FurcJdae

est , quas antiquorum Furcula? esse nullo 'modo du-

bitari potest:, et per hanc vallem^ sii>e saltum Appia

ducehat^ quod praeler alia argumeuta testantur lapi-

des mil/iarii , et veteris r)iae vestigia islhinc a me de-

tectQ. Nam praeter inscriptionem ijaudinam a Bene-

vemanis positam in Arpaiam , vidi ipse , et descrip-

si columnam milliai^iam sub dicto pngo Furchiae ah

Augusto Imperatore positam cum numero XVI . quod

verum inten>allum est Cauduim inter , et Capuam.

Haec Holstenius. Idem r.oniirniant ad unum omiifs aacto-

res , qui de Arpaiae situ , et antiquo Caudio disscruere,

ut Pratillius, Lecterius , Danielius , aliique.

Ti««sNoY»nea- ^ Caudio , ct Appia via parum distabat vicus No*

Coeeeii. vancnsis , ubi quondam luisse LJianae teraplum ex eui';-

dem statna compertutti habemus ibidem reperta_, et 1;-

pide a Lecterio recilato , Storia di Suess: lib. i. c. /o.

P.'Op^ isthaec loca.fuisse repertum aliud marmor proiht

Pralilhus de Via Ap. hb. III c. 6. ex quo colligitur heic

quondam extilisse Cn. Cocceii viham- Quinam hic fuerit,

et ad quamnara pertinuerit gentem , haud clarescit. Cr-f-

diderim potius esse illum i[)sum , cuius meminit Venu-

siuns poeta Satyr. hb. L 5, ubi narrat ipsum cura Mae.-

cenate iter instituisse, cum Biundusium per Appiam

viam perrexerunt.

A CaUitia parum aberat Trebula , quae etiam inter

Campaniae urbes adnumeratur. Ager Trebulanus Calatiam

inter , Teaoum , et Cales ponitur. Versus occidenicm

adsunt anliquae nrbis vestigia , et propiie ubi ab indige-

nis dicitur Treglia, vel Trebhia. SanfeHcius de Situ Camp.

pag. 29 Cluerius Itah Ant. Ub. VI. c, 5. ahique scripio-

res Trebulam ponunt in Gekrapaniay ahi in Saranio,qui-

•ri*i.«(U.

75

t)us liaud adsenlior. Plinlus lib. XVI. c. 19 aperte enndera iu Campania statuit- Eandcm credilur motn terrae dese- disse Amantio , et Albino Coss. cura aliis duodecim Cara- j>aiiiae opidis. Eo vero anno quo Arpinates donali fuere Romana civiiRte ^ Trebulani item usi fuere , uti testatur Livius lib- X. c. 2,. Temporis progressu in Hinnibab"s ce- tidit polestatem , sed Fabius Maxiraus eo debellato, opi- dum rursus Romanis restituit- En ut idem auctor lib. XXIV. c. 10 prodlt : HannibaL tunc tenehat Capuam cum exercitu .... circa Capuam transgresso Fabio, post ex- piata tandem prodigia , ambo Qonsules rem gerebant. Com- pulteriam y et Trebulam , et ciiisticulam urbes quae ad Poe. num dejecerant , Fabius vi cepit. Quo vero loco urbs an- tiqna ftiit , restant adhuc veterura aedificiorum riiinae. Fronliaus lib. de Col. hanc Municipium fuisse prodit. De cetera eiusdem fortuna sequiori aevo, et pfaeserlim Me- dio lacent auctores.

Parum ab Calatia fuit Compidteria ; adhuc visuntur "'"''" Hrbis vetustae rudera. Locus hic in praesentiarum dicitnr S. Ferdinando ab Ecclesia eidem dicata. Liviuslib. XXIIL c. 3o huius facit mentionem , cum Fabium Maximum ipsius expugnasBe moenia , et ^i cepisse cum nonnuUis a- liis opidis uarrat. Vrbe capta , et moeniis destructis mul- tura post tcmpus Hadrianum Iraperatorem eam reaedifi- casse quodam ex lapide constat. Ex alio a Pratillio de Via Ap. lib. III. c 3 recitato in hac urbe fuisse Duura- viros Quinquennales , eamque in Reipublicae formaraad- mlnistratam , et Augustalium coUegium fuisse , sicut et Aiifis liquet.

Sequitur Saticula , nunc S. Agatha Gothorum , ut ^*"*»'»- nnte diximus : haec Hrbs saepe a Livio memoratur sub variis nofniuibas Apsticula , vel Saticula , fortasse ania- nuensibus corrupto nomine. Huiusce ruinae restant in quo- d.im Tifatorun» colle , ut coniicit Cluerius Ital. ant. lib. fV. c. 5 coiiis haec snnt verba : Patet ex verbts Li^nij - Saticulam fuisse eodem tractu cum Trebula sub Tija' lis monte , (jui terminu^ erat ab hac parte inler Cani-

«

70

pimiam , et Samnium. SituJ eius maxime quadrdt in opidum , qnod vulgo dicitur nunc Qaserta , in edito posiium colle : medio itinere inter Qap^ae^ Suessulae- que ruinas dextrorsum , ex adverso Trehulae.

Haec igitur uibs noa est ponenda , ut sentit idem auclor loco citato , ubi nunc Caserta ^ sed ubi adsurgis S. ^gatha Gothorum , quo in loco plura visuntur anti- quiiatis rudera- Festus de Verb- Signif. ia Samaio ean- dem ponit uibem.

Anno vero V. C. CCCCXXXVIL quo tempore Sara- niticum bellum maxime exarsit , plures urbes Romano- rum partes sunt secutae , et cum Samnilibus foedus inie- runt. Romanorum res eo redierant, ut Dictator L. ^'Emi- lius fuerit creatus, qui cum L. Fulvio equitum magistro Saticulam profeclus est , quo eam oppDgnaret. Samnites ^ lunc magno collecto exercitu , ad Saliculam defendendam

accurrunt. Saliculani repente portis patefactis , ia Roma- norum castra irruerunt. Ferox tnnc praelium utrinque obortiim : at opidani magno certamine inlra moeniacom» pulsi- Saticulae iude obsidio in longum producta. Romani interim ad urbem Occupandam cura novis copiis adve- niunt : adeo opidum erat fortissitnum ! Samnites inier eos dies cum Romanis iugiter acerrime praeliantur. Tandeni a Romanis capta fuit urbs. Id omne prodit Livius bb. IX. c. 3. Romanos postea Coloniam huc deduxisse cx eo- dem anclore lib. VI. c, 82 , et Patercuio lib. L c. 14 jiquet sic narrante ; Acerranis data civitas , et post trien- nium Terracina deducta colonia : interpositoque quatrien' iiio Luceria , ac deinde interiecio triennio , Snessa , y/jf- runca , et Saticuta y Interamnaque post hiennium.' Csscii» «.bj, Caserta urbs longe differt ab antiqua Saticula , eaque

nunc satis nobilis est ob celeberrimum Praelorium a Ca- rolo III. Hispaniarum Rege erectum. Vrbs islbacc a Lar*- gobardis fuit excitata supra montes , quae per ea tcmpo- ra yocata fuit CflMirftx. Ercbempertus qui floruit nono sae- culo , et Langobardornm historiara exaravit , huiussaej)e facit meaiionem , Laudulfum narrans haac occnpasse. Ad

/iCtft»!

Campanam dinastiam periinuit, qul qiuclem principes per cani lempestatem hanc urbem nobilitarunt. Saeculo vero nono eaudem in Episcopalem calliedraiii fuisse ereclam narract auctorcs.

Parum a Caserta adsurgit opidulum nomine Magda- MagWuBK lunum ab ipsa tria milUaria distans , ad Tifatorura mon- li ura positum radices. Sunt qui scribunt hoc castrum a Saraceuis , at potius a Langcbardis aedillcatum arbitror , qui turre» eondlderunt , quo vicinos Campaniae populos coercerent.

Acerra sepilmo circiter a Neapoli lapide est dissita. Ea ut ceterae Campaniae urbes vetustissima existimatur. Cl. Mazochius tom. II. Opusc Diatr. V. pag. 141 ab E- Iniscis aedificatam arbitralur. Strabo bb. V- Geogr. a Sam- nilibus occupatam postea scribii. Hanc urbem ob plura illata damna civitaie Romana donatam fuisse constat ia bello , quod Romanos iuter , et Samnites exarsit. En ut Livius hb- VIIl. c. 18 scribit : Romani facti Acevrani^ lcgc ah Papirio lala^ qua civitas sine sujfragio data, In Punico secundo bello Hannibal postquam Nolam ob- sederat ^ quam dubio procul haud expugnari posse ani- luadvertit , Acerras petiit , utque obstinaios vidit opi- danos , urbem obsedit. Cives interim noclis silentio di- laj)si , iu Gampauiae urbes perfugeruut. Sic eam incen- dit Poenus dux. En ut praefatus prodit historicus: Han- nihal Acerris direplis , atque incensis , exerciiiun ad Qasilinuni ducit. Quin Appianus de Bello Pun. lib. VII. c. 33 Accerrarum senatores contra fidem a Carthagi- niensibus datara in puteum coniectos esse narrat»

Tcmporis progressu Colonia illuc deducta est , ut scribit Frontinus lih. Col. Ulustrissimus Lupoius Iler Ve- nus. pag. 11 lapidem affert effoj^sum, iu quo fit mentio cuiusdam Cn. Stennii Egnatii ^Edilis Duumviri Deae Isi- dis, et Serapidis Curatoris. Ex hoc marmor» satis elu- cet , Acerras urbem salis celebrem fuisse , cum memo- rantur horum templorum Augustales sacerdotes , luuique ab eodem Cu. Stennio editi. Adisis iaudatum Clarissi- «lum auctorem loco citalo.

Conlapso delnde Roraanornm imperlo Birbari, eS praecipue Ijangobardi Acerra, aliisque opidis occupatis , eara igne concremarunt. Ita mbs quae quondam nobilis fuerat ^ eversa et inceosa fuit. Huic Petri Tolelaui Nea- politanorum Proregis aevo euripus fuit apei tus , quo commodius aquae stagnantes in mare se exonerarent prope Literni stagnum- Secus eandem urbem Clanius praeterlabitur^ quem fluvium infestum semper Acerris luisse cecinit Mantuanus vates Georg- II. v. 2.2S.

iLt Qlanim non aequns Acerris.

Antequam alio iter instituamus , Guicciardinium Merc. Camp. pag. 40 licet audire de bac urbe ita scri- bentem : lam in conspacta ernnt Acerrae quani hu- milL in loco silae , tam oh rerum ad ipsas olim gesta- rum copia?n celeberrimae. Muro quadralo cinguntur. V^erurn niliil est quod sui observatione Jiospites remo- retur : pauca enim quae intra moenia sunt aedificia , aut iam diruta iacent , aut ruinam minantur ; unde nec

I solo nomine inclarescunt Acerrae. Habitatores ut et

tdmpore Firgi/ii , admodam rari , et qui oh gravita- tem aeris , coluris sint pumicei , et ventrem haheant iumidum , et obesum. Qno evenit ut miseris Acerra- 7iis ah Jiistrionibus nova sit i(i tlieatris ad ludibrium corporis a^aptata persona. *'•"»• Atella apud antiquos celeberrimum opldum , et olim

Oscorum fortasse metropobs , quae param distabal a via Consulari : nunc pr.gus est vulgo dictus S. Elpidio, vel

^ S. Arpino non procul ab Acerris , Aversa , et Neapoli.

Crcdiderira Atellam aeque , ac Acerras baud aeris salu- hritate nsam esse , ut ex supra allato Virgilii probatur versu. Romana vigCTite Republica banc urbem Municipium fuisse ex Tulbo accipimus Epist. bb. XIH. 17 Fronlinus ipsam Coloniara evasisse prodit lib. de Col. Inde agrum iu Gallia posscdit , ut ex eodem Ciceronis nunc ciiato patescit loco.

Sccundo Punico bello haec urbs in Hannibalis per- venit manus, et in eiusdem fide usque permansit. Con--

79 clamalis iiido In Italia Punicls rebiis , Romani urbes om- nes reciiperanint , et Alellam in deditionem acceperunl. Hinc octoginta principes senatus {'uerunt interfecti ; ter- ceotl fcrnie nobiles in carcerem sunt inchisi ; alii per alias urbes yariis casibus interierunt. Liviuslib. XXVI. c. 17. Atellanae fabulae quontliim in Itaba ceiebrcs evase* re ita , ut Romac ipsi niai^nae fiierint delectalioni. Huc Ppcftal illud Patavini historici lib. VH. c. 2 Gemis lu- florum oh Oscis accepturn. Hac igit ur ratione creditur, Oscos (am urbem at>dificasse , et incokiisse. Livius sae- pe memoratn.s AteUanas fabulas narrat eo in bonore fuis- se , ut IVimana iuventus veteres usus haud despexerit , iri.-^que f;ibnlis fuerit saepe delectata ; Postquam lege hac fabularurn ab risu , ac solulo ideo 7'es avocahatur^ et ludus iji artem paulatim verterat iuventus , Idstrioriihus fahellarum actu relicto : ipsa inter se more antiquo ridicula intexta versihus iactitare coepit , quae exodia poslea appeUata , conserlaque fahellis potissimum Alel- lanis sunt , quod genus ludorum ah Oscis acceptutn tenuit iuventus , nec ah histrionihus pollui passa est: Eo institutum inanet , ut actores Atellanorum nec tri- hu moveantur , et stipendia tamquam expertes artis lu' dicrae faciant- Livius loco ante citato. Hinc faetum est, ut Latinae fabnlae iuxta Dicunedem bb. III. a civitate Oscorum AtelLa , in qua primum coeptae, dictae sint.

Muratorius pag. MXXIX. nura. 8 Thes. Inscript. lapidem affert , ex quo probat , cives cuidam Censorino Campaniae Consulari statuam in foro dedicasse , qnod «o- rum urbem meborem redegerit in statum , auxeritque j)0st Coloniae dcductionem.

In bac urbe fuisse Amphitheatrum , et Thfatrum coustal , ubi ludos fabubisque quam frequenter cives ede- bant. Suetonius de Amphiihtatro Atcllano haec scribit in Tib. c. 75 Corpus moveri a Miseno coepit , concla- v.antihus plerisque Atellam potius deferendum , et iii AmpJiithtatro semiustulandum , Romam per milites de- pavtatum est , crematumque puhlico funere.

8o

Eandem notllem fulsse nppafet sutis ^x fuilerlbiis , quae supersunt , et praecipue ex statuis , niimisfnalibus, vasis , aediiiciorumque ruinis , quae passini identidein effodiuntur in eo solo. Vetus opidum stetit usqiie ad nonuui saeculum , quo tempore Robertus li Campanus princeps igne cremavit , ut narrat Alexander Abbas Te- lesinus apud Pellegrininm Disc. II.

In Actibus Translationis S. Athanasii Neapolitani Praesulis narratur , hunc Verulis mortem obiisse , ae •multo post Neapolitanos eiusdem corpus Neapolim iraQ' stulisse. Ea Translalio nccidit anno DGGCC. Tunc Neapolitani Casinum profecli , corpus obtinuerunt , ex quo loeo Ateliam usque deportarunt. Hinc scribit Trai> slationis auctor apud Muratorium tom. ll. part. 2 Script. Ital. co!. 1068. Tanta enim velocitate iler ps- regerimt j ut intra unius diei spatium a monasterio S. Benedicti in Aiellas devenirent , qua.e sex-agiuta mil~ libus dislat , et apud Ecclesiam >S- Elpidii manse' runt . . . Tunc coUecta omnis simul congregatio Sct- cerdotum Ecclesiae S. Elpidii tota nccte pervigiles exfiterunt , psalmodiis vacantes , et miserunt Neapolim vuntium dicentes , venimus cum corpore viri Dei Atet- las . . . Sacerdotes vero universarum Ecclesiarum Li- huriae 7ina cum S- Elpidii con^regatione accensis lu- minihus ante Sancti locellum toto ilinere psallentes ec. Ex hoc igitur citato loco videlur , adhuc noao saeculo Atellam urbem extare , et S. Elpidii vicum iam efforma- tum , qui quidem parum dislat ab Aversa , et ad quem pertiriet in praeseniiarum. Ultimum Atellae Praesulem iuxta Vghellium tora, X. Ital. Sacr. fuisse meraoratur Eii^ sebium , qui Laieranensi interfuit Concilio anno DGXLIX. Antequara alio progrediamur venustissimum Guic- ^iardinium Merc. Carap. pag. 27. de huius urbis cxci- dio alloquentf-m audiamus ; Latissiini qui ad meridiem ex- currunt campi , ager Campanus , Linternus , et Phlegraeus , sife Leborius fuere , quibus omissis altera ab regiae viae parte septentrionem versus , Atellanum digrediamur in a-

8f gTum 5 lascivienti imolaTuni in ther.tris gesticulatlone no- tiss^imum. Fossas , ac valhivi quadriforme non procul a S. Arpini pago achpicitur, quod ahsque duhio Juit Atel- lanae urhis pomoerium. Solo aliquantisper supereniinet qua- dratus iLle tumulus ad duo milLiaria per gyrum circum- ductus. Quod obseTves^^nihil est '. adeo cuncta disiecta , ac solo aequata sunt , ut ullum ibi perstitisse aedificium vix crederes , ac minutissimae teslulae per arva di- spersae , ac semirutae , quaedam parietinae , quas vulgus vocat il caslellone Jidem adstruerent.

Exlra urbem erat via Atellana , quae a Capua in- "^'-^ Atdiaaa. cjpiebat a porta quae quondam Alellana dicebatur , et hinc Neapolim usque protcndebatcr. Ea vero initium su- mebat a Joco , ubi nunc est pagus -5". Mariae , et prc- prie ubi vulgo Macerata. Ibi enim passim vetercs silices instar Appiae viae strati per agros quaquaversum restant adhuc \ et praesertim per vicos Porticum , el Casalbam eadem extendebatur , ubi nunc <? je//ce. Hinc per castrum Airolam super Clanium fluvium ^ ubi vetusti ponlis ve- stigia adseryantur ; inde per castrum Casuppanam Atel- lam , ac tandem Neapolim usque eadem producebatur.

Non longe ab descripta Atella adsurgit Aversa urbs ATarsi. haud ignobilis , quam quidam improprie Atellam novam appellarunt. Eadem est Neapolim inter, et Capuam in fer- tilissima camporum planitie septimo lapide a Neapoli cir- citer. Eam aedificasse ad unum omnes scriptores Rainul- phum Normannorum Comitem anno MXX. raemoriae prodidere. Hinc ApuHensis poeta cecinit hb- I.

Post annos aliquot Gallorum exercitus urbem

Condidit Aversam RainuIpJio Comite tutus. Et Aversa fuit dicta , eo quod Neapoh , et Capuae ad- versabalur j ut scribit Chronicae Cavensis auctor. PostRai- nulphum ^ qui fato obiit MXLVII. ut narrat Ostiensis lib. II. c. 67 ahi io j^rincipatu saccessere, ut Gulielraus^ Erimannus , aUique , et anno MCXXX. Rogerius Neapo- litanus Rex regno occupato , landera illa fuit potilus , quam in meliorem reddidit statum.

T. l n

Ager Aversanas est adeo fertilis , ut cuiuscuque ge^

neris fructus , et exquisiti prodacat saporis ; hauJmemo-

rem optimura frumentum , etcucumeres , qui nascuntur

liaud procul a Clanii paludibus. Hodiedum urbs sedem

habet Fpiscopalem , et una est e Neapolitano regno prae-

cipua. lluius urbis Episcopus ex ea tempestate fuii ap-

pellatus Atellanus Praesul a vicina Atella. Tandem

nunc isthaec splendidissima est , habetque aedificia no-

bilissima.

^ITeiUe""'* Prope Aversam est vicus dictus Pomilianam Atel-

]ae , cum nomen usurpet ab eversa urbe- Prope Nolam

ahus adsurgit vicus eiusdem nominis Pomiliani ad Arcum.

G A P U T XI.

Descrihuntur aliae urhes , uli Ahella , Nola , aliaeque nonnullae , cum vicis incerti situs.

Postquam de Campaniae Felicis opidls veluslis ultra citraque Capuam verba fecimus , nunc de ahis Neapo- lim prope dicemus. Heic primum de Abella sermo pro- ducendus. Akeiia. £3 m-bs fuit prope Nolam septentrlonem spectans^

a Neapoli XVI. lapide. Conspicuara eam fuisse , et a Graecis conditam scribit Servius in illum Virgilii versum iEn. VII. 740

Ei quos maliferae despectant moenia Ahellae. Hinc subiungit : Quidam Iianc civitatem a Rege Mii- rajio conditam , Moeram nomine vocatam ferunl. Sed Graecos primum eam incoluisse , quae ah nucihus A- hellanis hhella nomen acceperit : alii quod imhelle vul^us , et otiosum ihi fuerit , ideo Ahellam appella' tam. Huius cives ctim loca circa Capuam possiderent^ orto tumultu interiisse , aliosquefugientes , Moeranum ahiisse. Praeter auctores Graios , Latinosque , qui hanc Graecam fuisse memoriae prodidere , vasa , numismata , lapides , statuae , aliaque id genus eruderata magis ean- dem Graecam olim fuisse urbem testantur.

83

Velustae Abellae vestlgla haud longe a nova absunt, murorum , tnrriumqne reliquiis perspicua XXI V. fere stactiorum ambitu circumscripta. Reinesius Inpideni affert Class. IL num. 24 ex quo probatur , quendam Anlistiuni faisse Abellani municipii patronum. Ex abo lapide a Re- mOndinio allato, Storia di Nola lib. I. c. 4^ eandera Ctj' loniam quoque fuisse dlcitur.

In urbis antiquae medio adsurgit adhuc Amphilhea- trum. Huiusce ruinae iuxta eundem auctorem visuntur iu eo urbis loco , ubi dicitur le grotte d' Antonello: quam- vis in dies eiusdem memoria obliteratur, nibilosecius ho- diedum superest adhuc ovalis huius Amphliheatri figura circum circiter, et caveaepars temporum colluvie oppleta, eaque est pedes CCC. in agro , lata CC. in fronte. Ex quadam epigraphe ab eodem Remondinio ibid. allata oc- currit meutio spectaculorum , quae iu Amphilheairo ede- bantur. Fuit ibi etlam Theatrum , ul constat ex quodam marmore a Grutero recitato pag. MXCIX. num. 2.

Imperante vero Constantint) Magno Barbaricum Pom- peianum Campaniae Proconsularem huiusce urbis vias re- staurasse comperimus ex aho marmore recitato a Remon- dinio tom. I. c. 43. Fulsse etiam in hae urbe cOnstat plu- ra templa dlis dicata , ab"aque pubb'ca opera , quorum ru- dera vix ad nos pervenere. Prope vetus opidum repertus fuit lapis Oscis characteribus ab eodem Remondinio ex- plicatus , quique hodiedum prostat in aedlbus Seminarii Nolani. Abella tandem a Saracenissaeculo decimo fuit igne consumpta.

Ex Abella parum aberat Nola , quam Polybius , et ''''•'• Strabo in Plcentinis , et Livius in Samnio ponit. Sunt qni illam a Tuscis fulsse aedificatam asserunt. lustinus lib. XX. c. I Chalcidenses fundasse prodit , cui consentit Silius hb. XIII. Velleius Paterculus lib. I. c. 17 hanc etiam a Tu- scis conditam scribit / ahi Ausones fundasse memoriae pro- didere ; ex his Stephanus Byzantinus bb. de Vrbib. En quot fluctus in sympuvio ! Ea vero primum ad Campa- nos peninuil , qui in ipsam dorginati fuere. Temporis pro-

^4

gressu Nolanos cum SamnltiUus foederalos esse^ postcff-- que Samnites ipsosmet a Romanis profligatos ex Livii pa- tet auetoritate lib. IX. c. 28. Idera vero nari«at; aQno V. G. CCQCXL. Lueio Papirio quintum,. et G. lupio Bu- Bulco iterum Coss. urbem a Rcmanis captara. Eo anno C Poetilius Dictator creatus , qui urbis situ circumspe- cto , ouiuia aediiicia , qnae circa urbem erant , incendit,

Quo vero tempore Ilannibal bellum Romauis iutulir^ €t Italia politus , Nola sicut ceterae Campaniae urbes iara idem subitura erat fatum , sed cives ipsi Romanis addicU erant ; ipsa baud vi expugnari potuit a Poeno dnce, cuui fbrtissinia baberet moenia ; quare ipse ad urbem adpro^" pinquavit , et obsedit ; at cives iongam potius obsidiouem.- sunt passi.

Pdulo ante Nolanam obsidionem Romana illa nobilis evenerat clades apud Cannas , ibique Hannibal Romano- rum castrls oonsp&cti^, L. Baniium Nolanum adolesceriteni semivivum reperit in corporum caesorum acervo , quem non soJum curavit, verum etiam. rauneribus domum re* misit. Ob boc beneficium Poeno grates egit Nolanus ado- lescens. Cura vero Hanaibal. urbem obsedisset ^ patriatii- per proditionem illi Banlius dare studuit,. At Marcellus bis auditis, et imminens advertens periculura ,. iaveneia, accivit , utque ab incoepto desisteret , ro.gavit. Quaestorem - interim iubet Marcellus eum equa donari eximio , biga* tosque sexcentos numerari- Adhaec lictoribusimperat , ut quoties vebt, ad se venire illum. patiaiitur. His beneficiis iuvenis animus adeo fuit commolus , ut socios omnes fi- de virtuteque superarit. Videsis Liviam bb. XXIII. c. i5.

Eo vero tempore Claudi-us Marcellus plura gessit praeclara , et Hannibalis saepius p6rfregit copias, ubi eru- ptionibus ex urbe factis , hostem alio ire coegit. Idera Livius uarrat ibidera , tam prospere Romanos pugnasse quadam die , ut ad duo millia , et tercentos hostes caesi fuerint , Romani vero non plus unum amiserint.

Exardescente autem Italico bello a Samnitibus Nola fuit oecupala. Pgstea Golon^a eo deducta , ut ex lapide

85 K Cspacio Hist- Neap. lib. II. c 29 tecitato patescit. Eadem quoque Municipiiim deinde evasit.

Scqaiiori aevo vigente Ghrislianonim Religione sub Christiaitis Imperatoribus privilegiis pTuribus usA est. Con- stantio iude Iraperatori Gonstautini Magni filio ob quae- dam Leneflr.ia in foro cives statuam collocarunt , ut pa> tet ex lapide prostante in aedibus Seminarii Nolani.

Vrbsolim magna , et nobilis luit , et duodecim ha- Buif portas , et moeuia tortissima , quae quidem haud valuit ILiiuiibal ex[)Ugnare. Religioni insuper satis fuit ad« dicta , et praesertim coluit Veuerem , Floram , Apolii- jiera j aliosque deos , quibus templa exstruxit magaifica. Praeier bosce Dcos Nolani lovi tem[)lum posuere. Re- nioadinius tom. I. c. 10 ad hanc rem probandam mar- mor aftert , ex quo eruitur in hac urbe olim lovi fanum dicatum esse. Hoc iuxta Ambrosium Leonem de Vrbe Nol. bb. I. c. 8 fuit ubi nunc adsnrgit Ecclesia Calhe- dralis. Hinc scribit praefatus auctor. In eadem parte ar- ctica , atque maiore recessu facto amphitheatro est episco- pium^ in- quo pavimentum antiqut tenipli , quod lovi di- catum erat ^ detegitur , quod nunc subterraneum sacellum est B. Felicis : atque prope ipsum alter locus humi de- pressus comperitur , qui nunc vocatur S. Apostolus : sed amhos hosce locos depressos eiusdem templi lovis extitisse partes , notum est. Cereri quoque aedem posuisse cives olim compertum est ex alio lapide a Remondinio allato ibid. Sunt etiam qui putant fuisse in hac urbe Au- guSto tera[)lum dicatum. Ex ceteris qui hoc memoriae pro. didere , est Ambrosius Leo lib. I. c- 8 qui narrat fuisse lapidem eruderatum- Re sane vera hoc haud improbabi- le est. Tradunt enim Augustae historiae scriptorcs , et praecipue Tranquillus in eius yita c. 98 hunc Imperato- rem INoIae extreraam obiisse diera : Sed in redeundo , aggravata valetudine , tandem Nolae succuhuit. Adde Ta* citum Annal. lib. I. c. 4 , Velleium Paterculum lib. II. c. ia3, Eutropium lib, VII. c. 5, aliosque qui ia hae ivFbe ad uoum ooanes huQc Imp.eratorera raortuura scri-

86

bunt. Cumqne ( ut oranes norunt ) Imperatores ipsl post fata in cleorum numerum relati faerint , hanc ob raiio- nem Nolanos autunio in grati animl memoriam , ei ho- norem Augusto templum dicasse- Duo vero ibi Amphi- tlieatra extiterey id confirraat Ambrosius Leo lib. I. c. 8. lateritium unum , quoJ servat adhnc ambitum , atque pa- rietera exteriorem supra fornices , et intimos arcus. JVIar- moreum alterum , cuius Leonis aevo pauca vix rudera sa- pereraut. Primum Amphitheatrum lateritium nempe exti- tit , ubi adsurgit aedes D. Petro ad portam dicata , qui locus hodie dicitur Merara. Alterum ex marmore , ubt iiunc accolae compellant Castello rotlo- De duobus hisce Amphitheatris loquitur Remondinius lib. I. c. i5 aitque suo aevo nihil aliud superesse , quam pauca raarmora per urbem , perque agros dispersa , cum olim accolae, et Bar- bari praecipue ea rudera comminuerint.

Introducta postmodum Chrisiiana Rebgione , et fil- sis inanibusque diis eversis , jCterno Veroque Deo tem- pla condidere cives , qui quidem religiose Deum sun£ venerali , sanclique Praesules eandem administrarunt Ec- clesiam , quos inter memoratur D. Paulinus Episcopus , quem satis superque veteres commendarunt auctores , et

S. Felix (i) , de quo legesis in extrema orae pagina sub-

ieclam adnotaiionem.

(i) Nemo est qul inficias ibit , qiiam celebris fuerit urbs Nola ob S. Felicis Presbyleri sepulchriim , afque sanctuarium , de quo plura scripsit S. Paulinus eiusdem nrbis Episcopus. Hoc iinura salis dictu est , liunc cecinisse Nat. III. v. 86 et seqq. eara urbcm adeo nobilem post Romam evasisse ob Apostolorum Petri , et Pauh njemoriam , ut nuUaurbs post illam cum ]So- lana comparari potnerit.

Hic vero prope Nolara fuit sepullus in loco , qui dicitur nunc Cimitile. Qui quidem vicus celebralus est ob eiusdem S, Felicis in Pincis tumulum. Hic locus a Nola dislat uno circiter milliario , et in historia Medii iEvi Coewefer/«w appellatur, quod ibi nenipe hic Sanetus fuerit sepultus. Remondinius Hisf, Nol,

Extra novam urbem , quae profectO aedlficata fuit siipra vetustas ruderura fabricas , reperta identldem fne- re sepulchreta plura ad Romanorum aevum pertinentia. De hisce plura scribit idem Remondiuius lib. I. c. i5. Paucis vero abhinc annis MDCCCX. nonnulla alia ad vetustissinia pertinenlia tempora eruderata fuere in loco praesertitn , ubi dicitur il Macello , eaqne ad Etrusco- rum noiiiiisi aevuni pertinuisse certum est. Nam ibidera jwaecipue perplura maguificentissimae structurae vasa ^ paterae, uumismata, ossium compages , idque genus alia quotidie passim reperiuntur , et praeserlim huius urbis

lib. Iir. c. 6 , et Ambrosinliis nuperus Nolani Coemelerii scriptor lib. I. c. 1 loncrani Dialribam scripserunt ad probandum , hoc YOcabuUuu in Pincis S. FeHci tributum, varia significare. Vcrum ne longius abeamus , illud i?i Pincis ad urbem Romam pertine- re procul dubio diciraus , ut palet ex Anasthasio Bibliolhecario, qui in Hadrian. I. Basilicae in Pincis , sive in Pineis meminif, Lt Cl. Mazocliius in Kalend. Neap. tom. I. Mens. lanuar. die XIIII. qui Natalis est dies ciusdem Nolani Presbyteri , et nou Martyris ( ut quidam scripserunt ) Michaelis Monachi auclorita- te in Sancluar. Camp. pacf. /^So in Martyrologio MS. legit : Felix in Pincis , non qui Nolae , sed qui Romae colitur. Hinc olira cum eodcra die uterque S. Felix Romanus , ei Nolanus co- Jeretur , inde postea cx duobus unus coaluit, ac proinde vocabu- lum in Pincis , quod ad Romanum perlinebat, Nolano fuit fal- so donatum.

Piures poslea Marlyres ob Christiani nominis fidem variiscru- ciallbus morte damnatos , ibique tumulatos fiiisse fama est. V^hel- IIus ItaL Sacr. tom. II. ita de ipso scribit loco : Muliojiiin San- ctoium Marlymm sangnine purpuraium , quod vel uno Nolano Coeineteiio abunde compi obatur. Hinc est , ut hunc accolae Jo- cum Coemeteriwn , et sequiori acvo Ciniiiinum dixerint. Quo ve- ro tempore hoc Coemeterii nomen in aliud sit uiutatum , incei- luni est. Divi PauUni tempore hunc locum nobilem fuisse constat.

In huius tandera vici nonnullis locis passim adhuc effodiun- lur SS. Marlyrum compages. Paucis abhinc annfs crudcralum fuit hypogaeum cura Chrislianis lapidibus ab eodem Ambroslnio recitatis.

-88

JEpiscopus Franciscus Marla Tarrusio suis expensis horum -sepulcbrorum effossfones facieudas curavit. Ilinc Museum Nolanum mirandum nunc in modum vasis praeserlira Etruscis cxcrevit.

Vrbs vetus conlapso Ronranorum Iraperio , per Lar- >Laras natioues pluries vastata , et cremata fuit Anno CGCCIX. Gotbij qui sub Alarico duce Italiam ingressi fuerant , eam caedibus ferroque depopulaotes , cuncti» cccupatis opidis Nolaoi capiutjt. Tunc eiusdem Praesul erat S. Pauliuus. Exauctore Hist. Miscell. lib. XIII. c. a-j certiores facti sumus, Gotbos cuncta urbis vastasse tem- pla. Scquiori tempore Vandali cum Genserico eorura Re- ge anno CCCCLV, eandem praedali sunt urbem. Idque non solum Nolae evenisse narrat bistoria , verum cunctis aliis Campaniae opidis. Neapob's tandem , et Cumae a Barbarorum clade coUuvieque Ifberatae fuere. Saraceni etiam anno DCCCClV. uUimara huic urbi ruinam attu- lere. His adde temporum longaevitatem , per quam quae superfuerant rudera , penitus deperdita.

Antequara Nolanae bistoriae fiaem imponaraus , di- cenduni nonnullos esse auctores, qui arbitrantur ( qui- Lus baad adsentior ) quondam ad hanc urbem mare (i)

(i) Huiusce fabiilae origo: hinc orta videtur ex eo, qiiod nar- j-ant Nolanae historiac scriptores , ex vicino Cicalae monie , qui prope Nolam est , phiries aquarum torrcntcs liaec in vicina de- scendisse loca. Anno enim MDXXIV. tanta aquarum copia ex monlis pervenit vertice , ut plura hominum cenlena enecarit. Et anno MDCXXII. ex eodem nionte Nolanum agrum aquae erum- penles devastarunt. Hinc Palriciorum iussu magnus apertus fuit euripus , qui communicat cuni Regiis Langynis , vulgo Lagni , quibuscum in Liternum se esonerat lacum. Anle hoc tempus to- tus hic ager propter aquas staguantes mare \eluti efformahat. Hinc ait Cl. Vetranius in Sebethi Vindic. c. 7. pag. ige. Jn campo qui diciiur ii Piano di Pahna , aremdae , conchae , la~ pides aquis corrosi passim excavantur , et campus hic ndgo , Canipo Marino nuncupaiur. Ex his igitur nata fabella est , Nai

89 pervenisse. Idque proLant Vesuvlanis erupiIonibtiSj quae quidem adeo loci faciem inverterunt , ut penitus sit alia ab anliqua forina. Vicinus enim Vesuvius ob assidnos ignes , ct raoius terrae loci faciem antiquam mutavit. Sunt etiam qui commonstrant ia quibusdam locis maris vestigia , et liaec communis accolarum adliuc traditio est. Credat ludaeus Ap«lles , nori ego.

Parum ab descripta urbe adsurgit in praesentiarum '^i"'^''*^"^* victts Pomilianus ad Arcum Pomigliano d' Arco , ad Uiffereniiam Pomiliani Atellani. Pagus distat a Nola sex milUaria. Hinc credlderim sic appellatum a Pompeiorum gente , quae quondam Nolanum incoluit agrum. Hoc con- firmari videtur ex illo Ciceronls llb. XIJI ad Attic. 9 ubi scribit : Alicui des negotium _, <jiti qua.erat Q. Faberii fundum: numquiS' in Pompeiano, Nolanove venalis sit ? Re- mondinius lib. I. c. 8- iapidem affert , creditqCie qucn- dam Campaniae Consularem fuisse vocatum Barbcricum Pompeiauura.

Antequani manum de tabula , pauca dlcenda su- ^* *'"• persunt de quibusdam incerti situs opidis , quorum non- nuUa iu Campania extiterunt j De ipsis nunc vix no- men manet. De Veseri primum occurrit sermo. Ea ur- bs ad monlis Vesuvii radices fuit ex ea parte, quae Ca- puam respicit : alii probabilius fluvium fuisse credunt. Et re sane vera Aurehbs Victor , qui quario floruil sae- culo , haec de Veseri scribit de Vir. Iflustr. Co?isul bello Latino conlega Manlio Torquato , positis a/jtid f^eserim Jluvium castris. De hoo Manllo Torquato lo-

lam etiam qiiarlo SL-ieculo urbem marilimam fuisse. AdisisCi.au- clorem loco citato.

Ad cilceiti ad hanc evertendam quorundam opinlonem valeat Liyii lib. XXIII. c. 24 afferre auctorifatem , qui sic de Nola Hannibaiem milites alloqusntem inducit : Expugnatc Nolam cam~ yiestrem urbem non Jlumine ., non mari septam, Ex. quibus verbis vide 5 quam clare pateat hoc falsum esse , quod NoU antiquitus vicinum habucrit |jiare,,

T. L i3

qiiente idera tracllt ; Latino^ apiid Veserim Jluvium , De^ cii conlegae devotione superavit. Sanfelicias cle Situ Camp. aliique recentiores Veserirn neqae urbem , neque fluviuin fuisse scribunt. At Rogadeus, Stato cle' popoli Cistib. pag. 171 hunc ab Aurelio Victore fluvium descriptum esse seutit Sarnum _, vel Sebetbum. Livius vero ubi de pugna loquitur Romanos inter , et Latinos orta , in qua Con- sul Publius Decius morluus fuit , hacc ''prodit Hb. VIII. c. 8. Pngnatum est haud procuL radlcihis Vesum 'fnontis^ fjua via ad r^^eserim ferebat. Ex his scriptoris verbis fbrtasse colb'gitur , Veserim yrbem fuisse. In tanta scrip- torum discrepantia , utrum urbs , an fluvius fuerit, haud certe adhuc res istbaec conflrniari pbtuit. Opidulum ego ^,, fuisse autumarim , et fluvjum cum Cluerio Ital. antiq.

bb. IV. c. 5 sic scribente : Omnino ergo concludo , non Jlumen ^ sed castellum aliquod , aut opiduluni fuisse p^e- serim sub radicibus F~esuvii inontis , ad quod K^ia ducebat publica ab urhe celeherrima Capua. Pellegrinius DIsc. II. par. 23 lapidem affert , ex quo olim probatur gentem cxtitisse Veseriam nomine. Ea urbs tandem fortasse Ve- suvianls conflagratlonibus fuit absor[jta. T!;ora, lHovx loHge a Vesuvlo ad eiusdem radices fult urbs

Thora , cuius meminit Florus bb. III. c. 20 ubi de Spar- taco gladiatore sermonem institult , atque de illis , qui eum sequuti fuerunt : Exitu invio , nihil tale opinantis du- cis subito impetu caPlra rupuere : inde alia castra ; ■ deinceps Thoram , totamque pervagantur Campaniam Velleius Paterculus etlam eandem memorat lib- II. c. 16 Nepos Decii Magii , Canipanorum principis celeberrimi , et fidelissimi viri , tantam hoc hello Romanis fidem prae- stitit , ut cum legione , quam ipse ih. Jrpinis conscripserat^ Herculaneum simul cum T. Didio caperet , Pompeios cum ■L, Sylla oppugnaret , Cosamque occuparet. Ex recitatis praefatorum scriptorum auctorltatibus eruitur satis , ean- dem urbem diversam esse nomine , nempeTboram, Co- sam , vel Cossam. Strabo bb. V. eam Etruscos aedificas- se scribit ; hauc foctassc exlitisse ubl nunc esl /a Torre

del GrecO ad mare dicitur. Paucls abliinc annis' cflfossa urbs videtur , quam quidam heic ponunt. Yerura enim- vero id aftirmare non ausim. Nam tx aediiiciis usquc modo erudeiatis Tunis Octavae urbem potius , quam villam esse apparet- Sed quis iulerirn affirmare id femere possct ? Fueritne ea urbs , an alicuius divitis nobilisque Ilomani villa ? Hoc in dubio sane est. Nam ex paucis «sqne modo detectis aedificiis ceteroquin hoc audenter haud dici potest, Praeterea quo nomine donanda sit Tho- ra, utrura an aliud, res esse expendeuda. Ad invesligandam vero aliquam urbem , necesse est , ut lapides , et alia reperiantur ; hinc iisdem inventis nomen imponitur. At neque statuae , neque lapides usque adhuc detecti ; am- biguum igitur omne. Quo vero in loco ea urbs ponen- da .'' in ea forsitan vicinitate. Sub Vesuvio , et praeser- tim non procul a mari immensa veterum aedificiorum rudera sub Vesuvianis ipsis ruinis restant haud effossa. Ex Flori tandem , aliorumque scriptorum testimouiisante allatis , urbem Veserim , Thoramque in Vesuvii montis vicinitaie extitisse certissimum est.

Prope hanc fuit alia , cuius tantum extal mentio in Op«t«nti, tabula Itineraria Antonini, Cluerius Ital. ant. lib. IV. c. 5 Opulentos scribendum censet. Nullus aactor est , qui liuius facit mentionem neque ex antiquis , neque ex re» centibus. Idera auctor recle autumat Stabias inter , et Herculaneum ponendum hoc opidum , idque nunc esse la Torre deW Annunziata ; verum opidum ulrum , ^n vicns , incertum.

Inter alias incerti situs urbes memoratur Caedia, qaae rabemao

potius vicus erat in campo Falcrno. Non procul fuisse '""''''"*• creditur a Campo Caeditio circa viam Appiam , et in eo piit)licae cauponae nomine Caeditiae Tabernae , nunc la

Torre tle' Bagni. Festua de Verb. Sign. de hisce sic lo- quitur ; Caeditiae Tahernae in via Appia a domini nomi- n& vocatae sunt. At PeUegrinius disc II. art. lo desum-

psisse nomen non a domino credit , sed fortajse ab urbe

vicina , vel viGO Caedia dictas tabernas fuisse.

■92

Linst». luxfa Hallcarnassaeuin liJsI. Iib. lll. c. 5 cxtitli allud

opidnm Larissa nomine in campo Falerno, quod a Pe- lasgis aedificatum prodit. Sed nec Strabo , ncc Plinitis ^ nec aJii auctores eiusdom url)is mentionem faciunt j quid igifur djcendum de Halicarnassaei texlu? fortasse corruptus fuit auctoris locus. ciaudi! Foruia. Claudii Forum , nnnc i Ventaroli , mhs veluita cunt

EplscopHtn , quae Porphirionis extitit aevo. Hanc fuisse adhuc anno MCX. sunt quidam qui scribunt , et haud procul a Sidiclno positam. Pratillius Via App. lib- III. c. 6 non longe a ponte Campano sitam credit, qui deci- moquarto ab Capaa lapide supra viam Appiara distabat, Nomen ab Claudii alicuius fortasse familia usurpavit. Hu- iusce urbis ruinae ad octavum Sinuessae milliarium vi- suntur.

Vescia. Vcscia etiom fuit inccrti situs. At Pratllllus ibidem

eandem haud procul a Massico montc fuisse credit. Idenj marmor affert , quod nunc Capuae prostat , ex qao erui- tur , extitisse quoqae olim Vesciniara gentem.

Papia. Prope Capuam iuxta Pellegriuiura ibidem fuit Paplsy

et iuxta Pratillium loco cit. nou longe a Liri flumine , ia loco qni adhucdum dicitur il capo di Pappola.

Priae. Inter Mlnturnas , sive Lirim , et Formias fuernnt

Pyrae , quod opidum a Plinio tantum memoratur lib. III. c, G his verbls : Caieta portus : opidum Formiae , Hor' miae prius olim dictum : iit exislimauere antiqitae Lestry- gonum sedes. Vltra fuit opidvm Pyrae , coloniae Mintur- nae , Lyri amne diuisa. Haec urbs huius auctoris tempe- slaie iam interciderat , et ubinam fuerit sita^ incertum apud geographos. cossa, Mcie, Fucrc ct alia opida , eaque Cossa , Mele , Fulsulae,

o"bitamum!' e' Orbltanium , quae parum ab Telesia extiterunt, et ad Saranites fortasse pertinuerunl. Livius narrat Fabium Ma- ximum capto Casilino ad expugnandam Telesiam , et Compulteriam appropinquasse. Hinc scribit lib. XXIV. c. 10. Fabius in Samnium , ad populandos agros' , reci- piendasqve annis , quae defecerant urbes, processit, Itaque

.^3

Caudinvs Samnis gracius de^uis^atus ; pervstl popiilatique lale agri , ptaedae pecudum , hcminumque actae. Opida \'i capta •■) Compultcria , lelesia , Cossa , Mele , Fulsulae^ Orbitanium. Ex huiiis aucloris verbis liqutL , hasce olim urLss ati Samniles Caudinos perlinuisse , easque Telesiae, et Compiilteriae vicinas fuisse. De Cossae igitur silu du- bitatur , eaque urbs salis differeus fuit ab Irpinorum Com- vsa. Mele fuit ubi i:i praeseutiarum dicitur Melizzano. Fulsulae prope Fa\'icchio fuere , qui locus parum distat a Telesia. Orbitanium forlasse non procul a vico Ducen- ia. Dc hisce opidis nulla nunc temporis rudera super- sunt, et nonnisi uomen ad posteros tantum pervenit y binc recte concludit Chierius llal. ant. Hb. IV. c. 8 Neque haec tria , Compulteria , Fulsulae , Orhitanium quihus locis fuerint , constat.

Vbinam fuerint Rufrae sitac , adhuc disputatur. Ma-^"'^'"' ^'!*"*

... , ' . *■ , ,. iiae, elBatuIui»

gna eruditos inter , et geographos contentio vertitur. AIii alia: Servius illum Virgilii i£n. VII. v. 789 locum explicans

Qai Rufras i Balulumque tenent , atquearva Celennae. ila scribit : Bufras , Batulumque castella Qampaniae aSam' Tiitihus condita. Cluerius hb. IV. c S de Rufris ita scri- bit : Est autem opidum Episcopale in extremis Irpinoruni fnihus ultrd u4penninum , et Qompsam situm. Cellarius Geogr. ant. lib. II. c. 9 eum locum supra Teanum ad orientem ponit. lustianianus landem Dizion. de!. Regno di Nap. artic. Rmo.^ ponit ia Etjcania in dioecesi Mura- na, Verum utrum Rufrae iu Campania , an in Lucania^ ^

vel Irplnis fuerint , difficile de eius situ dictu est , aeque ac de Cclenna , et Baiulo.

Sunt qui scribunt hoc opidum decimo terlio japide "Crbana opi ab Capua fuisse dissilum super viam Appiam. Peutingeri ^'**' Odeporicum quarto iapide a Campano ponte distare ait. Eius fiicit menlionem Plinius tib. XIV. c. 6 Iioc modo : Falemus ager a ponte Campano ]aeva petentibus J^rha- nam , Coloniarn SjLlanam contrihutam , incipit. Vbi vide, Syllam beic Coloniam deduxisse. Quo tcmpore eiusdem '

accidcrit cversio , haud conslat. Extal marmof a Pratil-

lio reckatum lib. II, c lo In quo de hac cblonia oaur- rit mentio. ■E fguuua, Tegianum , vel Teglanum utrum urbs , an vicus

Fuerit^ incertum. De eius situ dubitaliir ^ cum nulium existat mouumentum , praeter nomen. Sunt qui scribunt, locum hunc in Carapania exlitisse _, et haud procul a No- la , et ubi hodiedum vicus est ab indigenis dictus Palma. Cluerius ibid. urbem fuisse aulumat , ita ut Coloniae, vel Municipii raeruerit dignitatem.

Atque hae sunt Cathpaniae urbes , atque vici uhra citraque Capuam. Verum lectorcs monitos volo, non om- nia hactenus descripta loca extare. Recens Carapaniae sta- tus est penitus ah antiquo mutalus. Vrbes celeberrimae, et villae quondam Romanorum deliciae a Barbaris , et teraporis edaeitale sunt eversae. Super antiquarum urbium aggestionibus nova opida condita fuere ; diversa inde iis- dcm nomina indiia. Inter tot igitur urbes , quarum me- moria fuit obhterata , solum Ilerculaneum , et Pompeii ad nos integrae urbes pervenere , de quibus nunc sermo - jnslituendus.

SxpMdiT MMsn PRij^tm,

5i

LIBER SECUNDUS.

P R O (E M I U M.

,/j[d arenas F^esuvianas nunc descendere fas est, quo

magnificas olim illic urhes , nunc vero post iot saecu-

lorum /ongaevilatem eruderatas attentis oculis animad-

veriamus. Hinc nos primum Herculanei , et Pompe-

iorum lectovls oh oculos originem : inde ruinas a V^C'

suvio actas proponemus ; hinc templa , domos^ urhimn

vias : hinc tot aera , ac marmora , tot anaglypticas

iahulas , vcisa , scalptas gemmas descrihemus , quae

erutae ex duohus nohilissimis opidis fuere , et Nea-

politanum Borbonicwn Museum adeo locupletarunt, ut

illud totius orhis celeherrimum sit hahitum. Miraculujii

hoc duhio procul naturae putandum , quodpost tot sae-

cula wbes integrae quasi eadem forma , iisdemque ae-^

dijiciis ad nos usque pervenere: Quaenam i^egio ,

quodnam regnum , quinam terrarum orhis angulus ha-

bet adhuc urhes integras longam pone tempestatem ?

Laudabunt aliae gentes tot praeclaras naturae , et ar-

tis cum velustas , tum recentes magnificentias ; Nea-

politanum vero solum ( ut tot alia cuiuscunque gene-

ris opera praelereamus ) hasce duas urhes nuper eru-

deratas servat adhuc , quae profecto cvivis antecel-

lunt miraculo- V esuvianae conjlagrationes , et praeci-

pue prima quae accidit Titi aevo , Herculanewn ,

Pompeiosque urhes ad nos usque sartas tectasque ser-

vavit. Nonne igitur , ut ita dicam, V^esuvio grales agen-

dae ? Quae cum ita sint , singula Iiaec secundo lihro^

quoad in nohis situm erit , lectoris ob oculos , faven-

ie , DE O descrihemus-

9<S

C A P U T I.

Herculanei urbis effossio : portus suh Relinae nomnie salutalus. Hercules urbis conditor: urhis situs. Quae- nam gcntes eam occuparunt :, quo anno Ronmni ea sunt poiiti : villae nohiles , etquo tempore prima urhis acciderit ruina. Vtrum post conjlasralionem Hercula- neum ,et Pompeii rursus fuerint habitaUid. Hercula- neum Colonia , el Municipium.

#u3njo uiLi

Ifftsa"/ ^^"^ ^'" est, cum apudPorticum ("1}, \x\\o la Real

(i) Porticiis nomcn ab Herculis porticu dcscendit, cuius me- minit Pulronius Satyr. c. 106 quaeque uli creditur, in illa con- llagralionc fiiit iiBuiunis , qua« accidit impt^ranle Tito Vespasia- iii lilio , qnaque porticu Ilcrculanenses cxules , ct deferriti usi fuere ad rursus incolenduin, qui postea locns Porticus fuit niin- eupatus. Ante patrios scriptorcs doctissimus Burmannns iara nd- Botarat iu luinc Petronii locum : ISisi uileUigainiis in opido Her- culaneo , quod Herculenm urbem vocaI Nuso , Porticum fuisss Herculii , ubi illa acciderint. Vide qua» sentit CU Jgnarra in hanc Tecem , de Palaestra Neapol. c. 5 png. 188.

Vernra haud obstanla Pcrronii , cl Bnrmanni anctoritate., San- ftlicii opinionem in medio afl^reiaju*, qni in diversflm ab his ablt sententiam. Is enimdeOrig. Carap. pag. iiGpost descripta ahu Campaniae loca, «bi de Porticu mentionemfaeil , haec subiunglt ; Poriicus . . . . ab antiquo portu proxime F.etimie , sive Hercu- lanei. Ex quibus verbis colUgit aHctor , Porticum vicum ab an- tiquo potius vicini opidi Hereulanei porlu nomen desumsisse , quam ab Hcrculis portieu. Hic enim portus prope hanc nrbem dubio procul eititit. Huitjsee menlionem faciunl Dionjsius Ha- licar. ct Strabo lib. V. Geogr. Nee mirum si nunc temp«ris nui- lum htiius exlet testigiu» : nara assid>uae Vesuvianae conflagra- liones loci faciem penitus mutavere. Porlura vero hunc fuisse ta- ■1« credilnr Portie^im inter, et Retiiinm villas , seu pagosbodier- «os , ubi nunc extat regium castrum ia lo«o , cui nomen Gra~ ncttello , ubi praerHpti , et imnianes scopuli a Vesuvio eractatj Ifistim adspectflnluri H«« lairctk^p aUq.ui« , si «jui <^ p»rtus liv)-

^ ^7 mlla cli Portici ( qui vicus amoenissimus, et totius Cam- paniae pulcherrimus est, etRegum Neapolitanorum ad ru- sticandum opportuna sedes ) quidara lapicidae puteum ef- fodientes , aliquot Herculanensis opidi rudera invenere. Pro certo euim eruditi olim babebant , eo loci uibem a Vesuvianis sepultam flammis Ilerculaneura esse. At buius urbis effossio eo iucoepit lempore ^ cum regiarum aedium

mine locum hunc Porticum appellatutn audierit : recenles enira villas ab aliquo vetuslo nomrne cfTormatas comperimus, ut a Po'- )ii villa facluin est Puolo , a Melelli Me/rt apud Surrentum, aliis- fliic perpluribus olira in Campania Felici existentibus.

Sunt vero qui asserunt, Herculaneum haud portum habuis- se : si hic extitisset, profecto Hannibal eo fuissct potitus, qiio ur- bcra haberei maritimara; ipse enim Neapolim expugnare baud j)otuit, nec etiam Puteolos; quibus rcsponderaus , facile Car- thaginiensera ducera potius Neapolira cupivisse Herculanco prae- iCellenliorem , et Campaniae praeclariorem ; ac inde si ad Hcr- culanensera portum adpropinquasset , profecto inter duo opida juoeniis fortissima Capuara scilieet, et Neapolim castra positurus €»set. Vide igitur ducera callidissimum ex industria Keapolitanam potins , quam Herculanensem obsidionem lentantem.

Ad confirmandam igitur opinionera portus Herculanei, Ph*- T\ianns adest textus hb, VI. c. i6 gui mentionem hoAi Retinae Classiariotuin , ex quibus arguilur , hos horaines tutos ac raa- nenles fuisse in eo portu Herculaneum prope , ubi classis Mi- sencnsis pars adera> ad Inferi maris tutelam , qui Vesuvii montis vicin!s flararais deterriti , ah'o aufugere sludebant , ut ex eius- <!«m Plinii auctorilate satis hquef.

Unnm heic ad Retinae inteHigentlam affercmus. Ea nonnisi ahqua villa prope Herculaneum , vel eiusdem urbis parsesse qui- dem debebat. Vbinam ea fuerit , et utrum hodiernae Retinae re- spondeai , et ulrum Retina ipsa pars Herculancnsis portus , sub iudice lis est. Ibi quadrireraes aderant : ob Vesuvianas conflagra- tioTies locus hie haud dignosci poiest. Vndcnam vero Retina no- Kien desumpsit ? Quidam cx nostris patriis scriploribus , Reli- nara dictam autumant a navium retinaculis , quibus illae alliga- lae retinentur , ne fluctibus , aut vento huc illuc lemere impel- lanlur: seu poiius relinacHlum locas intdligitur, ubi proprie na- fimn funcs servantHr,

T. I. ,4

9^ . , .

tJiudamina iliic iacerentur : in dubio verleBatur utru?n HerculaneuiTi esset ibi sepulturu , an in ea vicinitate, Hiac faclum ut cum calidius ad elVossionis opus pereeretur illius tempuris eruditi viri , quo nornine baec esset do- nanda, nescireut. Quidam Pompeios , alii Herculaneuni;» alii tandem Retinam esse dictitabant j quidam haud Pom- peios urbem esse heic conditam asserebant , cum ipsa extitit olim ad Sarnum amnem , ubi hodiedum paruia distat vicus vulgo dictus la Torre deW Annuiiziata, «!«'L?bTe'ti: Hecentiores eruditi , Hercuianeum antea Retinam ap»

nae nomiosia- pellatam esse , et Romanae classis lutam fuisse stationem " ^""' sunt arbitrati. Nam ipsi huoc ohm locura firmissimuni

eiusdem classis portum fuisse censeut , in quem saepe Romani confugiebant. Re sane vera Plinius hb. V'I. ep. i6 verba facit de naulis , mihtibusque Romanae classis hoc modo ; Relinae classlarii imminente periculo exterriti ( nani eavilla suhiacehat i ^ec ulla nisi navibusfugay ut se tanto discrimine eriperent , orahant. Hunc Plinii locum quidam interpretes male audier uui ; jmo uti adoo? tavit Ci. Vetranius Prodomo Vtsuv. pag. uq tot inter« petrationes accepit , quot sunt Vesuvii ipsius cineres. In^ ter ceteros 3 quos inter exorta pugna , adnutnerantur La^ niius , et Mecaltus , qui ultro citroque non semel j sed millies seipsos literariis certaminibus dilacerarunt. Nani unus hanc villam Miseni , aiter sub Vesuvii radicibus po- nit : necnon Plinianum ila corrumpunt textura , ut ipsj ilhim diversimode interpetrentur. At nihil his obstanti- bus Cl. Martorehius Theca Calam. tom. \\. pag. 686 hanc villam fuisse scribit sub Vesuvii pedes , ubi nunc etiam adsurgit , et eandem a quodam Paetino nomenusur- passe , cuius meminit Tullius ad Atiic. lib. XIV. ep. 16 eumqoe virum Consularem, et divitem fuisse prodit ^ qui ia Hercnlaneo opido pluriraum vitae vixerat , nobi- lemque villam sibi construxerat. Ex ipso TulUi citato lo* €0 , hunc Paetinum Herculanenm apud , et etiam apud Puteolos , Cumasque villas habuisse dicitur. Hinc iuxta Martorelhura Paeiina fuit mutata ia Melinam , et nuas Resina vocalur.

Kaec InJieJum luLs rcperla, a Lallnls dlcta full Her- cuUneum (i) , et a poetis urbs Herculea, ct Salmae Her- culeae. Hinc canit Columella lib. X. v. i35,

Quae dulcis Pompeia pahis vicina salinis

Ilerculeis ... • .

Hasce salinas extiiisse creditur anie Vesuvianatn pnmam confligrationetn , quae quidem ( loci huius facieomnino immutata ) iam submersae , et deperditae fuere. AGrae- cis vero K>./tXs-tov (2) , ITpaKXavov ^ et Il'p>ioyX«v{oy^ ab lla- jiunc Ercolano appellatur.

Hanc vero urbem ab Hercule , de quo legesie m-fri;"'"' * ferne subiectam adnotalionem (3) , aedificatam fuisse an-

(1) Haec urLs comniijni omnium vocabulo veteribus histo- riographis Herculaneum appellalur: rerum enimvero inter cen- tenos unus ex anliquis adest Florus lib. I. e. 8 qni hanc urbera fjeracleam appellat. Pyrrhicura enira describens bellum , et de pracbo Romanos inter , et Epirotarum Regera Herculaneum pro- ps seculo sic tradit : Jpud Heracleam, et Campaniae Jluvium IJrim , Laeiino consule i^rlma pugna, quae tam atrox Juit^ ui Ferentajiae turmae praejectus Obs/dius invectus in regem iur^ba- psrit^ coegeritque proiectis insignibus proelio excede7'e. Ex qui- bus verbis sane coniicilo , nuUam esse posse urbem , nisi Her- calaner.ra , quam auctor ponit in Carapania ; cum enim Florus Campaniam , et Lirira indicet , ea urbs profecto nulla aba esse poluit , quam ea , de qna heic nunc serrao. Ita eliani opinalut Salraasius in hunc auctoris iocum.

(a) Martorellius Theca Calara. tom. 1\, pag. 566 banc vo- c«m H'paHX£iov a Phoenicio derivat Praegnans igne , utpote fue- lit urbs Vesuvium prope.

(3) Pbires estiiisse Hercules celebralissimos ex bistoricis eompertum est , quosque a vetaribus pbirimis exornatos laudibus accepimus. At qujnam horum urbem condiderit , sub iudice ad- bue bs est- luvat heic interim pro re rala pauca adnotare , quo tsi aliquanlubim patescat.

Omnium anliquissimus fuit Hercules Phoenicius, qui a qui- busdem traditur fuisse ipsum , qui in Sacris Lileris jE^iMo/ dici- tar. Abraham enim cum hoc foedus pepigisse ex Genes. c. 14 b^««t. Hie Tero Eschol utpote magna praeditus virtuie slremuvi

100

te TroianiTin Lellnm narrant noDnaUi. Is enim postfjnam tyi-annos , vel latrones HispaDiam, atque Galliam iQie- stantes subegit , viam per Alpes aperuit, et ia Iialiam descendit , ubi aunum maDsit. Eius classis post aliquod tcmpus tempestatum causa ad Sarnum amnem prope Ve- suvii pedes restitit , ubi eo loci diis divitiarum ab bosti- Lus ereptarum' dimidiatam sacravit partera , dicayitque. Hinc Pompeios condidit arbem , ubi victorias celebravit, quo tempore Herculaneum aedillcavit septem miilia pas- suum a Pompeiis dissitum , quod accidit anno ante Chri- stum natum IVICCLVIII. iuxta quosdam chronologos.

At nos procul dubio sepultae urbis situm baud sci- remus , nisi aliqua scriptorum auctotitas in medio prodii^ ceretur. Pellegrinius Disc. II. paragr- 23 historici flsus^ auctoritate Sisennae aj)ud Noniam Marcellum^ ad verljmn Fluvia legit , illara urbem sitam olim. luisse ad moutem^ Vesuvium supra parvum collem ad maris altitndiuem iu-

dux ab antiquls acsliiuatur , ac propterea illoruai temporuiu ho- mines ut rerura ignari , liunc yeluti seniideum , atque tyranno- lum destructorem coluere ;- atque inde verum cum fabula placuifr iramiscere. Postea hic' ( rautato nomine Eschol in Hercle ) lan- dem Ilercules fuit vocatiis.

Multa ipsum ej^isse ad unum omnes narrant scriptores; inl<3y cetera cum Tilanibus pngnasse prodit Diodorus Siculus lib. I, et liunc Eschol Titanuiii fiiisse princlpcm docet Eusebius Praepar,.- Evang. lib. IX c. il\ qui Amraphel Sennae Regem ab Abraham narrat superatum esse propter Eschol. Plura hic insiiper Hcicli- les gcssit , quae Herculci Jabores dicuntar. Alios estitisse Hfirc-i- les ex h storia scimus ; omnium celebrior est ille , de quo heic scrmo. Phira si capis, adeundus Baiardus in opere quod- inscripsit: Prodotno clelle antichila d' Ercohmo; in hoc serieni per quam texuit longam auctor de cunctis Herculibus , qui ohm cxtitere : altarnen nihll quidpiam de Herculanco , et Pompeiis verbuni appiiisit. Credidcrim igitur , si hic auctor opus absolvis- sct , inonumentura profecto suoruin laborum posteritati memo- randum reIicturum.:Praeter hunc si alia de Hercule quaeris, adis.s Vcnutum l)escrizione delle prime scoverte di Ercolano ., ubi re- clc coniicit , hunc Herculera fuisse eiusdera urbis conditorem.

ter diios fluvios Sarnum (f) scillcet , ct Sebethum. Eu

(i) Alii locum hancSisennae ita legunt : Sarnum intei\ et Dracomnn. Hinc (juanloquidcm ad Draconem vciiiiuus , hand abs re erit aliqua de eodem enucleare. Iluiusce fluvii raentionauifa- cil Procopms de bello Gotb. lib. IV. c. 3G. Cliierius Ital. an- tiq. iib. IV. c. 5 huuc fluvium uullLun ahum fuisse autumat , quiim Sarnum ipsum : prinuua quod Procopius huius fonles a'i Vcsuvium ponit; secuado quod tradit fluere Nuceriam prope. Ncque vero Fellegrinio est credendum , qui ut probet , Draco- nem extitisse, Archivii Trinitatis Cavensis aucloritatem affert Disc. II. par. ^4 "^>' ^^ QuYio Biacoji/io ^ el Djnconcello occurihmen- lio. IScque ctiam illorum aucloritati adstipulandum , qui asserunt hodiedum in sublerraneis Vesuvium prope alveum estare, quem- fjiie aiunt nostra fempestafe per mediam Turrim Oclavam per sub- tarianeas labi scatebras. Nec vcro tandem illorum dncenda est opi- nio, qui asserunt ipsam Turrim Oclavam nHnc aquis quam masi- mis abundare , quae cx Vesuvio proccdunt.

Cl. Velranius in Sebellii Vind, c. 7 validls arpumeniis nc£;a- re nititur es Nolanae hisloriae Collectoris auctoritate , ubiscribif, imnc Vesuvianum Dracontium nunquamextitisse. Hinc ar£;uit hunc fuisse cundem ae Sarnum , haud obstante Surrentini auctoritate in Hist. Vesuv. c. 21 qui hunc fluvium olinj decurrisse probat^

Ad Vetranii nostri auctoritatem aliam addemus es Remondi- nio deprojnplam, qui in Hist. Nol. lib. I. c. ic) fajsrim omnino cs- se scribii , Dracontium fluvium estitisse. luxla eundcm hic flu- vius idem cst ac Sarnus , nec aliter intclligenda Procopii aucto- ritas ; hic enim fluvius satis esset parvus, et brevis longitiid:nis; oum Graecns auctor ilJum n;Ognum esse scribit , etsi iusta alios, qui eiusdeui cursura estcndunt a Vesuvianis caveis , reclo cursu ad Tutrim usque Oclavam fluitare dicatur. At concedamus Pio- copium hunc fluvium appellare Draconem, idque verum; id eium Laud mirum , cum hic auctor Goihorum lustoriam eo elucubra- vit loco , ubi nostrornm locorum topograpLiam ignoravit.

Concludendum igitur , Draconlium esse ipsuni ac Sarnum. Quod si quis fluvius in Turris Octa^ac sublerraneis nunc tcm- yoris subterlabitur , is vel aliquis Sarni ipsius rivulus , vcl alter jgnofi nominis fluvjus profecto est. Re sane vera eruditus Sianns in opcre , quod nuper cdidit, Meiuorie di Sarno pag. 3o et scqq. aulnmat , fluviura raultis abhinc saeculis in his locis cxcurrisse sab nomine Draeonis , vel Vescris , el hunc dJfferenlem sb Sar-

lOZ

eiustlera verba : Qaod oplduTn tumulo excelso in loco prope mare pavvis moenihns inter diios Jluvios Sebe-

ihum , et. Sarnvm inlva Vesuvium coUocatos

transgressus flumen , quae secundum Herculaneum ad mare periinehat.

^''""sri."'*" Haec vero urbs arcem habuit munitissimam in par".

vo maris f.roraontorio , eiiisque portus adeo tuius fuit , ut a veniis defenderelur horribilibus , et praesertim ab Africo. liinc portus evasit celebris , ut narral HaUcaraas- saeus ita scribens lib. XLIII. A[//£yocs ^e^xfovs. ixovsci' ^ tutum habens portum. CI. Winckelmannus lettre sur la der.ou- Terte d' Herculanum , Dresde , pag. 5 hanc urbem super idem promontorium fuisse arguit. Hinc proJit ^ assiduas Vesuvianas con£l.agrationes loci faciem vertisse , ac pro* pterea mare ipsum eo loci maltum fuisse elevatum, ut evenisse tradit in Holiandiae mari , ubj litijs raulium a mari erectum adspicilur.

(pi,»«am gctite» Sicut vero e Strabone hb V. edisclmus, prim-um ab mm. Oscis , a Cumanjs demde , a Tyrrhenis, aliisque per ov- bem occupata fuit utbs diversis lemporibus. Osci enim primum ^ utt quorundai^i opinio fert , eadera gens fuit , ac Opici , appellati etiam Ausones , et Aurunci^ qiii Ita- llae vetustissimae existimanlur gentes. Osci vero per lon? gam tempestatem Campaniam quondam occuparunt ad mon- tem usque Vesuvium. Pcr alios vero auctores compertum habemus , plures post annos ab eiusdera urbis aediljcalio- ne, in Itah'am quondam eommigrasse geatem , Cuma.nos nempe ex Euboea iusula derivatos , qaae ul fera, et strc- nua Cumas petiit , illamque condlderuut urbem , et vi- cinas naliones belli iurs sabigentes , HerculaDeai.n occupa-

RO flumiBC fnisje , ipsumque deperditum ob assidaas Vesuvianns conflagrationes. Praefatus auctor Prccopii asictoritate probat, Dta- conem orlginem ab Vesuvio habuisse , cuoi Sarnns a Saro rioa- te deriYat a Yesavio satis dissitus.

io3 funl , quod opidutn , tit e Strabone ediscimus^ magaam auie detectionetn fueiat passum.

Si autem Mantuano vati Mn. VII. v. 733 et seq. praestauda est fides , et seposita poetica narraiione , Te- leboae , sive quod Graeci fuerint , sive Plioenices , cuui io Iialiam pervenissent, Capreas insulam occnparunt. li- iorum rex Telon iam senex nympliam Sebetiiidem in ma- trimouium sibi conlocavit : ex his nuptiis ortus Oebaius, qui patre e vivis erepto , nec insula contentus , sua vir» tule alias bello gentes subegit. Idcirco cum leges ad pa- catos ferret ipse populos , eiusque virtute et armis corti- piilsi oranes iili gererenS morem , propinquae ipsi se subie- cerunt genles , in cuius etiam potestatem cecidit Hercula' neum. Ipse Oebalus adhuc vitam agebat , cum Troiani ia Iialiam adnavigarunt 5 quapropter cum J^nea e^rum duce amiciliam coustituit.

lucertum vero est quonam evenerit aevo, ut Hercu- Cumani , in.ie lanenses in Cumanorum transierint pOtestatem: haec enim jyThenV uu^ gens multo fuit polenlior , quam alia quae qiiidem seauio- ^^"^ Hoinani n aevo etiaui m Komanorum pervemt domnnum. Post ten«er8at, Cumanos a Samnitibus Herculaneum fuit administratum, ante quos a Tyrrh-enis occupabatur, qui Campania domi- nali sunt annis pluribus , et Samnites eorum liuiiimi jjost longura cum iisdem bellum gestum , et taudem defati^a- ti , pace reddila statuerunt , ut Tyrrheni Campaniae illis cedtrent pariem. At factum est ut Samnites cum iure belli eas occupassent regiones , suos prodiderint foedera* tos. Fama vero est , noctu post sollemne editum epulum et festum , quo terapore Tyrrheni Baccho, Venereque se- pulti , en Sainnites perfide in Tyrrhenos irruentes, et il- lorum facta internecione , Capuam^ lotamque occupasse Campanicm. Iude ex peifidia Campania per Samiiites ca- pta , et Herculaneo uipote urbe recte munita, novem post annos ab iisdtm expugnato, eo usque sunt dominati- donec Romani rerum domini idem cccupaiuut, Hanc ora- nem enarraiionem prodit Palavinus auclor hb. IV. c. 19,

Ita Romani Herculaneo potiii fuere anno CXVIII Q^^^^dou- po«t Papirii Atratini, et Nautii Rutdii Gonsulatum aano "1"^«""" *""

104

sexto post Samniticum bellum. Sammtes tunc teadebaot ad huius urbis moenia post Volanam , el Palumbinam cla- dem. Tunc Consul Corvilius de industria eum illis msa- nus conseruit semel et iterura aequo Marte ; Jandem de- nuo cum iisdem congressus , ut in urbem confugerent , coegit. f aiie uoi.iies. Capta interim a Romanis urbe, cum ipsius situs om-

nibus esset acceptus maris propinquitate, et Vesuvii amoe- nitate , iidem viri nobiles , divitesque heic domos villas- qae multo auri pondere aedificarunt. Florus ubi de Her- ' culaneo , vicinisque opidis verba facit , haec tradit : Om- nium non modo Italiae ^ sed toto orbe terrarum pul' cherrima Campaniae plaga est . . . . hic nobiles por- iiis .... hic amicti vitibus montes Gauriis , taler- ims , Massicus , et pulcherrimus omnium f^esuvius , jEtnaei ignis imitator. Vrhes ad mare Formiae , Cm- ?v.ae , Puteoli , Neapolis , Herculanei , Pompeii etc, iib. I. c i6. Hinc ex historia accipimus , Marium, Cae» sarem , aliosque viros divites heic villas aedificasse. Sene- ca iJb. III. c. 22 de Ira, verba facit de ali^ Caligulae Im- peratoris domo , quara ille a fnndamentis evertere propter eius matris memoriam iusserat , quae ibi olim Tiberii ae- vo capliva fuerat , quam domum satis pulchram , et de- litiosara esse prodit. !i'c*iit pnma Pfima vero haius tirbis eversio aecidit anoo post na^

utbu lumi. jjj^ Christum sexagesimo , et quarto Neronis , et vegesi- mo secundo / vel visesimo tertio antejmaenam Vesuvii conflagrationem , quae evenit seeando anno imperante Ve- spasiani filio : quo tempore motus terrae Campaniam, vi- cinasque urbes evertit. Is accidil Nonis Februariis. Pom-, peiorum urbs funditus est perdita hoc lempore , et Her- culanei pars desedit , cum vix alia pars urbis steiit. Id omne ediscimns ex eodem Seneca lib. VI. c. i Quaest. Natur- Pompeios celehrem Campaniae urbem , in quam ab aliern parte Surrentinum , Stabianum<fue liius , ab altera Uerculanense conveniunt j mareqiis ex aperlo

io5

reductnm amoeno silu cingit ^ desedisse terraemotu , vexatis quaecunque adiacebant , regionihus , audivir

mus Nonis Felwuariis fuit hic motus , Regulo^

el Virginio Qoss. qui Campaniam iiunquam securam hu- ius mali .... Namet Herculanensis opidi pars ruil , duhieque stant adhuc etiam , quae relicta sunt. Annos circiter XXIL vel XXIII. post motum lerrae supra me- luoratum imperante Tito Flavio Vespasiani filio lota urbs Vesuvianis ruit flammis, Quo tempore Pompeii urbspau- lo ante restaurata , et Herculaneum misere corruere.

Postqnam haec duo opida a prima Vesuvlana con- J^^^^^f ^^; flagratione eversa sunt , et illoruni cives sedem alio con- gratioaem fue- Jocandam stalnerunt , haud amplius ea inhabitata fuere ; "'^'"' ^ ' * *' crediderim vel ipsa ex aliqua parte , vel propiuquas ipsis urbibus villas ab igne intactaa restitisse. Hinc viciua lo- ca , et vici adhuc post conflagrationem , et sequiori aevo etiam cohabitati fuere ^ ita etiam arbitratur Sanfelicius de Situ Camp. pag. 20 qui sic scribit : Incendiorum iniu- ria versa sunt in vicos, Re sane vera Florus loco ante citato, qui suam elucubravit historiam Hadriano impe- rante , et plures post annos Titiani aevi , harum urbium snentionem facit , cum scribit , easdem suo tempore adhuc extare , vel saltem propinquas adhuc villas esse habitatas. Herculanensium civium partem Neapolim aufugisse nos edocet vetustus lapis , quera infra afferemus , cuidam Mu- naiio dicatus.

Hae igitur duae urbes post Titi aevum fuere dug bio procul rursus habitatae. Qui enim fieri poterat , ut iliorum nobilissimorum opidorum tam cito memoria foret prorsus obliterata ? Et ego in eam sententiam descendere haud dubitavi , cum eadem post Titi aetatem denuo fue- rint norainata ; et arbitror ipsa in ea prima conflagratio- ne haud integra fuisse conlapsa, sed illorum partem ad- huc extitisse sartam tectamque , ant saltem in parte reae- dificata ab iisdem suis opidanis patrlae amore captis. Hoc vero tam certum est , ut post Titum harum nrbium sae- pius occurrat menlio , et praesertim Herculanei. Praeter

T. I. 1$

io6 • ,. . . ,

citaium Fiorum , aliorura etiam sciipiorum adsunt aucto- '

ritaies. Cl. Ignarra de Palaeslra Neap. pag. i88 et seqq. «rocul cin.bio censet , hanc urbem post Titi tempestatem rursus liabiiaLam. Qai quidem auclor alibi sentit , Pom- peios nraesertim quamvis emorienies usque ad Ttieodori- cum fuisse regein , qui vixit saeculo qumto elabente ab Ecclesia Chrisiiana coudiia. Vuum procul dubio , quod nostrum coufiruiat argumeutum , est illud quod in buiu- sce urbis ruinis reperta ideniidem monumenta nonnulla , quae nonuisi post rilura spectaut aeiatem , quod magis probat Pompeios , et Ilerculaueum per aliam profecto ex- tilisse tempestalem.

Verum bis omnibus haud obstantibus argumentis , lannellius Dissert. iu Codicem Perottinum pag- 164 et seqq. probare nititur praefatas urbes penitus corruisse, necam- plius post illud fuisse tempus. Harum urbium tamen par- tem reaedificatam esse , opidanosque illas vicatim habi- tasse saltem probabile esse ait citatus auctor.

Statius bb. IV. car. 3 Silv. harum urbiura ruinas commiserans , cauit , Vesuvium montem flammarum elobos e terra evellentem ad coelos , saxa immania sustulisse , earumque urbium fundamenta longe lateque dissipasse. Martialis qui floruit post Herculanei , alio* rumque opidorum ruiuas flens cecinit Epigr. hb. IV. 44. Cuncta iacent Jlammis , et tristi mersa favilla , Nec siiperi vellent hoc liciiisse sihi. Repertum fuit multis abhinc aunis marmor, sed tem- poris colluvie vitiatum , quod obm Herculanenses iu foro Tito Vespasiani fdio dedicaraut. Ex eo satis apparet, ip- sum Imperatorem urbis partem e fundamentis restauras- se a fl.immis auni XLill ; et putandum temporis progres- su alios reperiundos esse iapides , qui rem eandem coa-

firment, ,. i 1, r •

co.on„, et Iim supra narravimus, Samnites obm bac urbe tuis-

Muai.ip.'.ra. gg iloniinatos , quousque Graeci non solum hanc, verum

etiam el alias Campaniae urbes occuparunt. Quaudoqui-

dem Graiorum genus ex Chalcidensibus lUis usdem tuit ,

Colonia , e*

. ^°7 qul Neapolim condiderant , et sequiori aevo Romani hanc

quoque occuparunt , qnod quidem eo tempore evenisse

arbitror. In hanc urbem Romani Coloniam deduxerunt.

Adest inscriptio , sed haec potius ad regioaem pertinet

Herculanensem .* cives enim eyersa urbe in propinquam

confugerunt INeapohm post primam Vesuvianam confla-

grationem. Ex alio lapide a Reinesio Class. VIL num. i5

recitato Herculaneum Municipium fuisse constat. In hac

insuper urbe magistratus Quinquennales , Duuraviri, De-

marchi , sacrts officiis Epulones , et praecipue Augustales

fuere, uti ex hoc patet marmore a Venuto allato, Storia

d' Ercolano ediz. di Roma 1748 pag. 33-

(1) O . D , LOCUM . AB . INCHOATO

. . . . VM . TECTORIS AUGUSTALIBUS . DATUM .

(1) Miretur aliquis fortasse Herculaneum apud Graecura opidum plura Laliari serraone disiecta marmora fuisse ? Et ra- tione quidem : »ed mirari desinet , si advertere velil, hanc urLem Graesam ab antiqua tempestate Graiorum assuevisse sermoni. Mores inde , atque usus Graecorum instar fuere. Attamen et la- pides nuper eruderati Latiaribus cbaracteribus sculpti omnes as- servantur , si nonnullos paucos cxcipirs Graeco conflatos idloma- te. Causam quidem Romanis tribuendam arbitror, qui iamamul- lo lempore ea urbe politi , et eiusdem capti deliciis , beic fre- quentes sibi viilas esstruxerunt, Hinc putarim Herculaneum pau- lalim Hellenismo defecisse , et praesertim sul)eiusdem opidi ever- sionera , quo terapore lapides omnes Latiari scalptos serraone fuis- se reperiraus. Hinc ne miremur si tunc ita factum ; quod et aliis vicinis Graecis urbibus evenisse ex bistoria conipertura liaberaus. Hinc etiam paulo anteTilianani couflagrationem clves ipsos niu- talls sponte sua Graccanicis institutis , et ipso sermone, Latiarem tfnsim usum usurpasse credidcrim. Hinc quid mirum, si tunc plures lapides Latinis cbaracteribus fuerint repertl? Vernmquam- vis papyri usque modo evfjlntae Graecae sint ( quas quidera pn- tarim scrlplas ante hoc terapus , de quo beic serrao ) atlameii «juis neget , ahas ia posterum evolvendas Latlari lingua , et cb 1-

io8 rorris octar,. ^ Anfequam ad alia progrecllamur ^ verbum unum ap- pingere cnrae sit de vico , quem appellant TurrimOcta- vam , vulgo la Torre del Greco. Hic hodiedura cst ce- leber non solum ob pOpuli frequeutiam ( nam urbem potius appellem fas est ob aediticiorum magnificentiam, et accolarum commercium opportunissimum, quod exercent ultro citroque cum longinquis gentibus j verum etiam ob assiduas Vesuvianas conlLgrationes , quae huiusce urbis solum ad LXXX. et amplius Neapoliianos palmos extu- lerunt. Locus hic nunc fruitur amoenissima loci , coeli- que clementia ob propinquum montem. In hoc vero fa- ma est anno MGGCXLV. Reges Andegavenses quandam turrim aedificasse , unde pago nomea factum, ibique ere- micolam quendam Graecum viuum , quod postea Grae- cum est vocatum , introduxlsse ; hoc etiam existimatum fuit a loanna l. Neapolitanorum Regina.

Hacteaus de Herculanei origine , alque Ortu.

G A P U T II.

ro' ri-

De primis statids Herculanei repertis : quhndo Cai iuy III- Borbonius urbem ejfodiendani curarit. Desc. « hUnr Jheatrum , Forum , Templa , Ilypogaea , do- mus ; aliae res eruderatae , et praesertim statuae.

sutuaerepertae. Cum hacc urbs 10 teuebrls , atque ia Vesuvianis olim arenls combusta delitesceret , cumque a viris erudi- lis avide de illa perquireretur ; forte fortuna accidit , ut a quodam huiusce loci accola iufelicls , miseraeque urbis rudera reperirentur. In ea enim opidi vicinia aliquot ex marmore statuae eruderatae fuere. Et anno MDCCVlII.

racleribiis esse inscriptas? Paucis tamen abhinc annis papyros in- ter Tolumen Latinura fuit evoluluna, quod poelae Vurii a Vir- gilio , Horatio(jue raemorati de bello Actiaco fragiuentutn contipet.

109 cum quldam lapicidae aedium fundamenla apad Porti- censeni villam Elboviani Principis, vulgo d' Elboeu/Em- manuelis Mauritii de Lotliaringia iacerent , fortunate ex aere slatuas , numismata , aliaque id genus invenere , quae omnia ( cum adluic incerta res esset ] ad Euge- nium Imperatorem Viudobonam dono misit ipse Princeps.

Verum effossionis opus ueglectum usque eo luit , *^"°''" "'• "' donec Carolus III- Borbonius Hispaniarum Kex tunc Nea. "uiyateipTtr poliianum adminislras reguum , ut toto conatn darent operam